Adhyaya 243
Chapter 243 — Strī-lakṣaṇa (Characteristics of a Woman)
পূৰ্বৰ পুৰুষ-লক্ষণ আলোচনা সমাপ্ত কৰি এই অধ্যায়ত সমুদ্ৰৰ বচনত স্ত্ৰী-লক্ষণ নীতি-শাস্ত্ৰ আৰু লক্ষণ-শাস্ত্ৰৰ দিশনিৰ্দেশ ৰূপে উপস্থাপন কৰা হৈছে, যাতে সম্ভাব্য নাৰীৰ শুভত্ব বিচাৰ কৰিব পাৰি। ইয়াত সুগঠিত অংগ, মিত আৰু সুশোভিত গতি, সুস্থিৰ পাদ আৰু স্তন, লগতে দক্ষিণাৱর্ত নাভি আদি শুভ দেহচিহ্ন উল্লেখ আছে। একে সময়তে ৰুক্ষতা, অসামঞ্জস্য, কলহপ্ৰৱণতা, লোভ, কঠোৰ বাক্য আৰু কিছুমান নাম-সম্পৰ্কীয় সংকেতক অশুভ বুলি এৰাই চলিবলৈ কোৱা হৈছে—সামাজিক সৌহাৰ্দক ধৰ্মীয় মানদণ্ড হিচাপে ধৰা হৈছে। বাহ্য সৌন্দৰ্যৰ ওপৰত গুণ আৰু সদাচাৰক উচ্চ স্থান দি কোৱা হৈছে—আদৰ্শ বাহ্য চিহ্ন নাথাকিলেও উত্তম আচৰণে নাৰী ‘শুভ’ হ’ব পাৰে। শেষত হাতৰ এক বিশেষ চিহ্নক অপমৃত্যু-নিবাৰক আৰু দীঘলীয়া আয়ুৰ সূচক বুলি উল্লেখ কৰি, ৰাজধৰ্মীয় সামাজিক ব্যৱস্থাত দেহ-লক্ষণ বিশ্বাসৰ সংযোগ দেখুৱাইছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे पुरुषलक्षणं नाम द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः स्त्रीलक्षणं समुद्र उवाच शस्ता स्त्री चारुसर्वाङ्गी मत्तमातङ्गगामिनी गुरूरुजघना या च मत्तपारावतेक्षणा
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘পুৰুষলক্ষণ’ নামৰ দু-শ বিয়াল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ‘স্ত্ৰীলক্ষণ’ নামৰ দু-শ তেতাল্লিশতম অধ্যায় আৰম্ভ হয়। সমুদ্ৰ ক’লে—যাৰ সৰ্বাঙ্গ মনোহৰ, যাৰ গতি মত্ত হস্তিনীৰ দৰে, যাৰ উৰু আৰু নিতম্ব ভৰপূৰ-গুরু, আৰু যাৰ চকু মত্ত পাৰাৱতৰ দৰে, সেই স্ত্ৰী শ্লাঘনীয়।
Verse 2
सुनीलकेशी तन्वङ्गी विलोमाङ्गी मनोहरा शुभा स्त्री इति ज समभूमिस्पृशौ पादौ संहतौ च तथा स्तनौ
যাৰ কেশ সু-নীল-শ্যাম আৰু দীপ্ত, দেহ সুকোমল আৰু সুগঠিত, ৰূপ মনোহৰ—সেই স্ত্ৰী ‘শুভা’ বুলি জনা যায়; লগতে যাৰ পা মাটিক সমভাৱে স্পৰ্শ কৰে আৰু যাৰ স্তন দৃঢ় আৰু সুস্থিত।
Verse 3
नाभिः प्रदक्षिणावर्ता गुह्यमश्वत्थपत्रवत् गुल्फौ निगूढौ मध्येन नाभिरङ्गुष्ठमानिका
নাভি প্ৰদক্ষিণাৱর্ত (ঘড়ীৰ দিশত) হ’ব লাগে; গুহ্যভাগ অশ্বত্থপাতৰ দৰে আকৃতিযুক্ত হ’ব লাগে; গুল্ফ (টাখনু) বাহিৰলৈ উভতি নুঠি নিগূঢ় হ’ব লাগে; আৰু নাভিৰ মধ্যাংশ অঙ্গুষ্ঠ-প্ৰমাণ হ’ব লাগে।
Verse 4
जठरन्न प्रलम्बञ्च रोमरूक्षा न शोभना नर्क्षवृक्षनदीनाम्नी न सदा कलहप्रिया
তাইৰ পেট লটকনি বা অতিমাত্ৰা ওফন্দা হোৱা উচিত নহয়; অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ শিথিল নহয়; ৰোম ৰুক্ষ নহয় আৰু শোভাহীন নহয়। তাইৰ নাম ভালুক, গছ বা নদীৰ সৈতে সম্পৰ্কিত নহয়; আৰু তাই সদায় কলহপ্ৰিয়াো নহয়।
Verse 5
न लोलुपा न दुर्भाषा शुभा देवादिपूजिता गण्डैर् मधूकपुष्पाभैर् न शिराला न लोमशा
সী লোভী নহয়, দুঃভাষিণীও নহয়; সী শুভা আৰু দেৱতাসকল আদি দ্বাৰা পূজিতা। তেঁওৰ গাল মধূক-পুষ্প সদৃশ; সী ন শিৰা-উদ্গত, ন অতিলোমশা।
Verse 6
न संहतभ्रूकुटिला पतिप्राणा पतिप्रिया अलक्षणापि लक्षण्या यत्राकारास्ततो गुणाः
সী সংহত আৰু বেঁকা ভ্ৰূকুটি নধৰে; পতিকেই প্ৰাণ বুলি মানি পতি-প্ৰিয়া হওক। বাহ্য লক্ষণ নাথাকিলেও সী লক্ষণীয়া (শুভলক্ষণযুক্তা); কিয়নো য’ত উত্তম আচাৰ-আকাৰ থাকে, তাতেই গুণ উদ্ভৱ হয়।
Verse 7
भुवङ्कनिष्ठिका यस्या न स्पृशेन्मृत्युरेव सा
যাৰ কনিষ্ঠিকাত ‘ভুৱঙ্ক’ চিহ্ন আছে, তাক মৃত্যুৱেও স্পৰ্শ নকৰে।
Frequently Asked Questions
It outlines auspicious and inauspicious characteristics—both physical and behavioral—used within lakṣaṇa-śāstra and nīti-śāstra to evaluate suitability and harmony in social life, while emphasizing that virtuous conduct can outweigh mere external features.
The chapter discourages quarrelsomeness, greed, and harsh or foul speech, presenting social temperament as a dharmic indicator of auspiciousness.
It states that even if outward marks are lacking, one may still be considered auspicious when noble demeanor and conduct are present—because virtues arise from character and behavior.