Adhyaya 246
Chapter 246 — वास्तुलक्षणम् (Characteristics of Building-sites / Vāstu)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে ৰাজায়ুধ‑ধনৰ বিষয় এৰি, বাস্তু‑শাস্ত্ৰৰ জৰিয়তে স্থান‑শাসন আৰু নিবাসধৰ্ম বৰ্ণনা কৰে। বৰ্ণানুসাৰে ভূমিৰ ৰং (শ্বেত/ৰক্ত/পীত/কৃষ্ণ) আৰু গন্ধ‑ৰস আদি ইন্দ্ৰিয়‑পৰীক্ষাৰে ভূমি‑নিৰ্বাচনৰ নিৰ্ণয়মূলক পদ্ধতি দেখুৱায়। তাৰ পাছত কুশাদি দ্বাৰা পূজা, ব্ৰাহ্মণ‑সন্মান আৰু খনন‑সংস্কাৰৰ আৰম্ভণিৰ বিধান আছে। তাত্ত্বিক‑কাৰিগৰী কেন্দ্ৰ ৬৪‑পদ বাস্তু‑মণ্ডল—মধ্যৰ চাৰিপদত ব্ৰহ্মা, দিশ‑কোণত দেৱতা আৰু প্ৰভাৱৰ বিন্যাস, লগতে ৰোগ‑ক্ষয় আদি বাধাকাৰক উপস্থিতিৰ উল্লেখ। নন্দা, বাসিষ্ঠী, ভাৰ্গৱী, কাশ্যপী মন্ত্রৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰি গৃহক ভূমি/নগৰ/গৃহাধিপতিৰ অধীন জীৱন্ত পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ ৰূপে ধৰা হৈছে। শেষত দিশানুসাৰে শুভ বৃক্ষৰোপণ, ঋতুভিত্তিক বাস‑নিৰ্দেশ, আৰু কৃষি‑উপায়—সেচ‑মিশ্ৰণ, খৰাত যত্ন, ফলঝৰা নিবারণ, প্ৰজাতিভেদে চিকিৎসা—ইত্যাদিৰে বাস্তু, আচাৰ আৰু পৰিৱেশ একে ধৰ্মীয় প্ৰযুক্তিত একত্ৰিত হয়।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रत्नपरीक्षा नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षट्चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः वास्तुलक्षणं अग्निर् उवाच वास्तुलक्ष्म प्रवक्ष्यामि विप्रादीनां च भूरिह श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा चैव यथाक्रमम्
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘ৰত্নপৰীক্ষা’ নামৰ ২৪৫তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ২৪৬তম অধ্যায় ‘বাস্তু-লক্ষণ’ আৰম্ভ। অগ্নি ক’লে—ব্ৰাহ্মণ আদি বৰ্ণসমূহৰ বাবে বাস্তু-ভূমিৰ লক্ষণ ইয়াত বিস্তাৰে ক’ম; ক্ৰমে ভূমিৰ বৰ্ণ শ্বেত, ৰক্ত, পীত আৰু কৃষ্ণ।
Verse 2
घृतरक्तान्नमद्यानां गन्धाढ्या वसतश् च भूः मधुरा च कषाया च अम्लाद्युपरसा क्रमात्
ঘিউ, ৰক্ত, সিজোৱা অন্ন আৰু মদ্য—এইবোৰ সুগন্ধে সমৃদ্ধ; আৰু পৃথিৱীও স্বভাৱতে গন্ধৱতী। উপৰস (গৌণ ৰস) অম্ল আদি পৰা ক্ৰমে প্ৰৱৰ্তে; লগতে মধুৰ আৰু কষায় ৰসো আছে।
Verse 3
कुशैः शरैस् तथाकाशैर् दूर्वाभिर्या च संश्रिता प्रार्च्य विप्रांश् च शिःशल्पां खातपूर्वन्तु कल्पयेत्
কুশ, শৰ, আকাশ-উদ্ভিদ আৰু দূৰ্বা আদি—যি যি বিধেয়—সেইবোৰেৰে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, তাৰ পাছত ব্ৰাহ্মণসকলক সন্মান কৰিব; আৰু তাৰপিছত খননৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ‘শিঃশল্প’ ক্ৰিয়া সম্পাদন কৰিব।
Verse 4
चतुःषष्टिपदं कृत्वा मध्ये ब्रह्मा चतुष्पदः प्राक् तेषां वै गृहस्वामी कथितस्तु तथार्यमा
চৌষট্টি পদৰ (বাস্তু) মণ্ডল সাজি, মাজত ব্ৰহ্মাক চাৰি পদৰ অধিষ্ঠাতা ৰূপে স্থাপন কৰিব লাগে। আৰু তাৰ পূৰ্বভাগত গৃহস্বামী হিচাপে আৰ্যমা কোৱা হৈছে।
Verse 5
दक्षिणेन विवस्वांश् च मित्रः पश्चिमतस् तथा उदङ्महीधरश् चैव आपवत्सौ च वह्निगे
দক্ষিণ দিশত বিবস্বান, আৰু পশ্চিম দিশত মিত্ৰ থাকে। উত্তৰ দিশত মহীধৰ; আৰু অগ্নি-কোণত, হে অগ্নি, আপবৎসো নিৰ্দিষ্ট।
Verse 6
सावित्रश् चैव सविता जयेन्द्रौ नैरृते ऽम्बुधौ भ्राजते स्थितमिति छ , ज च भवेदिति ग , घ च रुद्रव्याधी च वायव्ये पूर्वादौ कोणगाद्वहिः
নৈঋত্য (দক্ষিণ-পশ্চিম) দিশত সাবিত্ৰ, সবিতা, লগতে জয় আৰু ইন্দ্ৰ স্থাপিত; তাতেই অম্বুধি (সমুদ্ৰ) আৰু ভ্ৰাজতে অৱস্থিত—এনে কোৱা হৈছে। পাঠভেদত কেতিয়াবা ‘জ’ আৰু কেতিয়াবা ‘গ/ঘ’ পাঠ পোৱা যায়। বায়ব্য (উত্তৰ-পশ্চিম) দিশত ৰুদ্ৰ আৰু ব্যাধি (ৰোগ) থাকে। পূৰ্বৰ পৰা আৰম্ভ কৰি কোণক্ৰমে এই দেৱতাসকলক স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 7
महेन्द्रश् च रविः सत्यो भृशः पूर्वे ऽथ दक्षिणे गृहक्षतो ऽर्यमधृती गन्धर्वाश्चाथ वारुणे
পূৰ্ব দিশত মহেন্দ্ৰ, ৰবি (সূৰ্য), সত্য আৰু ভৃশ আছে। তাৰ পিছত দক্ষিণ দিশত গৃহক্ষত, আৰ্যমন আৰু ধৃতি আছে। আৰু বাৰুণ (পশ্চিম) দিশত গন্ধৰ্বসকলেও অৱস্থান কৰে।
Verse 8
पुष्पदन्तो ऽसुराश् चैव वरुणो यक्ष एव च सौम्ये भल्लाटसोमौ च अदितिर्धनदस् तथा
পুষ্পদন্ত, অসুৰগণ, বৰুণ আৰু যক্ষ; লগতে সৌম্য দিশত সৌম্য, ভল্লাট আৰু সোম; তদ্ৰূপ অদিতি আৰু ধনদ (কুবেৰ)ও (অৱস্থিত)।
Verse 9
नागः करग्रहश् चैशे अष्टौ दिशि दिशि स्मृताः आद्यन्तौ तु तयोर्देवौ प्रोक्तावत्र गृहेश्वरौ
এই বাস্তু-বিন্যাসত নাগ আৰু কৰগ্ৰহ—এইসকলক আঠজন বুলি স্মৃত, প্ৰতি দিশত এজনকৈ। আৰু ইয়াত তেওঁলোকৰ আদিত আৰু অন্তত থকা দুজন দেৱক গৃহেশ্বৰ (গৃহৰ অধিপতি) বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 10
पर्जन्यः प्रथमो देवो द्वितीयश् च करग्रहः महेन्द्ररविसत्याश् च भृशो ऽथ गगनन्तथा
পৰ্জন্য প্ৰথম দেৱতা; দ্বিতীয় কৰগ্ৰহ। তদ্ৰূপ মহেন্দ্ৰ, ৰবি (সূৰ্য), সত্য, তাৰ পিছত ভৃশ, আৰু গগন (আকাশ)ও (আহ্বান/স্থাপনীয়)।
Verse 11
पवनः पूर्वतश् चैव अन्तरीक्षधनेश्वरौ आग्नेये चाथ नैरृत्ये मृगसुग्रीवकौ सुरौ
পূব দিশত পৱন (বায়ুদেৱ) অৱস্থিত; মধ্যৱৰ্তী দিশাসমূহত অন্তৰীক্ষ আৰু ধনেশ্বৰ (কুবেৰ) থাকে; আৰু আগ্নেয় আৰু নৈঋত্যত মৃগ আৰু সুগ্ৰীৱ—এই দুজন দেৱতা স্থিত।
Verse 12
रोगो मुख्यश् च वायव्ये दक्षिणे पुष्पवित्तदौ गृहक्षतो यमभृशौ गन्धर्वो नागपैतृकः
বায়ব্য (উত্তৰ-পশ্চিম) দিশত ৰোগ আৰু মুখ্য; দক্ষিণত পুষ্প আৰু বিত্তদ। লগতে গৃহক্ষত আৰু যমভৃশ; আৰু গন্ধৰ্ব, নাগ, পৈতৃক—এইসকল দিশা-ব্যৱস্থাত নিৰ্দিষ্ট।
Verse 13
आप्ये दौवारिकसुग्रीवौ पुष्पदन्तो ऽसुरो जलं यक्ष्मा रोगश् च शोषश् च उत्तरे नागराजकः
আপ্য (জল-সম্পৰ্কীয়) দিশত দ্বাৰপাল দৌৱাৰিক আৰু সুগ্ৰীৱ অৱস্থিত। তাত পুষ্পদন্ত নামৰ অসুৰ আৰু জল-তত্ত্বও আছে। তাতেই যক্ষ্মা, ৰোগ আৰু শোষ উপস্থিত। উত্তৰ দিশত নাগৰাজক (সৰ্পৰাজ) থাকে।
Verse 14
मुख्यो भल्लाटशशिनौ अदितिश् च कुवेरकः नागो हुताशः श्रेष्ठो वै शक्रसूर्यौ च पूर्वतः
পূবমুখে মুখ্য, ভল্লাট আৰু শশী (চন্দ্ৰ), লগতে অদিতি আৰু কুবেৰক স্মৰণ/স্থাপন কৰিব লাগে; তদ্ৰূপ নাগ, হুতাশ (অগ্নি), শ্রেষ্ঠ, আৰু পূবত শক্র (ইন্দ্ৰ) আৰু সূৰ্যও নিৰ্দিষ্ট।
Verse 15
दक्षे गृहक्षतः पुष्प आप्ये सुग्रीव उत्तमः पुष्पदन्तो ह्य् उदग्द्वारि भल्लाटः पुष्पदन्तकः
সোঁফালে গৃহক্ষত; আপ্য (জল) দিশত পুষ্প; আগ্নেয় দিশত সুগ্ৰীৱ; ঊর্ধ্ব ভাগত উত্তম; উত্তৰ-দ্বাৰত পুষ্পদন্ত; আৰু ভল্লাট আৰু পুষ্পদন্তকো সংশ্লিষ্ট সন্নিধি।
Verse 16
शिलेष्टकादिविन्यासं मन्त्रैः प्रार्च्य सुरांश् चरेत् नन्दे नन्दय वासिष्ठे वसुभिः प्रजया सह
শিলেষ্ঠক আদি বিন্যাস সম্পন্ন কৰি, মন্ত্ৰেৰে প্ৰথমে দেৱতাসকলক অৰ্চনা কৰি তাৰ পাছত পূজা-ক্রমত আগবাঢ়িব। নন্দা-বিধিত, হে বাসিষ্ঠ, ‘নন্দয়’ বুলি আহ্বান কৰি বসুসকলৰ সৈতে আৰু সন্তান-সমৃদ্ধিৰ বাবে কৰিব।
Verse 17
भृगुरिति ज नागो हुताशनः श्रेष्ठ इति ख , छ च जये भार्गववदायादे प्रजानाञ्जयमाहवे पूर्णे ऽङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुध्व मां
‘ভৃগু’, ‘নাগ’, ‘হুতাশন’ আৰু ‘শ্ৰেষ্ঠ’—এই নামসমূহেৰে স্মৰণ কৰা হয়। হে ভার্গৱ-বংশধৰ, জয়ত; প্ৰজাৰ উৎপত্তি আৰু প্ৰজাজয়ত; যুদ্ধত বিজয়াৰ্থে; আৰু আঙ্গিৰস-বংশৰ পূৰ্ণতাত—মোক পূৰ্ণকাম কৰি দিয়া।
Verse 18
भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रां मतिं मम सर्ववीजसमायुक्ते सर्वरत्नौषधैर् वृते
হে ভদ্ৰে, কাশ্যপ-বংশৰ দায়াদে, মোৰ মতি/সঙ্কল্প শুভ কৰি দিয়া। হে সৰ্ব বীজ-মন্ত্ৰে সমন্বিতা, সৰ্ব ৰত্ন আৰু ঔষধিৰে পৰিবৃতা দেৱী!
Verse 19
रुचिरे नन्दने नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह प्रजापतिसुते देवि चतुरस्रे महीमये
হে ৰুচিৰে, নন্দন-বনৰ নন্দে, হে বাসিষ্ঠী, ইয়াত ৰম্যভাৱে বাস কৰা। হে দেৱী, প্ৰজাপতি-সুতে, মহীময়ী, এই চতুৰস্ৰ (চৌকো) পবিত্ৰ ভূমিত প্ৰতিষ্ঠিতা হোৱা।
Verse 20
सुभगे सुव्रते भद्रे गृहे कश्यपि रम्यतां पूजिते परमाचार्यैर् गन्धमाल्यैर् अलङ्कृते
হে সুভগে, সুৱ্ৰতে, ভদ্ৰে—এই গৃহত কাশ্যপী ৰম্যভাৱে বাস কৰক। এই গৃহ পৰম আচার্যসকলে পূজিত-প্ৰতিষ্ঠিত কৰিছে আৰু সুগন্ধি দ্ৰব্য আৰু মাল্যৰে অলংকৃত।
Verse 21
भवभूतिकरे देवि गृहे भार्गवि रम्यतां अव्यङ्ग्ये चाक्षते पूर्णे मुनेरङ्गिरसः सुते
হে ভব-ভূতি দানকাৰিণী দেবী, হে ভাৰ্গৱী, এই গৃহত ৰম্যভাৱে অধিষ্ঠান কৰা। হে অঙ্গিৰস মুনিৰ কন্যা, এই অখণ্ড পূৰ্ণ অক্ষত সৰ্বমঙ্গল-চিহ্নৰূপে অৰ্পিত হওক।
Verse 22
इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्टाङ्कारयम्यहं देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे
হে ইষ্টকা (প্ৰতিষ্ঠা-ইট), তুমি অভীষ্ট ফল দিয়া; দেশস্বামী, পুরস্বামী আৰু গৃহস্বামীৰ অধিকাৰ-পরিগ্ৰহৰ ভিতৰত মই তোমাৰ প্ৰতিষ্ঠা সম্পাদন কৰিছোঁ।
Verse 23
मनुष्यधनहस्त्यश्वपशुवृद्धिकरी भव गृहप्रवेशे ऽपि तथा शिलान्यासं समाचरेत्
ইয়া (প্ৰতিষ্ঠা) মানুহ (আশ্ৰিত), ধন, হাতী, ঘোঁৰা আৰু পশুৰ বৃদ্ধি কৰোঁতা হওক। লগতে নতুন গৃহত প্ৰৱেশৰ সময়ত শিলান্যাসৰ আচাৰো বিধিপূৰ্বক কৰা উচিত।
Verse 24
उत्तरेण शुभः प्लक्षो वटः प्राक् स्याद् गृहादितः उदुम्वरश् च याम्येन पश्चिमे ऽश्वत्थ उत्तमः
উত্তৰত প্লক্ষ গছ শুভ; গৃহৰ পূবফালে বট গছ থাকিব লাগে; দক্ষিণে উদুম্বৰ; আৰু পশ্চিমে উত্তম অশ্বত্থ (পিপল) গছ শ্ৰেয়।
Verse 25
वामभागे तथोद्यानं कुर्याद्वासं गृहे शुभं सायं प्रातस्तु घर्माप्तौ शीतकाले दिनान्तरे
গৃহৰ বাওঁফালে উদ্যানো কৰিব লাগে। গৃহত বাস শুভ—গ্ৰীষ্মত সন্ধ্যা আৰু প্ৰাতঃকালত তাত থাকিব; শীতকালত দিনৰ মধ্যভাগত থাকিব।
Verse 26
वर्षारात्रे भुयः शोषे सेक्तव्या रोपितद्रुमाः विडङ्गघृटसंयुक्तान् सेचयेच्छीतवारिणा
বৰ্ষাৰ ৰাতিত আৰু পুনৰ অতিশয় শুষ্কতা (খৰাৰ চাপ) হ’লে সদ্য ৰোপিত গছসমূহক পানী দিব লাগে। বিডংগ আৰু ঘৃত মিহলি ঠাণ্ডা পানীৰে সেচন কৰা উচিত।
Verse 27
फलनाशे कुलत्थैश् च माषैर् मुद्गैस्तिलैर् यवैः विप्राणां जयमावहेति ख गन्धमाल्यैर् अलङ्कृतैर् इति ग , छ च घृतशीतपयःसेकः फलपुष्पाय दर्वदा
ফল নষ্ট হ’লে (বা ঝৰি পৰিলে) কুলত্থ, মাষ, মুদ্গ, তিল আৰু যৱ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে, আৰু ‘বিপ্ৰাণাং জয়মাৱহে’ বুলি জপ কৰি সুগন্ধি দ্ৰব্য আৰু মালাৰে অলংকৃত হৈ বিধি সম্পাদন কৰিব লাগে। ফল-পুষ্প বৃদ্ধিৰ বাবে ঘৃত আৰু ঠাণ্ডা দুধেৰে সেচ/ছিটা পুনঃপুনঃ কৰা উচিত।
Verse 28
मत्स्याम्भसा तु सेकेन वृद्धिर्भवति शाखिनः आविकाजसकृच्चूर्णं यवचूर्णं तिलानि च
মাছ ৰখা পানীৰে সেচ দিলে গছৰ বৃদ্ধি হয়। লগতে ভেড়া/ছাগলীৰ বিষ্ঠাৰ গুঁড়া, যৱৰ গুঁড়া আৰু তিলো প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 29
गोमांसमुदकञ्चेति सप्तरात्रं निधापयेत् उत्सेकं सर्ववृक्षाणां फलपुष्पादिवृद्धिदं
গোমাংস আৰু পানীৰ এই মিশ্ৰণ সাত ৰাতি সংৰক্ষণ কৰিব লাগে। সেই দ্ৰৱ সকলো গছত ঢালি (উৎসেক) দিলে ফল, পুষ্প আদি বৃদ্ধি পায়।
Verse 30
मत्स्योदकेन शीतेन आम्राणां सेक इष्यते प्रशस्तं चाप्यशोकानां कामिनीपादताडनं
আম গছৰ বাবে ঠাণ্ডা ‘মৎস্যোদক’ (মাছ ৰখা পানী)ৰে সেচন ইষ্ট বুলি কোৱা হৈছে। আৰু অশোক গছৰ বাবে প্ৰিয় নাৰীৰ পাদ-তাড়নো শুভ বুলি মানা হৈছে।
Verse 31
खर्जूरनारिकेलादेर्लवणाद्भिर्विवर्धनं विडङ्गमत्स्यमांसाद्भिः सर्वेषु दोहदं शुभं
সকলো ধৰণৰ দোহদ (ইচ্ছা-পূৰণ) ক্ষেত্ৰত খেজুৰ, নাৰিকল আদি লৱণ আৰু জলযুক্ত আহাৰৰ সৈতে গ্ৰহণ কৰিলে পোষণ-বৃদ্ধি হয়। তদ্ৰূপ বিডঙ্গ, মাছ আৰু মাংসৰ সৈতে দোহদ-তৃপ্তি শুভ বুলি কোৱা হৈছে।
Frequently Asked Questions
The vāstu engineering blueprint: constructing the 64-square maṇḍala with Brahmā in the central four squares, followed by a dense directional devatā-vinyāsa (including protective and disease-related placements), plus prescribed rites (iṣṭakā-pratiṣṭhā, śilānyāsa, gṛhapraveśa) and directional landscaping rules.
It makes dwelling a sādhana: the home is ritually installed as a dharmic microcosm where space, deities, purity, and daily life are harmonized—supporting prosperity, protection, and disciplined living conducive to higher aims.