Sarga 72

Verse 1

अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये ।जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये ॥१॥

രാജഭവനത്തിൽ പിതാവിനെ കാണാതിരുന്നതിനാൽ, ഭരതൻ മാതാവിനെ കാണുവാൻ മാതാവിന്റെ അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 2

अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितं सुतम् ।उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्णमासनम् ॥२॥

അകലെ അയക്കപ്പെട്ട് ഇപ്പോൾ മടങ്ങിയെത്തിയ തന്റെ പുത്രനെ കണ്ട കൈകേയി ആനന്ദത്തോടെ സ്വർണാസനം വിട്ട് ഉടൻ എഴുന്നേറ്റു.

Verse 3

स प्रविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीविवर्जितम् ।भरतः प्रतिजग्राह जनन्याश्चरणौ शुभौ ॥३॥

ധർമ്മാത്മാവായ ഭരതൻ തന്റെ ഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; അത് മുൻപത്തെ ശ്രീ-വൈഭവം നഷ്ടപ്പെട്ടതായി കണ്ടു. അവൻ തന്റെ ജനനിയുടെ ശുഭചരണങ്ങൾ പിടിച്ചു വണങ്ങി.

Verse 4

सा तं मूर्धन्युपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम् ।अङ्के भरतमारोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥४॥

അവൾ യശസ്വിയായ ഭരതന്റെ തലയിൽ ചുംബിച്ച് ആലിംഗനം ചെയ്തു; അവനെ തന്റെ മടിയിൽ ഇരുത്തി ചോദ്യം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി.

Verse 5

अद्य ते कतिचिद्रात्र्य श्च्युतस्याऽर्यकवेश्मनः ।अपि नाध्वश्रमशशीघ्रं रथेनापततस्तव ॥५॥

ഇന്ന് നിനക്ക് ആര്യകന്റെ (മഹാപിതാമഹന്റെ) ഭവനത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടിട്ട് എത്ര രാത്രികൾ കഴിഞ്ഞു? രഥത്തിൽ അതിവേഗം വന്ന യാത്ര നിനക്ക് വഴിശ്രമം വരുത്തിയില്ലല്ലോ?

Verse 6

आर्यकस्ते सुकुशली युधाजिन्मातुलस्तव ।प्रवासाच्च सुखं पुत्र सर्वं मे वक्तुमर्हसि ॥६॥

നിന്റെ ആര്യകനായ പൂജ്യ പിതാമഹൻ സുഖമായുണ്ടോ? നിന്റെ മാതുലനായ യുധാജിത്തും ക്ഷേമമാണോ? പ്രവാസം സുഖകരമായിരുന്നോ, പുത്രാ? എല്ലാം എനിക്കു പറയുക.

Verse 7

एवं पृष्टस्तु कैकेय्या प्रियं पार्थिवनन्दनः ।आचष्ट भरत स्सर्वं मात्रे राजीवलोचनः ॥७॥

കൈകേയി സ്നേഹത്തോടെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, രാജാവിന്റെ ആനന്ദമായ താമരക്കണ്ണൻ ഭരതൻ തന്റെ മാതാവിനോട് എല്ലാം വിശദമായി അറിയിച്ചു.

Verse 8

अद्य मे सप्तमी रात्रिश्च्युतस्याऽर्यकवेश्मनः ।अम्बायाः कुशली तात युधाजिन्मातुलश्च मे ॥८॥

ആര്യനായ പിതാമഹന്റെ ഭവനത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടിട്ട് ഇന്ന് എനിക്ക് ഏഴാം രാത്രിയാണ്. മാതാമഹൻ സുഖമാണ്; എന്റെ മാമൻ യുധാജിത്തും സുഖമാണ്, അച്ഛാ.

Verse 9

यन्मे धनं च रत्नं च ददौ राजा परन्तपः ।परिश्रान्तं पथ्यभवत्ततोऽहं पूर्वमागतः ॥९॥

ശത്രുനിഗ്രഹനായ രാജാവ് എനിക്ക് നൽകിയ ധനവും രത്നങ്ങളും യാത്രാമാർഗ്ഗത്തിലെ ക്ഷീണത്തിൽ ചെലവായി തീർന്നു; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ മറ്റുള്ളവർക്കുമുമ്പേ ഇവിടെ എത്തി.

Verse 10

राजवाक्यहरैर्दूतैस्त्वर्यमाणोऽहमागतः ।यदहं प्रष्टुमिच्छामि तदम्बा वक्तुमर्हति ॥१०॥

രാജവചനം വഹിച്ച ദൂതന്മാർ എന്നെ ത്വരപ്പെടുത്തുകയാൽ ഞാൻ ഇവിടെ എത്തി; അമ്മേ, ഞാൻ ചോദിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതിനു ഉചിതമായ മറുപടി നൽകണമേ.

Verse 11

शून्योऽयं शयनीयस्ते पर्यङ्को हेमभूषितः ।न चायमिक्ष्वाकुजनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मा ॥११॥

ഹേമാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച നിന്റെ ഈ വിശ്രമയോഗ്യമായ പള്ളക്കട്ടിൽ ഇന്ന് ശൂന്യമായി കിടക്കുന്നു; ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിലെ പരിചാരകരും എനിക്ക് സന്തോഷഭരിതരായി തോന്നുന്നില്ല.

Verse 12

राजा भवति भूयिष्ठमिहाम्बाया निवेशने ।तमहं नाद्य पश्यामि द्रष्टुमिच्छन्निहाऽगतः ॥१२॥

എന്റെ അമ്മയുടെ വസതിയിലാണ് രാജാവ് അധികവും താമസിക്കുന്നത്; എങ്കിലും ഇന്ന് ഞാൻ അവനെ കാണുന്നില്ല—കാണുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു.

Verse 13

पितुर्ग्रहीष्ये चरणौ तं ममाऽख्याहि पृच्छतः ।आहोस्विदम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने ॥१३॥

ഞാൻ പിതാവിന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു—ഞാൻ ചോദിക്കുന്നു, അവൻ എവിടെയാണെന്ന് പറയുക. അമ്മേ, മൂത്തവളായ കൗസല്യയുടെ വസതിയിലാണോ അവൻ?

Verse 14

तं प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद्घोरमप्रियम् ।अजानन्तं प्रजानन्ती राज्यलोभेन मोहिता ॥१४॥

അപ്പോൾ കൈകേയി, മധുരവചനമെന്നപോലെ പറഞ്ഞിട്ടും ഭയാനകവും അനിഷ്ടവുമായ വാർത്ത അവനോട് പറഞ്ഞു; സത്യം അറിഞ്ഞിട്ടും അറിയാത്ത ഭരതനോട്, രാജ്യമോഹത്തിന്റെ ലാഭലോഭത്തിൽ മയങ്ങി, അവൾ ഇങ്ങനെ മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 15

या गतिस्सर्वभूतानां तां गतिं ते पिता गतः ।राजा महत्मा तेजस्वी यायजूकस्सतां गतिः ॥१५॥

സകല ജീവികളും എത്തുന്ന ആ ഗതിയിലേക്കാണ് നിന്റെ പിതാവും പോയത്. മഹാത്മാവും തേജസ്വിയും യജ്ഞപരായണനുമായ ആ രാജാവ് സജ്ജനങ്ങൾക്ക് ആശ്രയമായിരുന്നു.

Verse 16

तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं धर्माभिजनवाञ्चुचिः ।पपात सहसा भूमौ पितृशोकबलार्दितः ॥१६॥

ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ധർമ്മവംശജനായ, സ്വഭാവത്തിൽ ശുദ്ധനായ ഭരതൻ പിതൃശോകത്തിന്റെ പ്രബലബലത്തിൽ തകർന്നു ഉടൻ ഭൂമിയിൽ വീണു.

Verse 17

हा हतोऽस्मीति कृपणां दीनां वाचमुदीरयन् ।निपपात महाबाहुर्बाहू विक्षिप्य वीर्यवान् ॥१७॥

“അയ്യോ, ഞാൻ നശിച്ചുപോയി!” എന്നു കരുണയും ദീനതയും നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ച്, മഹാബാഹുവും വീര്യവാനുമായ ഭരതൻ കൈകൾ ഉയർത്തി ഭൂമിയിൽ വീണു.

Verse 18

ततश्शोकेन संवीतः पितुर्मरणदुःखितः ।विललाप महातेजा भ्रान्ताकुलितचेतनः ॥१८॥

പിന്നീട് പിതാവിന്റെ മരണദുഃഖത്തിൽ വേദനിച്ചും ശോകത്തിൽ മൂടപ്പെട്ടും മഹാതേജസ്സനായ ഭരതൻ മനസ്സ് കലങ്ങി വ്യാകുലമായി വിലപിച്ചു.

Verse 19

एतत्सुरुचिरं भाति पितुर्मे शयनं पुरा ।शशिनेवामलं रात्रौ गगनं तोयदात्यये ॥१९॥

എന്റെ പിതാവിന്റെ ഈ ശയനം മുമ്പ് അത്യന്തം മനോഹരമായി തിളങ്ങിയിരുന്നു—മഴമേഘങ്ങൾ നീങ്ങിയ ശേഷം രാത്രിയിൽ ചന്ദ്രപ്രകാശത്തിൽ നിർമ്മലമായ ആകാശം ദീപ്തമാകുന്നതുപോലെ.

Verse 20

तदिदं न विभात्यद्य विहीनं तेन धीमता ।व्योमेव शशिना हीनमप्च्छुष्क इव सागरः ॥२०॥

ഇന്ന് ആ ധീമാനായ രാജാവിനെ വിട്ടു ഇത് പ്രകാശിക്കുന്നില്ല—ചന്ദ്രനില്ലാത്ത ആകാശംപോലെ, ജലം വറ്റിയ സമുദ്രംപോലെ.

Verse 21

बाष्पमुत्सृज्य् कण्ठेन स्वात्मना परमपीडितः ।आच्छाद्य वदनं श्रीमद्वस्त्रेण जयतां वरः ॥२१॥

സ്വയം അത്യന്തം പീഡിതനായ ജയശ്രേഷ്ഠൻ കണ്ഠത്തിൽ നിന്നു കണ്ണുനീർ ഒഴുക്കി, ശ്രിമത്തായ വസ്ത്രംകൊണ്ട് തന്റെ സുന്ദരമുഖം മൂടി.

Verses 22-23

तमार्तं देवसङ्काशं समीक्ष्य पतितं भुवि ।निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धं परशुना वने ॥२२॥मत्तमातङ्गसङ्काशं चन्द्रार्कसदृशं भुवः ।उत्थापयित्वा शोकार्तं वचनं चेदमब्रवीत् ॥२३॥

വനത്തിൽ വെച്ച് മഴുവെറിഞ്ഞ് മുറിക്കപ്പെട്ട സാലമരത്തിന്റെ തണ്ടുപോലെ ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്ന ദുഃഖാർത്തനായ ദേവസദൃശനായ ഭരതനെ കണ്ട കൈകേയി, മദം പൊട്ടിക്കരയുന്ന മഹാഗജത്തെപ്പോലെയും ഭൂമിയിൽ ചന്ദ്രനെയോ സൂര്യനെയോ പോലെയും കാണപ്പെടുന്ന ദുഃഖത്താൽ മുങ്ങിയ പുത്രനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു.

Verse 24

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे राजपुत्र महायशः ।त्वद्विधा नहि शोचन्ति सन्त स्सदसि सम्मताः ॥२४॥

“എഴുന്നേൽക്കൂ, എഴുന്നേൽക്കൂ—മഹായശസ്സുള്ള രാജകുമാരാ, ഇങ്ങനെ എന്തിന് കിടക്കുന്നു? സഭയിൽ സജ്ജനന്മാർ ആദരിക്കുന്ന നിനക്കുപോലുള്ളവർ ഇങ്ങനെ ദുഃഖിക്കേണ്ടതല്ല.”

Verse 25

दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोऽनुगा ।बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे ॥२५॥

ഹേ ബുദ്ധിമാനേ! ശീലം, ശ്രുതി-പഠനം, സദ്വചനങ്ങൾ എന്നിവയെ അനുഗമിക്കുന്ന നിന്റെ വിവേകം നിന്നെ ദാനത്തിനും യജ്ഞത്തിനും അർഹനാക്കുന്നു; സൂര്യപ്രഭ തന്റെ ധാമത്തിൽ തിളങ്ങുന്നതുപോലെ നീയും പ്രകാശിക്കും.

Verse 26

स रुदित्वा चिरं कालं भूमौ विपरिवृत्य च ।जननीं प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृतः ॥२६॥

ദീർഘകാലം കരഞ്ഞും ഭൂമിയിൽ ഉരുളിയും, അനേകം ശോകങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട ഭരതൻ തന്റെ ജനനിയെ അഭിമുഖീകരിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 27

अभिषेक्ष्यति रामं नु राजा यज्ञं नु यक्ष्यते ।इत्यहं कृतसङ्कल्पो हृष्टो यात्रामयासिषम् ॥२७॥

‘രാജാവ് രാമനെ അഭിഷേകം ചെയ്യും—അല്ലെങ്കിൽ യജ്ഞം നടത്തും’ എന്നു കരുതി, ഞാൻ ദൃഢസങ്കൽപത്തോടെ ഹർഷഭരിതഹൃദയത്തോടെ യാത്ര പുറപ്പെട്ടു.

Verse 28

तदिदं ह्यन्यथा भूतं व्यवदीर्णं मनो मम ।पितरं यो न पश्यामि नित्यं प्रियहिते रतम् ॥२८॥

എന്നാൽ ഇതെല്ലാം മറുവിധമായി സംഭവിച്ചു; എന്റെ മനസ്സ് പിളർന്നുപോയിരിക്കുന്നു—എനിക്ക് പ്രിയവും ഹിതവും ആയതിൽ നിത്യവും നിരതനായിരുന്ന പിതാവിനെ ഇനി ഞാൻ കാണുന്നില്ല.

Verse 29

अम्ब केनात्यगाद्राजा व्याघिना मय्यनागते ।धन्या रामादयस्सर्वे यैः पिता संस्कृत स्स्वयम् ॥२९॥

അമ്മേ, ഞാൻ മടങ്ങിവരുന്നതിന് മുമ്പേ രാജാവ് ഏതു വ്യാധിയാൽ പരലോകം പ്രാപിച്ചു? ധന്യരാണ് രാമാദികൾ; അവർ തന്നെയാണ് എന്റെ പിതാവിന്റെ അന്ത്യേഷ്ടി സംസ്കാരങ്ങൾ സ്വയം നിർവഹിച്ചത്.

Verse 30

न नूनं मां महाराजः प्राप्तं जानाति कीर्तिमान् ।उपजिघ्रेद्धि मूर्ध्नि तात स्सन्नम्य सत्वरम् ॥३०॥

നിശ്ചയം, കീർത്തിമാനായ മഹാരാജാവിന് ഞാൻ എത്തിയെന്നറിയില്ല; അല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ അച്ഛൻ ഉടൻ കുനിഞ്ഞ് എന്റെ തല ചുംബിച്ചേനേ.

Verse 31

क्व स पाणिस्सुखस्पर्शस्तातस्याक्लिष्टकर्मणः ।येन मां रजसा ध्वस्तमभीक्ष्णं परिमार्जति ॥३१॥

എവിടെയാണ് എന്റെ പിതാവിന്റെ ആ കൈ—സ്പർശത്തിൽ സുഖകരവും പ്രവർത്തിയിൽ അക്ലേശവുമായത്—അതുകൊണ്ട് അവൻ പൊടിയിൽ മൂടപ്പെട്ട എന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും തുടച്ച് ശുദ്ധമാക്കുമായിരുന്നു?

Verse 32

यो मे भ्राता पिता बन्धुर्यस्य दासोऽस्मि धीमतः ।तस्य मां शीघ्रमाख्याहि रामस्याक्लिष्टकर्मणः ॥३२॥

അക്ലേശകർമ്മനായ രാമൻ എനിക്ക് സഹോദരനും പിതാവും ബന്ധുവുമാണ്; ആ ധീമാന്റെ ദാസനായ എന്റെ വരവ് അവനോട് ഉടൻ അറിയിക്കൂ.

Verse 33

पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्ममार्यस्य जानतः ।तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हीदानीं गतिर्मम ॥३३॥

ആര്യധർമ്മം അറിയുന്നവന് ജ്യേഷ്ഠ സഹോദരൻ പിതാവുപോലെ തന്നെയാകുന്നു. ഞാൻ അവന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിക്കും; ഇപ്പോൾ അവൻ തന്നെയാണ് എന്റെ ഏക ആശ്രയം.

Verse 34

धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः ।आर्यः किमब्रवीद्राजा पिता मे सत्यविक्रमः ॥३४॥

ധർമ്മവിദനും ധർമ്മത്തിൽ നിത്യസ്ഥിരനും സത്യസങ്കൽപ്പനിഷ്ഠനും ദൃഢവ്രതനും ആയ, സത്യപരാക്രമനായ എന്റെ പിതാവായ ആ ആര്യരാജാവ് അവസാനം എന്തു പറഞ്ഞു?

Verse 35

पश्चिमं साधु सन्देशमिच्छामि श्रोतुमात्मनः ।इति पृष्टा यथातत्त्वं कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ॥३५॥

“എനിക്കായി പിതാവിന്റെ അന്തിമവും യുക്തിയുക്തവുമായ സന്ദേശം കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.” ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ട കൈകേയി, കാര്യത്തെ യഥാർത്ഥമായി വെളിപ്പെടുത്തുന്ന വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 36

रामेति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मणेति च ।स महात्मा परं लोकं गतो गतिमतां वरः ॥३६॥

“ഹാ രാമാ! അയ്യോ സീതേ! ഹേ ലക്ഷ്മണാ!” എന്ന് വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, മഹാത്മാവായ രാജാവ്—പരമഗതി പ്രാപിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ—പരലോകത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 37

इमां तु पश्चिमां वाचं व्याजहार पिता तव ।कालधर्मपरिक्षिप्तः पाशैरिव महागजः ॥३७॥

എന്നാൽ കാലധർമ്മം ചുറ്റിപ്പിടിച്ചവനായി—കയറുകളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട മഹാഗജംപോലെ—നിന്റെ പിതാവ് ഈ അന്തിമ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചു.

Verse 38

सिद्धार्थास्ते नरा राममागतं सह सीतया ।लक्ष्मणं च महाबाहुं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥३८॥

“സീതയോടുകൂടെ മടങ്ങിവന്ന രാമനെയും, മഹാബാഹുവായ ലക്ഷ്മണനെയും വീണ്ടും വന്നതായി കണ്ടാൽ, ആ ജനങ്ങളുടെ എല്ലാ ലക്ഷ്യങ്ങളും സഫലമാകും.”

Verse 39

तच्छ्रुत्वा विषसादैव द्वितीयाप्रियशंसनात् ।विषण्णवदनो भूत्वा भूयः पप्रच्छ मातरम् ॥३९॥

ഈ രണ്ടാമത്തെ അത്യന്തം ദുഃഖകരമായ വാർത്ത കേട്ട ഉടൻ ഭരതൻ കൂടുതൽ വിഷാദത്തിലാഴ്ന്നു; മുഖം മങ്ങിയിട്ട് വീണ്ടും മാതാവിനോട് ചോദിച്ചു.

Verse 40

क्व चेदानीं स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः ।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समं गतः ॥४०॥

ഇപ്പോൾ ആ ധർമാത്മാവ്—കൗസല്യയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്നവൻ—സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടും സീതയോടും കൂടി എവിടേക്കാണ് പോയത്?

Verse 41

तथा पृष्टा यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ।मातास्य सुमहद्वाक्यं विप्रियं प्रियशङ्कया ॥४१॥

ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, അവന്റെ മാതാവ് കാര്യത്തെ യഥാർത്ഥമായി പറയാൻ തുടങ്ങി; അവൻ പ്രിയവാർത്ത പ്രതീക്ഷിക്കുമോ എന്ന ആശങ്കയോടെ, വേദനിപ്പിക്കുന്നതെങ്കിലും ഭാരമുള്ള വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 42

स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम् ।दण्डकान्सह वैदेह्या लक्ष्मणानुचरो गतः ॥४२॥

മകനേ, ആ രാജകുമാരൻ ചീരവസ്ത്രം ധരിച്ചു മഹാവനമായ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് വൈദേഹിയോടൊപ്പം, ലക്ഷ്മണൻ അനുചരനായി പിന്തുടർന്ന് പോയിരിക്കുന്നു.

Verse 43

तच्छ्रुत्वा भरतस्त्रस्तो भ्रातुश्चारित्रशङ्कया ।स्वस्य वंशस्य महात्म्यात्प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥४३॥

അതു കേട്ടപ്പോൾ ഭരതൻ ഭീതനായി—സഹോദരന്റെ ചരിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സംശയഭയത്തിൽ; സ്വന്തം വംശത്തിന്റെ മഹത്വം ഓർത്തു കൂടുതൽ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി.

Verse 44

कच्चिन्न ब्राह्मणधनं हृतं रामेण कस्यचित् ।कच्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः ॥४४॥

രാമൻ ആരുടെയെങ്കിലും ബ്രാഹ്മണധനം അപഹരിച്ചിട്ടില്ലല്ലോ? അവനാൽ ഒരു നിരപരാധിയും—ധനവാനായാലും ദരിദ്രനായാലും—പീഡിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ലല്ലോ?

Verse 45

कच्चिन्न परदारान्वा राजपुत्रोऽभिमन्यते ।कस्मात्स दण्डकारण्ये भ्रूणहेव विवासितः ॥४५॥

രാജപുത്രൻ പരസ്ത്രീയെ മോഹിച്ചിട്ടില്ലല്ലോ? എങ്കിൽ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് അവനെ ഭ്രൂണഹന്താവിനെപ്പോലെ എന്തുകൊണ്ട് നാടുകടത്തപ്പെട്ടു?

Verse 46

अथास्य चपला माता तत्स्वकर्म यथातथम् ।तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥४६॥

അതിനുശേഷം അവന്റെ ചഞ്ചലമായ മാതാവ്, അതേ സ്ത്രീസ്വഭാവത്താൽ, താൻ ചെയ്ത പ്രവൃത്തികളെ സംഭവിച്ചതുപോലെ തന്നെ പറയാൻ തുടങ്ങി.

Verse 47

एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना ।उवाच वचनं हृष्टा मूढा पण्डितमानिनी ॥४७॥

മഹാത്മാവായ ഭരതൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, സന്തോഷിച്ചിട്ടും മൂഢയായി താനേ പണ്ഡിതയെന്നു കരുതിയ കൈകേയി ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.

Verse 48

न ब्राह्मणधनं किञ्चिद्धृतं रामेण कस्यचित् ।कश्चिन्नाढ्यो दरिद्रो तेनापापो विहिंसितः ।न रामः परदारांश्च चक्षुर्भ्यामपि पश्यति ॥४८॥

രാമൻ ആരുടെയെങ്കിലും ബ്രാഹ്മണധനം അണുമാത്രം പോലും പിടിച്ചെടുത്തിട്ടില്ല; ധനവാനായാലും ദരിദ്രനായാലും ഒരു നിർദോഷനെയും പാപമായി ഹിംസിച്ചിട്ടില്ല. കൂടാതെ രാമൻ പരസ്ത്രീയെ കണ്ണുകൊണ്ടുപോലും നോക്കുകയില്ല.

Verse 49

मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्यैवाभिषेचनम् ।याचितस्ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम् ॥४९॥

എന്നാൽ മകനേ, രാമന്റെ അഭിഷേകവാർത്ത കേട്ട ഉടനെ ഞാൻ നിന്റെ പിതാവിനോട് അപേക്ഷിച്ചു—രാജ്യം നിന്നെക്കു നൽകാനും രാമനെ വനവാസത്തിലേക്കു അയയ്ക്കാനും.

Verse 50

स स्ववृत्तिं समास्थाय पिता ते तत्तऽथाकरोत् ।रामश्च सह सौमित्रिः प्रेषितस्सह सीतया ॥५०॥

നിന്റെ പിതാവ് തന്റെ പ്രതിജ്ഞാബദ്ധമായ ധർമ്മമാർഗ്ഗം ഉറപ്പായി പാലിച്ച് അതുപോലെ തന്നെ ചെയ്തു; രാമൻ സൗമിത്രിയോടും (ലക്ഷ്മണനോടും) സീതയോടും കൂടി അയക്കപ്പെട്ടു.

Verse 51

तमपश्यन्प्रियंपुत्रं महीपालो महायशाः ।पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वमुपपेदिवान् ॥५१॥

പ്രിയപുത്രനെ കാണാൻ കഴിയാതെ, മഹായശസ്സുള്ള ഭൂമിപാലൻ രാജാവ് പുത്രശോകത്തിൽ ക്ഷയിച്ച് ‘പഞ്ചത്വം’ പ്രാപിച്ചു—അഥവാ ദേഹത്യാഗം ചെയ്തു.

Verse 52

त्वयात्विदानीं धर्मज्ञ राजत्वमवलम्ब्यताम् ।त्वत्कृते हि मया सर्वमिदमेवं विधं कृतम् ॥५२॥

അതുകൊണ്ട് ഇപ്പോൾ, ഹേ ധർമ്മജ്ഞനേ, രാജത്വം ആശ്രയിച്ചു സ്വീകരിക്കണമേ; നിന്റെ കാരണത്താലാണ് ഞാൻ ഇതെല്ലാം ഇങ്ങനെ ചെയ്തതു.

Verse 53

मा शोकं मा च सन्तापं धैर्यमाश्रय पुत्रक ।त्वदधीना हि नगरी राज्यं चैतदनामयम् ॥५३॥

ശോകവും വേണ്ട, സന്താപവും വേണ്ട, മകനേ; ധൈര്യത്തെ ആശ്രയിക്ക. ഈ നഗരിയും ഈ നിർവ്യാധമായ രാജ്യമുമെല്ലാം നിന്റെ അധീനത്തിലാണ്.

Verse 54

तत्पुत्र शीघ्रं विधिना विधिज्ञैर्वसिष्ठमुख्यै स्सहितो द्विजेन्द्रैः ।सङ्काल्य राजानमदीनसत्त्वमात्मानमुर्व्यामभिषेचयस्व ॥५४॥

അതുകൊണ്ട്, മകനേ! വിധിജ്ഞരായ വസിഷ്ഠപ്രമുഖ ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാരോടുകൂടെ, വിധിപൂർവ്വം രാജാവിന്റെ അന്ത്യേഷ്ടികർമ്മം വേഗത്തിൽ നിർവഹിക്ക; പിന്നെ മനോബലം തളരാതെ, ഈ ഭൂമിയിൽ നിന്നെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യിക്ക.