Adhyaya 68
यदुवंश-प्रवचनम्: हैहय-क्रोष्टु-वंशविस्तारः (कृतवीर्यार्जुनादि, ज्यामघ-विदर्भ-शात्वत-पर्यन्तम्)
सूत ययातीच्या प्रसंगानंतर यदुवंशाचे संक्षिप्त पण क्रमवार वंशवर्णन सांगतात. हैहय प्रवाह सहस्रजित्→शतजित्→हैहय इत्यादींनी पुढे जाऊन सहस्रबाहु व सार्वभौम पराक्रमी कर्तवीर्यार्जुनापर्यंत येतो. पुढे वीतिहोत्र, भोज, अवंती, शूरसेन, तालजंघ अशा शाखा व कुलनामे देऊन पूर्वजांच्या नावांवरून जनपद/गणांची नावे कशी रूढ झाली हे स्पष्ट होते. क्रोष्टु शाखेचा परिचय देऊन पुढे वृष्णिकुलाचा अभिमान म्हणून विष्णूचा अवतार त्या वंशात प्रकट होतो असे सूचित केले आहे. शशबिंदूचे अश्वमेधादी यज्ञ व महादान, नंतर ज्यामघाचा निर्वास व नर्मदा-तटी निवास, पत्नी शैब्येचा उशिरा पुत्रजन्म आणि विदर्भ वंशाची स्थापना वर्णिली आहे. शेवटी सत्त्व/सात्वत कुलाशी संबंध जोडून फलश्रुती सांगितली आहे की ज्यामघ-वंशाचे श्रवण-पठन स्वर्ग, समृद्धी व कल्याण देते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सोमवंशे ययातिचरितं नाम सप्तषष्टितमो ऽध्यायः सूत उवाच यदोर्वंशं प्रवक्ष्यामि ज्येष्ठस्योत्तमतेजसः संक्षेपेणानुपूर्व्याच्च गदतो मे निबोधत
अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागात, सोमवंशात ‘ययातिचरित’ नावाचा सडसष्टावा अध्याय (आरंभ होतो)। सूत म्हणाले—आता मी ज्येष्ठ, उत्तम तेजाने प्रकाशमान यदूचा वंश सांगतो। मी संक्षेपाने व क्रमाने जे सांगतो ते ऐका.
Verse 2
यदोः पुत्रा बभूवुर् हि पञ्च देवसुतोपमाः सहस्रजित्सुतो ज्येष्ठः क्रोष्टुर् नीलो ऽजको लघुः
यदूचे पाच पुत्र झाले, जे देवपुत्रांसारखे होते। त्यांत ज्येष्ठ सहस्रजित; त्यानंतर क्रोष्टु, नील, अजक आणि लघु।
Verse 3
सहस्रजित्सुतस्तद्वच् छतजिन्नाम पार्थिवः सुताः शतजितः ख्यातास् त्रयः परमकीर्तयः
तसेच सहस्रजिताचा छतजित नावाचा राजा पुत्र झाला। शतजिताचे तीन पुत्र झाले, जे सर्वत्र परम कीर्तीने प्रसिद्ध होते।
Verse 4
हैहयश् च हयश्चैव राजा वेणुहयश् च यः हैहयस्य तु दायादो धर्म इत्यभिविश्रुतः
हैहय, हय आणि राजा वेणुहय असे (राजे) झाले। हैहयाचा वारस ‘धर्म’ या नावाने विख्यात होता, धर्मधारक म्हणून प्रसिद्ध।
Verse 5
तस्य पुत्रो ऽभवद्विप्रा धर्मनेत्र इति श्रुतः धर्मनेत्रस्य कीर्तिस् तु संजयस् तस्य चात्मजः
हे विप्रहो, त्याचा पुत्र ‘धर्मनेत्र’ या नावाने प्रसिद्ध झाला। धर्मनेत्राचा पुत्र कीर्ती, आणि कीर्तीचा आत्मज संजय होता।
Verse 6
संजयस्य तु दायादो महिष्मान्नाम धार्मिकः आसीन् महिष्मतः पुत्रो भद्रश्रेण्यः प्रतापवान्
संजयाचा वारस महिष्मान नावाचा धर्मनिष्ठ होता. महिष्मानाचा पुत्र प्रतापवान भद्रश्रेण्य झाला.
Verse 7
भद्रश्रेण्यस्य दायादो दुर्दमो नाम पार्थिवः दुर्दमस्य सुतो धीमान् धनको नाम विश्रुतः
भद्रश्रेण्याचा वारस दुर्दम नावाचा राजा झाला. दुर्दमाचा पुत्र बुद्धिमान व प्रसिद्ध धनक नावाने ओळखला गेला.
Verse 8
धनकस्य तु दायादाश् चत्वारो लोकसंमताः कृतवीर्यः कृताग्निश् च कृतवर्मा तथैव च
धनकाचे चार वारस लोकमान्य होते—कृतवीर्य, कृताग्नि आणि तसेच कृतवर्मा (इत्यादी).
Verse 9
कृतौजाश् च चतुर्थो ऽभूत् कार्तवीर्यस्ततो ऽर्जुनः जज्ञे बाहुसहस्रेण सप्तद्वीपेश्वरोत्तमः
कृतौजस चौथा झाला. त्याच्यापासून कार्तवीर्य अर्जुन जन्मला—सहस्र बाहू असलेला, सप्तद्वीपांचा श्रेष्ठ अधिपती.
Verse 10
तस्य रामस् तदा त्वासीन् मृत्युर्नारायणात्मकः तस्य पुत्रशतान्यासन् पञ्च तत्र महारथाः
त्याच्यासाठी त्या वेळी राम नारायणस्वरूप होऊन मृत्युरूप झाला. त्याचे शेकडो पुत्र होते; त्यांत पाच महारथी होते.
Verse 11
कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो मनस्विनः शूरश् च शूरसेनश् च धृष्टः कृष्णस्तथैव च
ते दिव्यास्त्रनिपुण, बलवान व शूर होते—धर्मात्मे व दृढनिश्चयी: शूर, शूरसेन, धृष्ट आणि तसेच कृष्ण।
Verse 12
जयध्वजश् च राजासीद् आवन्तीनां विशां पतिः जयध्वजस्य पुत्रो ऽभूत् तालजङ्घो महाबलः
जयध्वज हा अवन्तीतील जनांचा राजा, प्रजांचा अधिपती होता. जयध्वजाचा पुत्र महाबली तालजङ्घ जन्मला.
Verse 13
शतं पुत्रास्तु तस्येह तालजङ्घाः प्रकीर्तिताः तेषां ज्येष्ठो महावीर्यो वीतिहोत्रो ऽभवन्नृपः
येथे त्याचे शंभर पुत्र ‘तालजङ्घ’ म्हणून प्रसिद्ध झाले असे सांगितले आहे. त्यांतील ज्येष्ठ, महापराक्रमी राजा वीतिहोत्र होता.
Verse 14
वृषप्रभृतयश्चान्ये तत्सुताः पुण्यकर्मणः वृषो वंशकरस्तेषां तस्य पुत्रो ऽभवन्मधुः
वृषापासून आरंभ करून इतरही पुत्र झाले, जे पुण्यकर्म करणारे होते. त्यांतील वृष वंशप्रवर्तक ठरला; आणि त्याचा पुत्र मधु झाला.
Verse 15
मधोः पुत्रशतं चासीद् वृष्णिस्तस्य तु वंशभाक् वृष्णेस्तु वृष्णयः सर्वे मधोर्वै माधवाः स्मृताः यादवा यदुवंशेन निरुच्यन्ते तु हैहयाः
मधूचे शंभर पुत्र होते; त्यांतील वृष्णि त्याच्या वंशाचा धारक झाला. वृष्णिपासून उत्पन्न सर्व ‘वृष्णि’ म्हणून ओळखले गेले, आणि मधूपासून ‘माधव’ म्हणून स्मरणात राहिले. ‘यादव’ हे यदुवंशीय; आणि हैहयही त्याच यदुवंशात गणले जातात.
Verse 16
तेषां पञ्च गणा ह्येते हैहयानां महात्मनाम्
त्या महात्मा हैहयांचे हेच पाच गण (कुलसमूह) प्रसिद्ध आहेत।
Verse 17
वीतिहोत्राश् च हर्याता भोजाश्चावन्तयस् तथा शूरसेनास्तु विख्यातास् तालजङ्घास्तथैव च
वीतिहोत्र, हर्याता, भोज व अवन्ति; तसेच विख्यात शूरसेन आणि त्याचप्रमाणे तालजंघ—असे हे जनपद मोजले गेले।
Verse 18
शूरश् च शूरसेनश् च वृषः कृष्णस्तथैव च जयध्वजः पञ्चमस्तु विख्याता हैहयोत्तमाः
शूर, शूरसेन, वृष, कृष्ण आणि पाचवा विख्यात जयध्वज—हे हैहयांमध्ये श्रेष्ठ म्हणून प्रसिद्ध आहेत।
Verse 19
शूरश् च शूरवीरश् च शूरसेनस्य चानघाः शूरसेना इति ख्याता देशास्तेषां महात्मनाम्
शूर व शूरवीर, तसेच शूरसेनाचे निष्पाप वंशज—त्या महात्म्यांचे देश ‘शूरसेना’ या नावाने प्रसिद्ध झाले।
Verse 20
वीतिहोत्रसुतश्चापि विश्रुतो नर्त इत्युत दुर्जयः कृष्णपुत्रस्तु बभूवामित्रकर्शनः
वीतिहोत्राचा पुत्रही ‘नर्त’ या नावाने विख्यात झाला; आणि कृष्णापासून ‘दुर्जय’ पुत्र झाला, जो शत्रूंचा संहार करणारा होता।
Verse 21
क्रोष्टुश् च शृणु राजर्षेर् वंशमुत्तमपौरुषम् यस्यान्वये तु सम्भूतो विष्णुर् वृष्णिकुलोद्वहः
आता क्रोष्टूचेही ऐका—त्या राजर्षीचा उत्तम, श्रेष्ठ वंश. त्याच वंशात विष्णू प्रकट झाले, वृष्णिकुलाचे परम भूषण.
Verse 22
क्रोष्टोरेको ऽभवत्पुत्रो वृजिनीवान्महायशाः तस्य पुत्रो ऽभवत् स्वाती कुशङ्कुस् तत्सुतो ऽभवत्
क्रोष्टूचा एकच पुत्र झाला—महायशस्वी वृजिनीवान. त्याचा पुत्र स्वाती, आणि स्वातीचा पुत्र कुशङ्कु झाला.
Verse 23
अथ प्रसूतिमिच्छन्वै कुशङ्कुः सुमहाबलः महाक्रतुभिर् ईजे ऽसौ विविधैराप्तदक्षिणैः
नंतर सुमहाबली कुशङ्कुने संततीची इच्छा धरून विविध महाक्रतूंनी यज्ञ केले; ते यथाविधि दक्षिणांनी परिपूर्ण होते.
Verse 24
जज्ञे चित्ररथस्तस्य पुत्रः कर्मभिर् अन्वितः अथ चैत्ररथो वीरो यज्वा विपुलदक्षिणः
त्याचा चित्ररथ नावाचा पुत्र जन्मला, जो सत्कर्मांनी युक्त होता. पुढे चैत्ररथ नावाचा वीर यजमान झाला, जो विपुल दक्षिणा देणारा होता.
Verse 25
शशबिन्दुस् तु वै राजा अन्वयाद् व्रतम् उत्तमम् चक्रवर्ती महासत्त्वो महावीर्यो बहुप्रजाः
खरोखरच राजा शशबिंदूने परंपरेने उत्तम व्रत पाळले. तो चक्रवर्ती, महासत्त्ववान, महावीर्यवान आणि बहुप्रजावान होता.
Verse 26
शशबिन्दोस्तु पुत्राणां सहस्राणामभूच्छतम् शंसन्ति तस्य पुत्राणाम् अनन्तकम् अनुत्तमम्
शशबिंदूचे पुत्र सहस्रांच्या संख्येत होते; त्यांत शेकडो प्रमुख होते. त्या पुत्रांमध्ये अनंतक हा अनुत्तम, सर्वश्रेष्ठ म्हणून वर्णिला जातो.
Verse 27
अनन्तकात् सुतो यज्ञो यज्ञस्य तनयो धृतिः उशनास्तस्य तनयः सम्प्राप्य तु महीमिमाम्
अनंतकापासून यज्ञ झाला; यज्ञाचा पुत्र धृति. आणि धृतीचा पुत्र उशना (शुक्राचार्य) झाला; त्याने या पृथ्वीवर येऊन लोकधर्माची प्रतिष्ठा केली.
Verse 28
आजहाराश्वमेधानां शतमुत्तमधार्मिकः स्मृतश्चोशनसः पुत्रः सितेषुर् नाम पार्थिवः
उत्तम धर्मनिष्ठ असा तो राजा—उशना (शुक्राचार्य) यांचा पुत्र—सितेषु या नावाने प्रसिद्ध होता. त्याने शंभर अश्वमेध यज्ञ केले.
Verse 29
मरुतस्तस्य तनयो राजर्षिर्वंशवर्धनः वीरः कम्बलबर्हिस्तु मरुस्तस्यात्मजः स्मृतः
त्याचा पुत्र मरुत याच्यापासून राजर्षी वंशवर्धन झाला—वंश वाढविणारा वीर. आणि त्या मरूचा पुत्र म्हणून वीर कम्बल-बर्हि स्मरणात आहे.
Verse 30
पुत्रस्तु रुक्मकवचो विद्वान् कम्बलबर्हिषः निहत्य रुक्मकवचो वीरान् कवचिनो रणे
कम्बल-बर्हि यांचा विद्वान पुत्र रुक्मकवच याने रणांगणात कवचधारी वीर योद्ध्यांचा संहार केला.
Verse 31
धन्विनो निशितैर् बाणैर् अवाप श्रियमुत्तमाम् अश्वमेधे तु धर्मात्मा ऋत्विग्भ्यः पृथिवीं ददौ
धर्मात्मा धनुर्धराने तीक्ष्ण बाणांनी उत्तम श्री प्राप्त केली; आणि अश्वमेध यज्ञात ऋत्विजांना पृथ्वीही दान दिली।
Verse 32
जज्ञे तु रुक्मकवचात् परावृत्परवीरहा जज्ञिरे पञ्च पुत्रास्तु महासत्त्वाः परावृतः
रुक्मकवचापासून परावृत जन्मला, जो परकीय वीरांचा संहारक होता; आणि परावृतास पाच पुत्र झाले, सर्व महाबलवान व महासत्त्व।
Verse 33
रुक्मेषुः पृथुरुक्मश् च ज्यामघः परिघो हरिः परिघं च हरिं चैव विदेहेषु पिता न्यसत्
रुक्मेषु, पृथुरुक्म, ज्यामघ, परिघ आणि हरि असे झाले. पित्याने परिघ व हरि यांना विदेह देशात प्रतिष्ठित केले।
Verse 34
रुक्मेषुरभवद्राजा पृथुरुक्मस्तदाश्रयात् तैस्तु प्रव्राजितो राजा ज्यामघो ऽवसदाश्रमे
रुक्मेषूंमध्ये राजा पृथुरुक्म त्यांच्या आश्रयाने प्रतिष्ठित झाला; आणि त्यांच्यामुळे हद्दपार झालेला राजा ज्यामघ आश्रमात राहू लागला।
Verse 35
प्रशान्तः स वनस्थो ऽपि ब्राह्मणैरेव बोधितः जगाम धनुरादाय देशमन्यं ध्वजी रथी
तो शांत होऊन वनवासी झाला होता, तरी ब्राह्मणांनी त्याला उपदेश केला; धनुष्य घेऊन ध्वजधारी रथी दुसऱ्या देशास गेला।
Verse 36
नर्मदातीरमेकाकी केवलं भार्यया युतः ऋक्षवन्तं गिरिं गत्वा त्यक्तमन्यैरुवास सः
तो एकाकी, केवळ पत्नीसमवेत, नर्मदेच्या तीरावर गेला. ऋक्षवत् पर्वतास जाऊन, इतरांनी त्यागलेला असूनही, तेथेच निवास करू लागला।
Verse 37
ज्यामघस्याभवद्भार्या शैब्या शीलवती सती सा चैव तपसोग्रेण शैब्या वै सम्प्रसूयत
ज्यामघाची पत्नी शैब्या होती—शीलवती व पतिव्रता सती. तिच्या तीव्र तपश्चर्येच्या प्रभावाने त्या शैब्येने गर्भ धारण करून संतती प्रसविली।
Verse 38
सुतं विदर्भं सुभगा वयःपरिणता सती राजा पुत्रसुतायां तु विद्वांसौ क्रथकैशिकौ
सुभगा व पतिव्रता राणी—वयाने परिपक्व होऊन—राजाला विदर्भ नावाचा पुत्र प्रसवली. त्या पुत्राच्या वंशपरंपरेत क्रथ व कैशिक हे दोन विद्वान राजकुमार उत्पन्न झाले।
Verse 39
पुत्रौ विदर्भराजस्य शूरौ रणविशारदौ रोमपादस्तृतीयश् च बभ्रुस्तस्यात्मजः स्मृतः
विदर्भराजाचे दोन पुत्र होते—शूर व रणकौशल्यात निपुण. तिसरा रोमपाद होता; आणि त्याचा पुत्र बभ्रु म्हणून स्मरणात आहे।
Verse 40
सुधृतिस्तनयस्तस्य विद्वान्परमधार्मिकः कौशिकस्तनयस्तस्मात् तस्माच्चैद्यान्वयः स्मृतः
त्याच्यापासून सुधृति नावाचा पुत्र झाला—विद्वान व परम धर्मनिष्ठ. सुधृतिपासून कौशिक झाला; आणि कौशिकापासून ‘चैद्य’ असा वंश प्रसिद्ध झाला।
Verse 41
क्रथो विदर्भस्य सुतः कुन्तिस्तस्यात्मजो ऽभवत् कुन्तेर् वृतस्ततो जज्ञे रणधृष्टः प्रतापवान्
विदर्भाचा पुत्र क्रथ होता; त्याचा पुत्र कुंती झाला. कुंतीपासून वृत जन्मला आणि वृतापासून प्रतापवान रणधृष्ट उत्पन्न झाला.
Verse 42
रणधृष्टस्य च सुतो निधृतिः परवीरहा दशार्हो नैधृतो नाम्ना महारिगणसूदनः
रणधृष्टाचा पुत्र निधृति होता, जो शत्रुवीरांचा संहार करणारा होता. तो दशार्ह वंशातील, ‘नैधृत’ या नावाने प्रसिद्ध, आणि शत्रुसैन्यांचा महान् नाशक होता.
Verse 43
दशार्हस्य सुतो व्याप्तो जीमूत इति तत्सुतः जीमूतपुत्रो विकृतिस् तस्य भीमरथः सुतः
दशार्हापासून व्याप्त जन्मला; त्याचा पुत्र ‘जीमूत’ नावाने प्रसिद्ध झाला. जीमूताचा पुत्र विकृति आणि विकृतीचा पुत्र भीमरथ झाला.
Verse 44
अथ भीमरथस्यासीत् पुत्रो नवरथः किल दानधर्मरतो नित्यं सत्यशीलपरायणः
त्यानंतर भीमरथाचा पुत्र नवरथ झाला. तो नेहमी दानधर्मात रत आणि सत्यशीलतेत व सदाचारात दृढ होता.
Verse 45
तस्य चासीद्दृढरथः शकुनिस्तस्य चात्मजः तस्मात् करम्भः सम्भूतो देवरातो ऽभवत्ततः
त्याच्यापासून दृढरथ जन्मला आणि दृढरथाचा पुत्र शकुनी होता. शकुनीपासून करंभ उत्पन्न झाला आणि त्यानंतर देवरात जन्मला.
Verse 46
देवरातादभूद्राजा देवरातिर् महायशाः देवगर्भोपमो जज्ञे यो देवक्षत्रनामकः
देवरातापासून महायशस्वी राजा देवराति उत्पन्न झाला. त्याच्यापासून देवगर्भासारखा तेजस्वी, देवक्षत्र नावाचा पुत्र जन्मला.
Verse 47
देवक्षत्रसुतः श्रीमान् मधुर्नाम महायशाः मधूनां वंशकृद्राजा मधोस्तु कुरुवंशकः
देवक्षत्राचा पुत्र श्रीमान् व महायशस्वी ‘मधु’ नावाचा राजा झाला. तो मधूंच्या वंशाचा प्रवर्तक ठरला; आणि मधूपासून पुढे कुरुवंशाचा प्रवर्तक उत्पन्न झाला.
Verse 48
कुरुवंशाद् अनुस् तस्मात् पुरुत्वान् पुरुषोत्तमः अंशुर्जज्ञे च वैदर्भ्यां भद्रवत्यां पुरुत्वतः
कुरुवंशात त्याच (अनु) पासून पुरुषोत्तम पुरुत्वान उत्पन्न झाला. आणि पुरुत्वानापासून विदर्भी भद्रवतीच्या गर्भातून अंशु जन्मला.
Verse 49
ऐक्ष्वाकीम् अवहच्चांशुः सत्त्वस्तस्मादजायत सत्त्वात् सर्वगुणोपेतः सात्वतः कुलवर्धनः
अंशूने इक्ष्वाकुवंशातील राजकन्येशी विवाह केला. त्याच्यापासून सत्त्व जन्मला; आणि सत्त्वापासून सर्वगुणसंपन्न सात्वत जन्मला, जो कुलवर्धक ठरला.
Verse 50
ज्यामघस्य मया प्रोक्ता सृष्टिर्वै विस्तरेण वः यः पठेच्छृणुयाद्वापि निसृष्टिं ज्यामघस्य तु
ज्यामघाची सृष्टि (वंशविस्तार) मी तुम्हाला सविस्तर सांगितली आहे. जो ज्यामघाची ही निसृष्टि वाचेल किंवा ऐकेल, तो पुण्य प्राप्त करील आणि पाशबद्ध जीवाला मुक्त करणाऱ्या पति-परमेश्वराकडे उन्मुख होईल.
Verse 51
प्रजीवत्येति वै स्वर्गं राज्यं सौख्यं च विन्दति
तो खरोखरच जगतो; स्वर्ग, राज्य-ऐश्वर्य व सुख प्राप्त करतो. धर्मात स्थित व शिव-पुण्ययुक्त पशु (बद्ध जीव) पती श्रीशिवाच्या कृपेने पाश शिथिल करतो.
Frequently Asked Questions
He is presented as a paramount Haihaya ruler, “bāhu-sahasreṇa” (thousand-armed), a cakravartin-like sovereign over the seven dvīpas. His prominence anchors later itihāsa conflicts (notably with Paraśurāma traditions in broader Purāṇic literature) and illustrates how power remains subject to divine kāla and dharma.
The text enumerates major Haihaya-associated groupings/clans as Vītihotra, Haryāta, Bhoja, Avanti, Śūrasena, and Tāla-jaṅgha (with overlapping naming in verses), functioning as an etymological map of how regions and peoples derive identity from progenitor-kings.
It states that in Kroṣṭu’s lineage arises Viṣṇu as the ornament of the Vṛṣṇi-kula, using genealogy as a cross-sectarian bridge. Śaiva Purāṇas commonly integrate Vaiṣṇava avatāra markers while maintaining Śiva as the overarching regulator of cosmic order and liberation.