Sarga 72

Verse 1

अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये ।जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये ॥१॥

Bharat apne papa ke mahal gaye, papa ko dekha nahi wahan. Phir apni mummy ke paas gaye unse milne.

Verse 2

अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितं सुतम् ।उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्णमासनम् ॥२॥

Kaikeyi ne apne beta ko dekha jo bheja gaya tha aur ab wapas aa gaya tha. Woh khush ho gayi. Apne sona ki seat chhod ke turant uth gayi.

Verse 3

स प्रविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीविवर्जितम् ।भरतः प्रतिजग्राह जनन्याश्चरणौ शुभौ ॥३॥

Bharata andar gaya apne ghar mein. Ghar pe pehle jaisi chamak nahi thi. Woh apni maa ke paas gaya aur unke paer pakad ke matha teka.

Verse 4

सा तं मूर्धन्युपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम् ।अङ्के भरतमारोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥४॥

Kaikeyi ne Bharat ke sar ko chuma aur unhe baho mein bhar liya. Phir use god mein bitha ke poochne lagi.

Verse 5

अद्य ते कतिचिद्रात्र्य श्च्युतस्याऽर्यकवेश्मनः ।अपि नाध्वश्रमशशीघ्रं रथेनापततस्तव ॥५॥

Tum apne dada ke ghar se nikle ho, kitni raatein ho gayi? Itna raasta tez rath se aaye ho, thak to nahi gaye?

Verse 6

आर्यकस्ते सुकुशली युधाजिन्मातुलस्तव ।प्रवासाच्च सुखं पुत्र सर्वं मे वक्तुमर्हसि ॥६॥

Aapke dada ji theek hain? Aur Yudhajit mama bhi? Bahar rahna kaisa raha beta? Mujhe sab batao.

Verse 7

एवं पृष्टस्तु कैकेय्या प्रियं पार्थिवनन्दनः ।आचष्ट भरत स्सर्वं मात्रे राजीवलोचनः ॥७॥

Kaikeyi ne pyaar se poocha to Bharata ne unhe sab kuch bata diya. Bharata raja ka laadla beta tha aur uski aankhein kamal jaisi thi.

Verse 8

अद्य मे सप्तमी रात्रिश्च्युतस्याऽर्यकवेश्मनः ।अम्बायाः कुशली तात युधाजिन्मातुलश्च मे ॥८॥

Aaj saatvi raat hai jab se main dada ke ghar se nikla hoon. Nana ji theek hain aur mama Yudhajit bhi theek hain, pitaji.

Verse 9

यन्मे धनं च रत्नं च ददौ राजा परन्तपः ।परिश्रान्तं पथ्यभवत्ततोऽहं पूर्वमागतः ॥९॥

Raja ne mujhe dhan aur ratne di thi. Woh sab raste mein kharch ho gayi kyunki safar bahut lamba tha. Isliye main dusron se pehle aa gaya.

Verse 10

राजवाक्यहरैर्दूतैस्त्वर्यमाणोऽहमागतः ।यदहं प्रष्टुमिच्छामि तदम्बा वक्तुमर्हति ॥१०॥

Raja ke aadmi bheje the jo kehte the jaldi aao, isliye main jaldi aaya hoon. Mummy, main jo poochna chahta hoon aap bataiye.

Verse 11

शून्योऽयं शयनीयस्ते पर्यङ्को हेमभूषितः ।न चायमिक्ष्वाकुजनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मा ॥११॥

Tumhara sona khali pada hai, sone se sajaya hua. Ikshvaku ke ghar ke log bhi mujhe khush nahi lag rahe.

Verse 12

राजा भवति भूयिष्ठमिहाम्बाया निवेशने ।तमहं नाद्य पश्यामि द्रष्टुमिच्छन्निहाऽगतः ॥१२॥

Raja aksar meri maa ke yahan rehta hai. Aaj main unse milne aaya hoon lekin unhe dekh nahi pa raha.

Verse 13

पितुर्ग्रहीष्ये चरणौ तं ममाऽख्याहि पृच्छतः ।आहोस्विदम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने ॥१३॥

Main apne papa ke pair pakadna chahta hoon. Tum batao, woh kahan hain? Maa, kya woh badi Kausalya ke yahan honge?

Verse 14

तं प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद्घोरमप्रियम् ।अजानन्तं प्रजानन्ती राज्यलोभेन मोहिता ॥१४॥

Kaikeyi ne jawab diya. Bura khabar suna di, lekin aise bol rahi thi jaise kuch achha keh rahi ho. Usko raj ke laalach mein dimaag chal gaya tha.

Verse 15

या गतिस्सर्वभूतानां तां गतिं ते पिता गतः ।राजा महत्मा तेजस्वी यायजूकस्सतां गतिः ॥१५॥

Tumhara papa woh jagah chale gaye jahan sab jaate hain. Woh raja bade insaan the, tej the, aur bhale logon ke liye saara life yagya karte rahe.

Verse 16

तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं धर्माभिजनवाञ्चुचिः ।पपात सहसा भूमौ पितृशोकबलार्दितः ॥१६॥

Yeh baat sunte hi Bharat zameen par gir gaye. Woh apne baap ke baare mein soch ke bilkul toot gaye the. Itna dukh hua ki khade nahi reh paaye. Ek dum se neeche gir gaye.

Verse 17

हा हतोऽस्मीति कृपणां दीनां वाचमुदीरयन् ।निपपात महाबाहुर्बाहू विक्षिप्य वीर्यवान् ॥१७॥

Bharat chillaye, "Haan main khatam ho gaya!" Woh bahut dukhi the. Itna dukh hua ki haath pairo mein taakat nahi rahi. Haath utha ke zameen par gir gaye.

Verse 18

ततश्शोकेन संवीतः पितुर्मरणदुःखितः ।विललाप महातेजा भ्रान्ताकुलितचेतनः ॥१८॥

Bharata ko bahut dukh hua pitaji ke death se. Woh roya bahut, uska dimaag chakkar gaya tha. Uska chehra dekh ke lagta tha bahut takleef mein hai.

Verse 19

एतत्सुरुचिरं भाति पितुर्मे शयनं पुरा ।शशिनेवामलं रात्रौ गगनं तोयदात्यये ॥१९॥

Mere pitaji ka bistara pehle bahut suhana tha. Jaise barsaat ke baad aasman mein chaand chamakta hai, waisa hi chamakta tha.

Verse 20

तदिदं न विभात्यद्य विहीनं तेन धीमता ।व्योमेव शशिना हीनमप्च्छुष्क इव सागरः ॥२०॥

Aaj woh wise raja nahi hai, isliye yeh sheher chamak nahi raha. Jaise chaand ke bina aasmaan khali lagta hai. Jaise sookha samundar paani ke bina khatam ho gaya ho.

Verse 21

बाष्पमुत्सृज्य् कण्ठेन स्वात्मना परमपीडितः ।आच्छाद्य वदनं श्रीमद्वस्त्रेण जयतां वरः ॥२१॥

Woh bahut dukhi tha, andar hi andar toota hua tha. Usne gala rula ke roya aur apna chehra kapde se chupa liya.

Verses 22-23

तमार्तं देवसङ्काशं समीक्ष्य पतितं भुवि ।निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धं परशुना वने ॥२२॥मत्तमातङ्गसङ्काशं चन्द्रार्कसदृशं भुवः ।उत्थापयित्वा शोकार्तं वचनं चेदमब्रवीत् ॥२३॥

Bharata zameen pe gir pada tha, jaise jungle mein ped ka tukda kat ke gir jata hai. Kaikeyi ne use uthaya. Woh itna dukhi tha ki samajh mein nahi aa raha tha kya ho raha hai. Kaikeyi ne use sambhala aur bola.

Verse 24

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे राजपुत्र महायशः ।त्वद्विधा नहि शोचन्ति सन्त स्सदसि सम्मताः ॥२४॥

Utho, utho, kyun pade ho? Tum rajkumar ho, bade log tumhare jaise nahi rote. Log tumhe izzat dete hain, tumhe strong rahna chahiye.

Verse 25

दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोऽनुगा ।बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे ॥२५॥

Tumhara dimaag bilkul sahi chal raha hai. Tumhara khayal, padhai aur baat-cheet sab theek hai. Isliye tum daan aur yagya ke kaam ke liye sahi ho. Tum chamkoge jaise sooraj apne ghar mein chamakta hai.

Verse 26

स रुदित्वा चिरं कालं भूमौ विपरिवृत्य च ।जननीं प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृतः ॥२६॥

Bharat ne bahut der tak roya. Woh zameen par lota-poti kiya. Uske dil mein bahut dukh tha. Phir usne apni maa se baat ki.

Verse 27

अभिषेक्ष्यति रामं नु राजा यज्ञं नु यक्ष्यते ।इत्यहं कृतसङ्कल्पो हृष्टो यात्रामयासिषम् ॥२७॥

Maine socha shayad raja Ram ko raj tilak kar denge, ya koi bada yagya karenge. Yahi soch ke main nikal pada tha. Mera mann tay tha aur dil khush tha.

Verse 28

तदिदं ह्यन्यथा भूतं व्यवदीर्णं मनो मम ।पितरं यो न पश्यामि नित्यं प्रियहिते रतम् ॥२८॥

Lekin sab kuch ulat ho gaya. Mera mann toot gaya hai. Main apne baap ko nahi dekh paa raha, jo hamesha mere liye achha sochta tha aur mujhe pyaar karta tha.

Verse 29

अम्ब केनात्यगाद्राजा व्याघिना मय्यनागते ।धन्या रामादयस्सर्वे यैः पिता संस्कृत स्स्वयम् ॥२९॥

Maa, raja ko kaisi bimari ho gayi thi? Main wapas bhi nahi aasaka tha. Ram aur baki sab bahut bhagwan bhagwan hai, unhone hi baap ke antim kaam kiye.

Verse 30

न नूनं मां महाराजः प्राप्तं जानाति कीर्तिमान् ।उपजिघ्रेद्धि मूर्ध्नि तात स्सन्नम्य सत्वरम् ॥३०॥

Raja ko shayad pata bhi nahi ki main aa gaya hoon. Woh itne bade aadmi the. Agar woh jaante, toh jhuk ke mere sar pe pyaar se haath pher dete. Jaldi se karte woh yeh.

Verse 31

क्व स पाणिस्सुखस्पर्शस्तातस्याक्लिष्टकर्मणः ।येन मां रजसा ध्वस्तमभीक्ष्णं परिमार्जति ॥३१॥

Mere papa ka woh haath kahan gaya? Unka haath itna naram tha, kabhi thaka nahi karte the. Woh mujhe gande se saaf karte the. Jab main dhool mein lipta hota tha, woh baar-baar saaf kar dete the.

Verse 32

यो मे भ्राता पिता बन्धुर्यस्य दासोऽस्मि धीमतः ।तस्य मां शीघ्रमाख्याहि रामस्याक्लिष्टकर्मणः ॥३२॥

Mere bade bhai Ram bhi mere papa jaise hain. Woh mere bhai hain, mere papa jaise, mere apne hain. Main unka naukar hoon. Jaldi batao unhe ki main aa gaya hoon. Woh itne samajhdaar hain, kabhi thakte nahi.

Verse 33

पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्ममार्यस्य जानतः ।तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हीदानीं गतिर्मम ॥३३॥

Jo log dharam samajhte hain, unke liye bada bhai papa jaisa hota hai. Ab main Ram ke paon pakadunga. Ab wohi mera sahara hai, koi aur nahi.

Verse 34

धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः ।आर्यः किमब्रवीद्राजा पिता मे सत्यविक्रमः ॥३४॥

Mere pita ek bade raja the. Woh dharam ko jaante the aur dharam pe chale the. Hamesha sach bolte the aur apna vrat kabhi nahi todte the. Woh aise the jinka bal hi sach tha. Aakhri mein unhone kya kaha?

Verse 35

पश्चिमं साधु सन्देशमिच्छामि श्रोतुमात्मनः ।इति पृष्टा यथातत्त्वं कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ॥३५॥

Main apne pita ka aakhri sandesh sunna chahti hoon. Jo woh sach mein kehna chahte the woh sunna hai. Jab maine Kaikeyi se poocha toh usne sach-sach bataya.

Verse 36

रामेति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मणेति च ।स महात्मा परं लोकं गतो गतिमतां वरः ॥३६॥

Raja rote hue bolte rahe, are Ram, are Sita, are Lakshman. Woh bade logon mein se the. Unka kaam hamesha sahi tha. Phir woh is duniya se chale gaye.

Verse 37

इमां तु पश्चिमां वाचं व्याजहार पिता तव ।कालधर्मपरिक्षिप्तः पाशैरिव महागजः ॥३७॥

Tumhare pita ne yeh aakhri baat kahi. Samay ne unko pakad liya tha. Jaise koi bada haathi rass se bandha hota hai, waise hi samay ne unko bandh diya tha.

Verse 38

सिद्धार्थास्ते नरा राममागतं सह सीतया ।लक्ष्मणं च महाबाहुं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥३८॥

Woh log bahut khush honge jo Ram ko wapas aate dekhenge. Sita uske saath hogi. Bade-bal wala Lakshman bhi saath mein aayega. Sab wapas aa rahe hain.

Verse 39

तच्छ्रुत्वा विषसादैव द्वितीयाप्रियशंसनात् ।विषण्णवदनो भूत्वा भूयः पप्रच्छ मातरम् ॥३९॥

Yeh dusra bura sunte hi Bharat bilkul doob gaye. Unka chehra utar gaya. Phir se unhone apni maa se poocha.

Verse 40

क्व चेदानीं स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः ।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समं गतः ॥४०॥

Ab woh kahan gaye? Jo Kausalya ki khushi badhate the, woh dharam wale Ram. Lakshman aur Sita ke saath chale gaye.

Verse 41

तथा पृष्टा यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ।मातास्य सुमहद्वाक्यं विप्रियं प्रियशङ्कया ॥४१॥

Jab Bharat ne poocha to maa ne poora sach bata diya. Unka bada bura laga, kyunki Bharat ko acchi umeed thi.

Verse 42

स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम् ।दण्डकान्सह वैदेह्या लक्ष्मणानुचरो गतः ॥४२॥

Beta, woh rajkumar ped ki chaadar pehen ke Dandak van chale gaye. Sita aur Lakshman bhi unke saath hain.

Verse 43

तच्छ्रुत्वा भरतस्त्रस्तो भ्रातुश्चारित्रशङ्कया ।स्वस्य वंशस्य महात्म्यात्प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥४३॥

Yeh sab sun ke Bharat ka dil kaanp gaya. Usko apne bhai pe shak ho gaya ki shayad usne kuch galat kiya ho. Apne khandaan ki baat yaad karke usne aur sawaal poochne shuru kar diye.

Verse 44

कच्चिन्न ब्राह्मणधनं हृतं रामेण कस्यचित् ।कच्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः ॥४४॥

Kahi Rama ne kisi brahman ka paisa toh nahi le liya? Kisi ameer ya gareeb aadmi ko bhi toh takleef nahi di? Koi bhi masoom aadmi ko hurt toh nahi kiya?

Verse 45

कच्चिन्न परदारान्वा राजपुत्रोऽभिमन्यते ।कस्मात्स दण्डकारण्ये भ्रूणहेव विवासितः ॥४५॥

Kya rajkumar ne kisi aur ki biwi ko paas karne ki koshish ki thi kya? Phir usey Dandak van mein kyun bheja, jaise koi bada paapi ho?

Verse 46

अथास्य चपला माता तत्स्वकर्म यथातथम् ।तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥४६॥

Phir uski maa, jo thodi ghamandi aur chanchal thi, apni aurat wali baatein dhang se sunane lagi. Usne apne kaam sach-sach bata diye jaise huye the.

Verse 47

एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना ।उवाच वचनं हृष्टा मूढा पण्डितमानिनी ॥४७॥

Bharat ne Kaikeyi ko samjhaya. Woh bada acha insaan tha. Kaikeyi khush ho gayi. Par woh samajhne wali nahi thi. Woh khud ko samajhdar samajhti thi, par asal mein bewakoof thi. Usne jawab diya.

Verse 48

न ब्राह्मणधनं किञ्चिद्धृतं रामेण कस्यचित् ।कश्चिन्नाढ्यो दरिद्रो तेनापापो विहिंसितः ।न रामः परदारांश्च चक्षुर्भ्यामपि पश्यति ॥४८॥

Ram ne kisi bhi brahman ka paisa nahi liya. Na ameer ka na gareeb ka. Usne kisi masoom ko takleef nahi di. Aur dusron ki biwiyon ko woh dekhta bhi nahi tha. Uski nazar mein aisi cheezein thi hi nahi.

Verse 49

मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्यैवाभिषेचनम् ।याचितस्ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम् ॥४९॥

Beta, jab maine suna ki Ram ko rajya milne wala hai. Usi waqt maine tumhare papa se kaha. Maine kaha ki tumhe rajya do. Aur Ram ko yahan se bhagwa do. Yeh maine tab kaha tha.

Verse 50

स स्ववृत्तिं समास्थाय पिता ते तत्तऽथाकरोत् ।रामश्च सह सौमित्रिः प्रेषितस्सह सीतया ॥५०॥

Tumhare pita ji ne apni baat pe kayaam rakha aur wahi kiya. Rama ko Lakshman aur Sita ke saath vanas bhej diya gaya.

Verse 51

तमपश्यन्प्रियंपुत्रं महीपालो महायशाः ।पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वमुपपेदिवान् ॥५१॥

Woh bade rajan apne pyare bete ko dekh na paaye. Betey ke gham mein woh bilkul sookh gaye aur mar gaye.

Verse 52

त्वयात्विदानीं धर्मज्ञ राजत्वमवलम्ब्यताम् ।त्वत्कृते हि मया सर्वमिदमेवं विधं कृतम् ॥५२॥

Dharam jaanne wale, ab rajya sambhal lo. Yeh sab maine tumhare liye kiya hai. Tumhare liye hi maine yeh kaam poora kiya hai.

Verse 53

मा शोकं मा च सन्तापं धैर्यमाश्रय पुत्रक ।त्वदधीना हि नगरी राज्यं चैतदनामयम् ॥५३॥

Beta, dukh mat karo, ghabrao mat. Himmat rakhho. Yeh shehar aur yeh poora rajya ab tumhare haath mein hai. Koi rok-tok nahi.

Verse 54

तत्पुत्र शीघ्रं विधिना विधिज्ञैर्वसिष्ठमुख्यै स्सहितो द्विजेन्द्रैः ।सङ्काल्य राजानमदीनसत्त्वमात्मानमुर्व्यामभिषेचयस्व ॥५४॥

Beta, ab jaldi karo. Rishi Vashishth aur dusre pandit log saath leke. Papa ke antim sanskar sahi tarike se karo. Aur himmat mat haaro. Khud ko rajya ka raja bana lo. Yeh dharti ab tumhari hai.