Adhyaya 80

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे शिवार्चनविधिर् नामैकोनाशीतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं पशुपतिं दृष्ट्वा पशुपाशविमोक्षणम् पशुत्वं तत्यजुर्देवास् तन्नो वक्तुमिहार्हसि

अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागात ‘शिवार्चनविधी’ नावाचा एकोणनव्वदावा अध्याय आरंभ होतो. ऋषी म्हणाले—पशुपतीचे दर्शन करून देवांनी पशु-पाशातून कशी मुक्ती मिळवली आणि ‘पशुत्व’ कसे त्यागले? ते आम्हाला सांगावे।

Verse 2

सूत उवाच पुरा कैलासशिखरे भोग्याख्ये स्वपुरे स्थितम् समेत्य देवाः सर्वज्ञम् आजग्मुस्तत्प्रसादतः

सूत म्हणाले—पूर्वी कैलासशिखरावर ‘भोग्य’ नावाच्या स्वनगरीत स्थित असलेल्या सर्वज्ञ प्रभूकडे देव एकत्र झाले आणि त्यांच्या कृपेने तेथे पोहोचले।

Verse 3

हिताय सर्वदेवानां ब्रह्मणा च जनार्दनः गरुडस्य तथा स्कन्धम् आरुह्य पुरुषोत्तमः

सर्व देवांच्या हितासाठी जनार्दन ब्रह्मासह गरुडाच्या खांद्यावर आरूढ होऊन निघाला; तो पुरुषोत्तम दैवी कार्य सिद्ध करण्यास प्रवृत्त झाला।

Verse 4

जगाम देवताभिर् वै देवदेवान्तिकं हरिः सर्वे सम्प्राप्य देवस्य सार्धं गिरिवरं शुभम्

हरि देवतांसह देवदेवाच्या सान्निध्यात गेला. सर्वजण प्रभूसह पोहोचून त्या शुभ श्रेष्ठ पर्वतावर आले।

Verse 5

सेन्द्राः ससाध्याः सयमाः प्रणेमुर् गिरिमुत्तमम् भगवान् वासुदेवो ऽसौ गरुडाद् गरुडध्वजः अवतीर्य गिरिं मेरुम् आरुरोह सुरोत्तमैः

इंद्र, साध्य व यमांसह देवगणांनी त्या उत्तम गिरिला प्रणाम केला. मग गरुडध्वज भगवान वासुदेव गरुडावरून उतरून, श्रेष्ठ देवांसह मेरुपर्वतावर आरोहण करू लागला.

Verse 6

देस्च्रिप्तिओन् ओफ़् म्त्। मेरु सकलदुरितहीनं सर्वदं भोगमुख्यं मुदितकुररवृन्दं नादितं नागवृन्दैः मधुररणितगीतं सानुकूलान्धकारं पदरचितवनान्तं कान्तवातान्ततोयम्

मेरुपर्वत सर्व पापकलुषरहित, सर्वसिद्धिदायक आणि श्रेष्ठ भोग देणारा आहे. आनंदित कुररपक्ष्यांच्या थव्यांनी तो निनादित होतो आणि नागसमूहांच्या प्रतिध्वनीने गाजतो. तेथे मधुर झंकारयुक्त पक्षिगीत, सुखद शीतल छाया; वनप्रांतांत पायवाटा, आणि रम्य वारा व शीतल जल यांची शोभा आहे.

Verse 7

भवनशतसहस्रैर् जुष्टम् आदित्यकल्पैर् ललितगतिविदग्धैर् हंसवृन्दैश् च भिन्नम् धवखदिरपलाशैश् चन्दनाद्यैश् च वृक्षैर् द्विजवरगणवृन्दैः कोकिलाद्यैर्द्विरेफैः

तो आदित्याप्रमाणे तेजस्वी अशा लक्षो भवनांनी शोभून दिसत होता; आणि ललित गतीत निपुण हंसांच्या थव्यांनी तो रम्य झाला होता. धव, खदिर, पलाश व चंदनादी वृक्षांनी तो अलंकृत; कोकिळादी श्रेष्ठ पक्ष्यांच्या समूहांनी व सर्वत्र गुंजार करणाऱ्या भ्रमरांनी तो परिपूर्ण होता.

Verse 8

क्वचिदशेषसुरद्रुमसंकुलं कुरबकैः प्रियकैस्तिलकैस् तथा बहुकदम्बतमाललतावृतं गिरिवरं शिखरैर्विविधैस् तथा

कुठे तो श्रेष्ठ गिरि सर्व दिव्य वृक्षांनी दाटलेला होता—कुरबक, प्रियक व तिलक पुष्पांनी शोभलेला. कुठे तो अनेक कदंब व तमाल लतांनी वेढलेला होता आणि विविध आकारांच्या शिखरांनी उन्नत दिसत होता. असा पवित्र प्रदेश पतिरूप शिवाच्या सान्निध्यास योग्य आहे; येथे पशुजीवांना शांती लाभते आणि पवित्र दर्शन-स्मरणाने पाशबंधन शिथिल होऊ लागते.

Verse 9

देस्च्रिप्तिओन् ओफ़् शिवस् चित्य् ओन् म्त्। मेरु गिरेः पृष्ठे परं शार्वं कल्पितं विश्वकर्मणा क्रीडार्थं देवदेवस्य भवस्य परमेष्ठिनः

मेरुगिरीच्या पाठीवर विश्वकर्म्याने परम शार्वपुरी रचली—देवदेव, परमेष्ठी भवरूप शिवाच्या क्रीडार्थ।

Verse 10

अपश्यंस्तत्पुरं देवाः सेन्द्रोपेन्द्राः समाहिताः प्रणेमुर्दूरतश्चैव प्रभावादेव शूलिनः

ते दिव्य नगर पाहून इंद्र-उपेन्द्रांसह देवगण अंतःकरणी स्थिर झाले. त्रिशूलधारी शूलिन शिवाच्या तेजस्वी प्रभावामुळेच त्यांनी दूरून नमस्कार केला.

Verse 11

सहस्रसूर्यप्रतिमं महान्तं सहस्रशः सर्वगुणैश् च भिन्नम् जगाम कैलासगिरिं महात्मा मेरुप्रभागे पुरमादिदेवः

आदिदेव महात्मा कैलासगिरीकडे गेले—मेरूच्या प्रभागावर शोभणाऱ्या त्या विशाल पुराकडे, जे सहस्र सूर्यांसारखे तेजस्वी आणि असंख्य गुणवैभवांनी विभूषित होते. हे पाश-विमोचक पति-शिवाचे परम शिवधाम आहे.

Verse 12

ततो ऽथ नारिगजवाजिसंकुलं रथैर् अनेकैर् अमरारिसूदनः गणैर्गणेशैश् च गिरीन्द्रसंनिभं महापुरद्वारमजो हरिश् च

त्यानंतर देवशत्रूंचा संहारक अनेक रथांसह पुढे सरकला; त्या रथांत स्त्रिया, हत्ती व घोडे गजबजले होते. आणि अज-तत्त्वस्वरूप हरि देखील गण व गणेशांच्या समुदायासह पर्वतराजासारख्या उंच त्या महापुरद्वाराशी येऊन पोहोचला.

Verse 13

अथ जांबूनदमयैर् भवनैर्मणिभूषितैः विमानैर्विविधाकारैः प्राकारैश् च समावृतम्

मग ती नगरी सर्व बाजूंनी वेढलेली दिसली—जांबूनद सुवर्णाच्या, मण्यांनी अलंकृत भवनांनी; विविध अद्भुत आकारांच्या विमानांनी; आणि तेजस्वी प्राकारांनी. ती पाश-विनाशक पति-शिवास योग्य अशा सिद्धधामासारखी शोभत होती.

Verse 14

दृष्ट्वा शंभोः पुरं बाह्यं देवैः सब्रह्मकैर्हरिः प्रहृष्टवदनो भूत्वा प्रविवेश ततः पुरम्

शंभूच्या नगराच्या बाह्य प्रांगणास पाहून हरि देवगण व ब्रह्मासह आनंदाने उजळ मुखाचे झाले. मग प्रसन्नचित्ताने त्यांनी त्या दिव्य पुरात प्रवेश केला.

Verse 15

हर्म्यप्रासादसम्बाधं महाट्टालसमन्वितम् द्वितीयं देवदेवस्य चतुर्द्वारं सुशोभनम्

देवदेवाच्या त्या दुसऱ्या दिव्य भवनात हर्म्य व उंच प्रासादांची दाटी होती; महान अट्टालिकेसह ते चार सुंदर द्वारांनी अत्यंत शोभून दिसत होते।

Verse 16

वज्रवैडूर्यमाणिक्यमणिजालैः समावृतम् दोलाविक्षेपसंयुक्तं घण्टाचामरभूषितम्

ते वज्र, वैडूर्य व माणिक्य अशा रत्नजाळ्यांनी आच्छादित होते; झुल्याच्या डोलणाऱ्या हालचालीने युक्त आणि घंटा व चामरांनी भूषित होते।

Verse 17

मृदङ्गमुरजैर्जुष्टं वीणावेणुनिनादितम् नृत्यद्भिर् अप्सरःसंघैर् भूतसंघैश् च संवृतम् देवेन्द्रभवनाकारैर् भवनैर् दृष्टिमोहनैः

ते मृदंग व मुरजांच्या तालांनी परिपूर्ण, वीणा व वेणूच्या निनादाने नादमय होते; नृत्य करणाऱ्या अप्सरांच्या समूहांनी व भूतगणांनी वेढलेले, आणि देवेन्द्रभवनासारख्या दृष्टिमोहक भवनांनी अलंकृत होते।

Verse 18

प्रासादशृङ्गेष्वथ पौरनार्यः सहस्रशः पुष्पफलाक्षताद्यैः स्थिताः करैस्तस्य हरेः समन्तात् प्रचिक्षिपुर्मूर्ध्नि यथा भवस्य

मग प्रासादांच्या शिखरांवर नगरातील स्त्रिया हजारोंनी उभ्या होत्या; त्यांच्या हातांत पुष्प, फळे, अक्षत इत्यादी होते. त्या सर्व बाजूंनी त्या हरिच्या मस्तकावर तसेच उधळू लागल्या, जसे भव (शिव) यांच्या मस्तकावर शुभोपहार अर्पिले जातात।

Verse 19

दृष्ट्वा नार्यस्तदा विष्णुं मदाघूर्णितलोचनाः

तेव्हा विष्णूंना पाहताच त्या स्त्रिया—मदाने फिरणाऱ्या नेत्रांनी—मायेच्या मोहात पडून अंतःकरणी अस्थिर झाल्या।

Verse 20

विशालजघनाः सद्यो ननृतुर्मुमुदुर्जगुः काश्चिद्दृष्ट्वा हरिं नार्यः किंचित् प्रहसिताननाः

विशाल नितंबांच्या काही स्त्रिया हरि दिसताच तत्क्षणी नाचू लागल्या; त्या आनंदित झाल्या, गाऊ लागल्या आणि त्यांच्या मुखावर हलके हास्य उमटले।

Verse 21

किंचिद् विस्रस्तवस्त्राश् च स्रस्तकाञ्चीगुणा जगुः चतुर्थं पञ्चमं चैव षष्ठं च सप्तमं तथा

काहींचे वस्त्र किंचित् सैल झाले होते आणि कंबरपट्ट्याची दोरीही शिथिल झाली होती; तरी त्या क्रमाने चौथा, पाचवा, सहावा आणि सातवा स्तोत्रभाग गात राहिल्या।

Verse 22

अष्टमं नवमं चैव दशमं च पुरोत्तमम् अतीत्यासाद्य देवस्य पुरं शंभोः सुशोभनम्

आठवा, नववा आणि दहावा—हे उत्तम पुर पार करून—त्या अखेरीस देव शंभू (शिव) यांच्या अत्यंत शोभिवंत नगरीस पोहोचल्या।

Verse 23

सुवृत्तं सुतरां शुभ्रं कैलासशिखरे शुभे सूर्यमण्डलसंकाशैर् विमानैश् च विभूषितम्

शुभ कैलासशिखरावर ते नगर अतिशय सुबक व परम उज्ज्वल होते; सूर्य-मंडलासारख्या तेजस्वी विमानांनी ते अलंकृत होते।

Verse 24

स्फाटिकैर् मण्डपैः शुभ्रैर् जांबूनदमयैस् तथा नानारत्नमयैश्चैव दिग्विदिक्षु विभूषितम्

स्फटिकाच्या उज्ज्वल मंडपांनी, जांबूनद सुवर्णमय रचनांनी आणि नानाविध रत्नमय अलंकारांनी—दिशा व विदिशांत सर्वत्र—ते नगर विभूषित होते।

Verse 25

गोपुरैर्गोपतेः शंभोर् नानाभूषणभूषितैः अनेकैः सर्वतोभद्रैः सर्वरत्नमयैस् तथा

ती पुरी शंभू—गोपता प्रभू—याच्या अनेक गोपुरांनी शोभून दिसत होती; नानाविध भूषणांनी अलंकृत, सर्वतोभद्र व सर्वरत्नमय अशी होती।

Verse 26

प्राकारैर्विविधाकारैर् अष्टाविंशतिभिर् वृतम् उपद्वारैर्महाद्वारैर् विदिक्षु विविधैर्दृढैः

ती विविध आकारांच्या अठ्ठावीस प्राकारांनी वेढलेली होती आणि विदिशांत दृढ, विविध उपद्वारे व महाद्वारे यांनी युक्त होती।

Verse 27

गुह्यालयैर्गुह्यगृहैर् गुहस्य भवनैः शुभैः ग्राम्यैर् अन्यैर् महाभागा मौक्तिकैर् दृष्टिमोहनैः

हे महाभागांनो! ती गुहेच्या आलयांनी, गुह्यगृहांनी व त्याच्या शुभ भवनांनी, तसेच इतर भव्य निवासस्थानांनी अलंकृत होती; आणि मोत्यासारख्या, दृष्टी मोहविणाऱ्या तेजस्वी भूषणांनी अधिक शोभून दिसत होती।

Verse 28

गणेशायतनैर् दिव्यैः पद्मरागमयैस् तथा चन्दनैर्विविधाकारैः पुष्पोद्यानैश् च शोभनैः

ती पद्मरागमय दिव्य गणेशायतनांनी, विविध आकारांच्या चंदनरचनांनी आणि शोभन पुष्पोद्यानांनी अलंकृत होती—जे शिवपूजेत विघ्नांचा नाश करून पाशबंधन शुद्ध करतात।

Verse 29

तडागैर् दिर्घिकाभिश् च हेमसोपानपङ्क्तिभिः स्त्रीणां गतिजितैर् हंसैः सेविताभिः समन्ततः

सभोवती तडाग व दीर्घिका होत्या, ज्यांत सुवर्ण सोपानांच्या पंक्ती होत्या; आणि सर्वत्र स्त्रियांच्या गतीलाही जिंकणाऱ्या हंसांनी सेवा केली होती—पती-परमेश्वरास योग्य असे मंगल दृश्य।

Verse 30

मयूरैश्चैव कारण्डैः कोकिलैश्चक्रवाककैः शोभिताभिश् च वापीभिर् दिव्यामृतजलैस् तथा

तो प्रदेश मयूर, कारण्ड जलपक्षी, कोकिळा व चक्रवाक यांनी शोभून दिसत होता; तसेच दिव्य अमृततुल्य जलाने भरलेल्या वापी-सरovarांनीही अलंकृत होता।

Verse 31

संलापालापकुशलैः सर्वाभरणभूषितैः स्तनभारावनम्रैश् च मदाघूर्णितलोचनैः

ते मोहक संलाप व क्रीडाभाषेत कुशल, सर्व आभरणांनी भूषित; स्तनभारामुळे किंचित वाकलेले, आणि मदाने डोलणाऱ्या नेत्रांचे—अशी इंद्रिय-मोहाची प्रतिमा, जी पाशाने पशूला बांधून चेतना पती शिवापासून दूर नेते।

Verse 32

गेयनादरतैर्दिव्यै रुद्रकन्यासहस्रकैः नृत्यद्भिर् अप्सरःसंघैर् अमरैरपि दुर्लभैः

तेथे गाण्यात अनुरक्त अशा दिव्य रुद्रकन्यांचे सहस्र समूह होते; आणि नृत्य करणाऱ्या अप्सरांचे संघ—अमरांनाही दुर्लभ असे अद्भुत दर्शन—रुद्राच्या त्या पावन सान्निध्याला शोभा देत होते।

Verse 33

प्रफुल्लांबुजवृन्दाद्यैस् तथा द्विजवरैरपि रुद्रस्त्रीगणसंकीर्णैर् जलक्रीडारतैस् तथा

तेथे प्रफुल्ल कमळांच्या गुच्छांनी शोभा होती, तसेच श्रेष्ठ द्विज-मुनीही होते; तो प्रदेश रुद्राच्या स्त्रीगणांनी व गणांनी भरलेला, आणि सर्वजण जलक्रीडेत रमलेले होते।

Verse 34

रतोत्सवरतैश्चैव ललितैश् च पदे पदे ग्रामरागानुरक्तैश् च पद्मरागसमप्रभैः

पदेपदे ललित जन होते, जे उत्सव-आनंदात व पावन अनुष्ठानांत रत; ग्रामरागांवर अनुरक्त, आणि पद्मराग मण्यासारख्या प्रभेने दीप्त होते।

Verse 35

स्त्रीसंघैर् देवदेवस्य भवस्य परमात्मनः दृष्ट्वा विस्मयमापन्नास् तस्थुर्देवाः समन्ततः

स्त्रीसमूहांनी वेढलेल्या देवदेव, परमात्मा भवाला पाहून देव विस्मयाने थक्क झाले आणि सर्व बाजूंनी उभे राहिले।

Verse 36

तत्रैव ददृशुर्देवा वृन्दं रुद्रगणस्य च गणेश्वराणां वीराणाम् अपि वृन्दं सहस्रशः

तेथेच देवांनी रुद्रगणांचा समूह पाहिला; तसेच सहस्रोंनी वीर गणेश्वरांचेही अनेक दल पाहिले।

Verse 37

सुवर्णकृतसोपानान् वज्रवैडूर्यभूषितान् स्फाटिकान् देवदेवस्य ददृशुस्ते विमानकान्

त्यांनी देवदेवाचे विमान पाहिले—स्फटिकासारखे तेजस्वी, सुवर्णनिर्मित पायऱ्यांनी युक्त, वज्र व वैडूर्य मण्यांनी अलंकृत।

Verse 38

तेषां शृङ्गेषु हृष्टाश् च नार्यः कमललोचनाः विशालजघना यक्षा गन्धर्वाप्सरसस् तथा

त्यांच्या शिखरांवर कमलनेत्री स्त्रिया आनंदित होत्या; तसेच विशालजघना यक्ष आणि गंधर्व-अप्सराही तेथे दिसल्या।

Verse 39

किन्नर्यः किंनराश्चैव भुजङ्गाः सिद्धकन्यकाः नानावेषधराश्चान्या नानाभूषणभूषिताः

किन्नरी व किन्नर, भुजंग आणि सिद्धकन्या—इतरही अनेक, नानावेष धारण करून, नानाभूषणांनी अलंकृत होऊन तेथे उपस्थित होते।

Verse 40

नानाप्रभावसंयुक्ता नानाभोगरतिप्रियाः नीलोत्पलदलप्रख्याः पद्मपत्रायतेक्षणाः

त्या नानाविध प्रभाव व तेजाने युक्त, अनेक भोग-रतित आनंद मानणाऱ्या होत्या। निळ्या कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या उजळ, त्यांचे दीर्घ नेत्र कमळपानासारखे होते।

Verse 41

पद्मकिञ्जल्कसंकाशैर् अंशुकैरतिशोभनाः वलयैर्नूपुरैर्हारैश् छत्रैश्चित्रैस्तथांशुकैः

कमळाच्या केसरासारख्या उजळ वस्त्रांनी त्या अत्यंत शोभून दिसत होत्या। वलये, नूपुरे, हार यांनी अलंकृत, तसेच नक्षीदार छत्रे व रंगीबेरंगी रेशमी वस्त्रे यांनी सेवित होत्या।

Verse 42

भूषिता भूषितैश् चान्यैर् मण्डिता मण्डनप्रियाः दृष्ट्वाथ वृन्दं सुरसुन्दरीणां गणेश्वराणां सुरसुन्दरीणाम् जग्मुर्गणेशस्य पुरं सुरेशाः पुरद्विषः शक्रपुरोगमाश् च

त्या आभूषणांनी भूषित, अन्य अलंकारांनी अधिकच मण्डित, सजावटीत रमणाऱ्या होत्या. मग गणेश्वराच्या दिव्य सुंदरींचा समूह पाहून, शक्राच्या नेतृत्वाखाली देवेश—त्रिपुरद्वेषी शिवासह—गणेशाच्या नगरीकडे गेले।

Verse 43

दृष्ट्वा च तस्थुः सुरसिद्धसंघाः पुरस्य मध्ये पुरुहूतपूर्वाः भवस्य बालार्कसहस्रवर्णं विमानमाद्यं परमेश्वरस्य

ते पाहताच नगराच्या मध्यभागी देव व सिद्धांचे संघ—पुरुहूत (इंद्र) अग्रस्थानी—थांबून उभे राहिले। ते परमेश्वराचे आद्य विमान, भव (शिव) यांचे, सहस्र उगवत्या सूर्यांसारखे तेजस्वी, निहारू लागले।

Verse 44

अथ तस्य विमानस्य द्वारि संस्थं गणेश्वरम् नन्दिनं ददृशुः सर्वे देवाः शक्रपुरोगमाः

मग त्या विमानाच्या द्वारी उभ्या असलेल्या गणेश्वर नंदीला, शक्राच्या नेतृत्वाखाली आलेल्या सर्व देवांनी पाहिले।

Verse 45

तं दृष्ट्वा नन्दिनं सर्वे प्रणम्याहुर् गणेश्वरम् जयेति देवास्तं दृष्ट्वा सो ऽप्याह च गणेश्वरः

नंदीला पाहून सर्व देवांनी नमस्कार करून त्या गणेश्वरास म्हटले—“जय हो!” त्यांना पाहून तो गणेश्वरही प्रत्युत्तर देऊन बोलला।

Verse 46

भो भो देवा महाभागाः सर्वे निर्धूतकल्मषाः सम्प्राप्ताः सर्वलोकेशा वक्तुमर्हथ सुव्रताः

अहो देवहो, महाभाग्यवान, सर्व कल्मष दूर झालेले! हे सर्वलोकाधिपतीहो, येथे एकत्र येऊन, हे सुव्रतधारीहो—आता तुम्ही बोलणे उचित आहे।

Verse 47

तमाहुर्वरदं देवं वारणेन्द्रसमप्रभम् पशुपाशविमोक्षार्थं दर्शयास्मान् महेश्वरम्

ते म्हणाले—“वर देणारा देव, गजेन्द्रासारखा तेजस्वी, आम्हांस महेश्वराचे दर्शन घडवा, जेणेकरून पाशात बांधलेले पशुजीव मुक्त होतील।”

Verse 48

पुरा पुरत्रयं दग्धुं पशुत्वं परिभाषितम् शङ्किताश् च वयं तत्र पशुत्वं प्रति सुव्रत

पूर्वी त्रिपुरदाहाच्या प्रसंगी ‘पशुत्व’ असे निरूपण झाले होते. हे सुव्रत, तेथे आम्हीही त्या पशुत्वाविषयी साशंक झालो.

Verse 49

व्रतं पाशुपतं प्रोक्तं भवेन परमेष्ठिना व्रतेनानेन भूतेश पशुत्वं नैव विद्यते

पाशुपत व्रत परमेष्ठी भव (शिव) यांनी सांगितले आहे. हे भूतेश, या व्रताच्या आचरणाने पशुत्व—बद्ध जीवाची अवस्था—राहात नाही.

Verse 50

अथ द्वादशवर्षं वा मासद्वादशकं तु वा दिनद्वादशकं वापि कृत्वा तद् व्रतम् उत्तमम्

नंतर ते उत्तम व्रत—बारा वर्षे, किंवा बारा महिने, अथवा बारा दिवस—विधिपूर्वक आचरल्यास (भक्त शिवपूजेच्या उच्च फळास पात्र होतो); कारण अशी नियमबद्ध साधना पशु (बद्ध जीव) शुद्ध करून पतीरूप परमेश्वराकडे वळविते।

Verse 51

मुच्यन्ते पशवः सर्वे पशुपाशैर्भवस्य तु दर्शयामास तान्देवान् नारायणपुरोगमान्

“भव (शिव) यांच्या पशुपाशांपासून सर्व पशु (बद्ध जीव) मुक्त होतात.” मग त्यांनी नारायण अग्रस्थानी असलेल्या त्या देवांना (ते तत्त्व/दर्शन) दाखविले।

Verse 52

नन्दी शिलादतनयः सर्वभूतगणाग्रणीः तं दृष्ट्वा देवमीशानं सांबं सगणम् अव्ययम्

शिलादपुत्र नंदी—सर्व भूतगणांचा अग्रणी—त्याने त्या ईशान देवाला पाहिले: अव्यय, गणांसह, आणि शांबा (शक्ती) युक्त।

Verse 53

प्रणेमुस् तुष्टुवुश् चैव प्रीतिकण्टकितत्वचः विज्ञाप्य शितिकण्ठाय पशुपाशविमोक्षणम्

भक्तिभावाने रोमांचित होऊन त्यांनी प्रणाम केला व स्तुती केली; मग शितिकण्ठ (नीलकण्ठ) प्रभूस पशु-पाश-विमोचनाविषयी निवेदन केले।

Verse 54

तस्थुस्तदाग्रतः शंभोः प्रणिपत्य पुनः पुनः ततः सम्प्रेक्ष्य तान् सर्वान् देवदेवो वृषध्वजः

ते शंभूच्या समोर उभे राहिले, पुन्हा पुन्हा प्रणिपात करीत. मग देवदेव वृषध्वजांनी त्या सर्वांकडे नीट पाहून (लक्ष दिले).

Verse 55

विशोध्य तेषां देवानां पशुत्वं परमेश्वरः व्रतं पाशुपतं चैव स्वयं देवो महेश्वरः

त्या देवांचे पशुत्व (बंधनग्रस्त जीवभाव) विशुद्ध करून परमेश्वर स्वयं महेश्वराने त्यांच्यासाठी पाशुपत-व्रत, पाशुपतीप्राप्तीचा नियम, स्थापिला।

Verse 56

उपदिश्य मुनीनां च सहास्ते चांबया भवः तदाप्रभृति ते देवाः सर्वे पाशुपताः स्मृताः

मुनींना उपदेश देऊन भव (शिव) अंबा (शक्ती)सह तेथेच राहिला। त्या वेळेपासून ते सर्व देव ‘पाशुपत’ म्हणून स्मरणात आले—पाश शिथिल करणाऱ्या मार्गात स्थित।

Verse 57

पशूनां च पतिर्यस्मात् तेषां साक्षाद्धि देवताः तस्मात्पाशुपताः प्रोक्तास् तपस्तेपुश् च ते पुनः

तो सर्व पशू (बंधनग्रस्त जीव) यांचा पति असल्याने ते देव प्रत्यक्ष त्याच्याच देवत्वाधीन आहेत। म्हणून ते ‘पाशुपत’ म्हणवले गेले आणि त्यांनी पुन्हा भक्तीने तप केले।

Verse 58

ततो द्वादशवर्षान्ते मुक्तपाशाः सुरोत्तमाः ययुर्यथागतं सर्वे ब्रह्मणा सह विष्णुना

मग बारा वर्षांच्या अखेरीस पाशमुक्त झालेले श्रेष्ठ देव ब्रह्मा व विष्णूसह सर्वजण आपापल्या धामास परत गेले।

Verse 59

एतद्वः कथितं सर्वं पितामहमुखाच्छ्रुतम् पुरा सनत्कुमारेण तस्माद्व्यासेन धीमता

हे सर्व तुम्हाला सांगितले—जे पुरातन काळी पितामह (ब्रह्मा) यांच्या मुखातून सनत्कुमाराने ऐकले; आणि त्याच्याकडून ते धीमान व्यासांना प्राप्त झाले।

Verse 60

यः श्रावयेच्छुचिर् विप्राञ् छृणुयाद्वा शुचिर्नरः स देहभेदमासाद्य पशुपाशैः प्रमुच्यते

जो शुद्ध पुरुष शुद्ध ब्राह्मणांना हा उपदेश श्रवण करवितो, किंवा स्वतः शुद्ध भावाने ऐकतो—तो देहत्यागानंतर पशु (जीव)ला बांधणाऱ्या पाशांतून मुक्त होतो।