Sarga 72

Verse 1

अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये ।जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये ॥१॥

それから彼は、王の御殿に父の姿が見えぬのを知ると、母に会うため母の御所へと向かった。

Verse 2

अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितं सुतम् ।उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्णमासनम् ॥२॥

遠くへ遣わされていた息子が今戻ったのを見て、カイケーイーは喜びに満ち、黄金の座を離れてただちに立ち上がった。

Verse 3

स प्रविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीविवर्जितम् ।भरतः प्रतिजग्राह जनन्याश्चरणौ शुभौ ॥३॥

法に生きるバラタは自邸に入り、そこがかつての輝きを失っているのを見て、母の吉祥なる御足を拝して抱き取った。

Verse 4

सा तं मूर्धन्युपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम् ।अङ्के भरतमारोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥४॥

彼女はその頭頂に口づけし、誉れ高きバラタを抱きしめ、膝に抱き上げて問いかけ始めた。

Verse 5

अद्य ते कतिचिद्रात्र्य श्च्युतस्याऽर्यकवेश्मनः ।अपि नाध्वश्रमशशीघ्रं रथेनापततस्तव ॥५॥

あなたが高貴なる祖父の御殿を離れてから、いく夜が過ぎたのか。急ぎの戦車の旅で、道の疲れはあなたを襲わなかったか。

Verse 6

आर्यकस्ते सुकुशली युधाजिन्मातुलस्तव ।प्रवासाच्च सुखं पुत्र सर्वं मे वक्तुमर्हसि ॥६॥

汝の尊き祖父はつつがなく、また母方の叔父ユダージトも安泰か。旅の逗留は心地よかったか、わが子よ。すべてを私に語りなさい。

Verse 7

एवं पृष्टस्तु कैकेय्या प्रियं पार्थिवनन्दनः ।आचष्ट भरत स्सर्वं मात्रे राजीवलोचनः ॥७॥

カイケーイーに慈しみをもって問われると、蓮華の眼をもつバラタ――王の喜び――は、母にすべてを語り告げた。

Verse 8

अद्य मे सप्तमी रात्रिश्च्युतस्याऽर्यकवेश्मनः ।अम्बायाः कुशली तात युधाजिन्मातुलश्च मे ॥८॥

今日で、尊き外祖父の御邸を発ってから七夜となります。母の父はつつがなく、母方の叔父ユダージトもまた安泰です、父上。

Verse 9

यन्मे धनं च रत्नं च ददौ राजा परन्तपः ।परिश्रान्तं पथ्यभवत्ततोऽहं पूर्वमागतः ॥९॥

敵を鎮める王が授けてくださった財と宝玉は、旅路の疲れのうちに尽きてしまいました。ゆえに私は他の者より先に到着したのです。

Verse 10

राजवाक्यहरैर्दूतैस्त्वर्यमाणोऽहमागतः ।यदहं प्रष्टुमिच्छामि तदम्बा वक्तुमर्हति ॥१०॥

王の言葉を携えた使者たちに急き立てられ、私は参りました。母上よ、私が尋ねたいことにお答えくださるのがふさわしい。

Verse 11

शून्योऽयं शयनीयस्ते पर्यङ्को हेमभूषितः ।न चायमिक्ष्वाकुजनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मा ॥११॥

黄金に飾られ、憩いにふさわしいあなたの寝台は空であり、またイクシュヴァーク家の侍従たちも、私には喜びに満ちているようには見えません。

Verse 12

राजा भवति भूयिष्ठमिहाम्बाया निवेशने ।तमहं नाद्य पश्यामि द्रष्टुमिच्छन्निहाऽगतः ॥१२॥

王はたいていここ、わが母の御殿におられるのに、今日は見当たりません。お会いしたくて参ったのですが。

Verse 13

पितुर्ग्रहीष्ये चरणौ तं ममाऽख्याहि पृच्छतः ।आहोस्विदम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने ॥१३॥

父上の御足を抱きしめたいのです。どうかお答えください、父上はどこにおられますか。母上、長姉カウサリヤーの御殿においでなのでしょうか。

Verse 14

तं प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद्घोरमप्रियम् ।अजानन्तं प्रजानन्ती राज्यलोभेन मोहिता ॥१४॥

カイケーイーは、甘い言葉を装いながらも、恐ろしく喜ばれぬ知らせを彼に告げた。真実を知る彼女が、知らぬバラタに向かい、王権への欲に迷っていたのである。

Verse 15

या गतिस्सर्वभूतानां तां गतिं ते पिता गतः ।राजा महत्मा तेजस्वी यायजूकस्सतां गतिः ॥१५॥

あなたの父君は、すべての生きとし生けるものが赴くその定めへと旅立たれた。あの王は大いなる魂と光輝を備え、常に祭祀に励み、善き人々の拠り所であった。

Verse 16

तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं धर्माभिजनवाञ्चुचिः ।पपात सहसा भूमौ पितृशोकबलार्दितः ॥१६॥

その言葉を聞くや、正しき家系に生まれ心清らかなバラタは、父を失った悲嘆の力に打ち砕かれ、たちまち地に倒れ伏した。

Verse 17

हा हतोऽस्मीति कृपणां दीनां वाचमुदीरयन् ।निपपात महाबाहुर्बाहू विक्षिप्य वीर्यवान् ॥१७॥

「ああ、私は滅びた！」と嘆き、哀れでみじめな言葉を漏らしながら、勇力ある大臂のバラタは両腕を投げ上げて倒れた。

Verse 18

ततश्शोकेन संवीतः पितुर्मरणदुःखितः ।विललाप महातेजा भ्रान्ताकुलितचेतनः ॥१८॥

そのとき、父の死の苦しみに打たれ悲しみに包まれた威光あるバラタは嘆き泣き、悲嘆に心を揺さぶられて取り乱した。

Verse 19

एतत्सुरुचिरं भाति पितुर्मे शयनं पुरा ।शशिनेवामलं रात्रौ गगनं तोयदात्यये ॥१९॥

父上のこの寝台はかつてことのほか美しく輝いていた。雨季の雲が去った後、月に照らされて澄みわたる夜空のように。

Verse 20

तदिदं न विभात्यद्य विहीनं तेन धीमता ।व्योमेव शशिना हीनमप्च्छुष्क इव सागरः ॥२०॥

しかし今日、その賢王を失って、もはや輝かない——月なき空のように、また水の涸れた大海のように。

Verse 21

बाष्पमुत्सृज्य् कण्ठेन स्वात्मना परमपीडितः ।आच्छाद्य वदनं श्रीमद्वस्त्रेण जयतां वरः ॥२१॥

勝者の中の最勝者は、身の内より激しく苦しみ、喉元から涙をあふれさせ、麗しい顔を衣で覆った。

Verses 22-23

तमार्तं देवसङ्काशं समीक्ष्य पतितं भुवि ।निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धं परशुना वने ॥२२॥मत्तमातङ्गसङ्काशं चन्द्रार्कसदृशं भुवः ।उत्थापयित्वा शोकार्तं वचनं चेदमब्रवीत् ॥२३॥

神のごときバラタが苦悩に満ちて地に倒れているのを見た。それはまるで、森で斧によって切り倒されたサラの木の幹のようであった。カイケイーは、発情した大象のように、また地上の太陽や月のように輝く、悲しみに打ちひしがれた息子を抱き起こし、こう言った。

Verse 24

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे राजपुत्र महायशः ।त्वद्विधा नहि शोचन्ति सन्त स्सदसि सम्मताः ॥२४॥

「起きよ、起きよ——なぜそのように横たわるのだ、誉れ高き王子よ。善き人々に集いの中で敬われる汝のような者は、このように嘆き沈むべきではない。」

Verse 25

दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोऽनुगा ।बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे ॥२५॥

おお賢き者よ、汝の知恵は、善き行いと聖なる学び、正しき助言に随い、布施と供犠にふさわしい。汝は、太陽の光がその住処に満ちるように輝くであろう。

Verse 26

स रुदित्वा चिरं कालं भूमौ विपरिवृत्य च ।जननीं प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृतः ॥२६॥

長く泣き、地に身を転がしたのち、数多の悲しみに覆われたバラタは、母に向かって次の言葉を告げた。

Verse 27

अभिषेक्ष्यति रामं नु राजा यज्ञं नु यक्ष्यते ।इत्यहं कृतसङ्कल्पो हृष्टो यात्रामयासिषम् ॥२७॥

「王はラーマに灌頂を授けるのだろうか、それともヤジュニャ（供犠）を行うのだろうか」と思い、私は決意を固め、喜びのうちに旅立った。

Verse 28

तदिदं ह्यन्यथा भूतं व्यवदीर्णं मनो मम ।पितरं यो न पश्यामि नित्यं प्रियहिते रतम् ॥२८॥

だが、すべては思いと異なってしまった。わが心は引き裂かれている。常に私の愛するものと益となることに心を尽くしていた父上を、もはや見ることができないのだから。

Verse 29

अम्ब केनात्यगाद्राजा व्याघिना मय्यनागते ।धन्या रामादयस्सर्वे यैः पिता संस्कृत स्स्वयम् ॥२९॥

母上、私が戻らぬうちに、王はどの病により逝かれたのですか。まことに幸いなのはラーマたち、彼らが自ら我が父の最後の儀礼を執り行ったのです。

Verse 30

न नूनं मां महाराजः प्राप्तं जानाति कीर्तिमान् ।उपजिघ्रेद्धि मूर्ध्नि तात स्सन्नम्य सत्वरम् ॥३०॥

きっと名高き大王は、私が到着したことをご存じないのでしょう。知っておられたなら、父上は急いで身をかがめ、私の頭に口づけされたはずです。

Verse 31

क्व स पाणिस्सुखस्पर्शस्तातस्याक्लिष्टकर्मणः ।येन मां रजसा ध्वस्तमभीक्ष्णं परिमार्जति ॥३१॥

父上のあの手はどこに—触れればやさしく、働きは倦まず—私に積もる塵を幾度も拭い去ってくださった、その手は。

Verse 32

यो मे भ्राता पिता बन्धुर्यस्य दासोऽस्मि धीमतः ।तस्य मां शीघ्रमाख्याहि रामस्याक्लिष्टकर्मणः ॥३२॥

ただちにラーマ—行いに倦まぬ御方—に私の到着を告げてください。あの御方は私にとって兄であり父であり縁者、私はその賢者の僕です。

Verse 33

पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्ममार्यस्य जानतः ।तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हीदानीं गतिर्मम ॥३३॥

高き者のダルマを知る者にとって、兄は父のごとき存在となる。私はその御足を抱きしめよう—今や彼こそ我が唯一の帰依処である。

Verse 34

धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः ।आर्यः किमब्रवीद्राजा पिता मे सत्यविक्रमः ॥३४॥

法を知り、常に法に堅く、誓約の言葉に真実で、誓願に揺るがぬ、真実そのものを武勇とする高貴なる王—わが父は最期に何と申されたのか。

Verse 35

पश्चिमं साधु सन्देशमिच्छामि श्रोतुमात्मनः ।इति पृष्टा यथातत्त्वं कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ॥३५॥

「わたしは父上の、わたしへの最後の正しいお言葉をお聞きしたい。」そう問われて、カイケーイーは事の真実をそのまま語った。

Verse 36

रामेति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मणेति च ।स महात्मा परं लोकं गतो गतिमतां वरः ॥३६॥

「ラーマよ！ああ、シーターよ！ラクシュマナよ！」と嘆きつつ、大いなる魂の王—至高の境地に至る者の中の最勝—は彼岸の世へと旅立った。

Verse 37

इमां तु पश्चिमां वाचं व्याजहार पिता तव ।कालधर्मपरिक्षिप्तः पाशैरिव महागजः ॥३७॥

だが、時の法に絡め取られ—大象が縄に縛られるように—そなたの父君はこの最後の言葉を口にされた。

Verse 38

सिद्धार्थास्ते नरा राममागतं सह सीतया ।लक्ष्मणं च महाबाहुं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥३८॥

「ラーマが帰還し—シーターと共に—そして大いなる腕のラクシュマナが再び戻るのを見られる人々は、願いを成就するであろう。」

Verse 39

तच्छ्रुत्वा विषसादैव द्वितीयाप्रियशंसनात् ।विषण्णवदनो भूत्वा भूयः पप्रच्छ मातरम् ॥३९॥

この第二の痛ましい報せを聞くや、バラタはさらに深い悲嘆に沈み、うなだれた顔で、再び母に問いかけた。

Verse 40

क्व चेदानीं स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः ।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समं गतः ॥४०॥

今、カウサリヤの喜びを増すあの正しき魂の人は、弟ラクシュマナと、そしてシーターと共に、どこへ行かれたのか。

Verse 41

तथा पृष्टा यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ।मातास्य सुमहद्वाक्यं विप्रियं प्रियशङ्कया ॥४१॥

そのように問われて、母は事の次第をありのままに語り始めた。重く痛ましい言葉であり、彼が吉報を期待しているのではと案じつつ。

Verse 42

स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम् ।दण्डकान्सह वैदेह्या लक्ष्मणानुचरो गतः ॥४२॥

わが子よ、その王子は樹皮の衣をまとい、ヴァイデーヒー（シーター）と共に、ラクシュマナを従えて、広大なダンダカの森へ赴いた。

Verse 43

तच्छ्रुत्वा भरतस्त्रस्तो भ्रातुश्चारित्रशङ्कया ।स्वस्य वंशस्य महात्म्यात्प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥४३॥

それを聞いてバラタは、兄の行いを疑う恐れに胸を騒がせ、わが一族の高貴なる威光を思い、さらに問いただし始めた。

Verse 44

कच्चिन्न ब्राह्मणधनं हृतं रामेण कस्यचित् ।कच्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः ॥४४॥

まさかラーマが、誰かのバラモンの財を奪ったのではあるまいな。まさか富める者であれ貧しき者であれ、罪なき人を傷つけたのではあるまいな。

Verse 45

कच्चिन्न परदारान्वा राजपुत्रोऽभिमन्यते ।कस्मात्स दण्डकारण्ये भ्रूणहेव विवासितः ॥४५॥

まさか王子が他人の妻を欲したのではあるまい。ならばなぜ、胎児殺しの罪人であるかのように、ダンダカの森へ追放されたのか。

Verse 46

अथास्य चपला माता तत्स्वकर्म यथातथम् ।तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥४६॥

そののち、移ろいやすい母は、かつてと同じ女の性に従い、自らの行いをありのままに語り始めた。

Verse 47

एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना ।उवाच वचनं हृष्टा मूढा पण्डितमानिनी ॥४७॥

大いなる心のバラタにこう告げられると、カイケーイーは—喜びながらも愚かで、自らを賢いと思い込み—次の言葉を語った。

Verse 48

न ब्राह्मणधनं किञ्चिद्धृतं रामेण कस्यचित् ।कश्चिन्नाढ्यो दरिद्रो तेनापापो विहिंसितः ।न रामः परदारांश्च चक्षुर्भ्यामपि पश्यति ॥४८॥

ラーマは、いかなるバラモンの財も、わずかたりとも奪ったことはない。富める者であれ貧しい者であれ、罪なき者を害したこともない。さらにラーマは、他人の妻を目で見ることさえしない。

Verse 49

मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्यैवाभिषेचनम् ।याचितस्ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम् ॥४९॥

だが、わが子よ、ラーマの灌頂（即位）のことを聞くやいなや、私はお前の父に願い、王国をお前に与え、ラーマを追放するよう求めた。

Verse 50

स स्ववृत्तिं समास्थाय पिता ते तत्तऽथाकरोत् ।रामश्च सह सौमित्रिः प्रेषितस्सह सीतया ॥५०॥

お前の父は、自らの誓いと定めた道を堅く守って、そのとおりに行った。こうしてラーマは、サウミトリー（ラクシュマナ）とシーターを伴い、追放の旅へと遣わされた。

Verse 51

तमपश्यन्प्रियंपुत्रं महीपालो महायशाः ।पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वमुपपेदिवान् ॥५१॥

その名高き地上の王は、愛する子を見られぬまま、子を思う悲しみにやつれ、「五大の状態」へと至った—すなわち死した。

Verse 52

त्वयात्विदानीं धर्मज्ञ राजत्वमवलम्ब्यताम् ।त्वत्कृते हि मया सर्वमिदमेवं विधं कृतम् ॥५२॥

ゆえに今、ダルマを知る者よ、王権をお引き受けください。これらすべては、あなたのためにこのようにして成したのです。

Verse 53

मा शोकं मा च सन्तापं धैर्यमाश्रय पुत्रक ।त्वदधीना हि नगरी राज्यं चैतदनामयम् ॥५३॥

悲しみにも苦悩にも沈むな、わが子よ。堅忍に身を寄せよ。この都も、そしてこの安穏なる国も、今やお前の権威のもとにある。

Verse 54

तत्पुत्र शीघ्रं विधिना विधिज्ञैर्वसिष्ठमुख्यै स्सहितो द्विजेन्द्रैः ।सङ्काल्य राजानमदीनसत्त्वमात्मानमुर्व्यामभिषेचयस्व ॥५४॥

それゆえ、わが子よ、儀礼に通じたヴァシシュタを首とする最上のバラモンたちと共に、定められた作法に従って速やかに王の葬送の儀を営み、心をくじかせず、この大地の王として灌頂（アビシェーカ）を受けよ。