Adhyaya 245
Chapter 245 — रत्नपरीक्षा (Examination of Gems)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে ৰজাসকলৰ বাবে ৰত্নপৰীক্ষা-শাস্ত্ৰ বৰ্ণনা কৰিছে; অলংকাৰ ৰাজসত্তাৰ প্ৰতীক আৰু নিয়ন্ত্ৰিত ভোগ্য-সংস্কৃতি। হীৰা, পান্না, মানিক, মুক্তা, নীলম, বৈডূৰ্য (কেট্ছ-আই), চন্দ্ৰকান্ত, সূৰ্যকান্ত, স্ফটিক আৰু বহু নামধাৰী শিলাৰ লগতে জৈৱ/খনিজ দ্ৰব্যৰ তালিকা দি ৰাজদৰবাৰত চিনাক্তকৰণ, মূল্যায়ন আৰু সংগ্ৰহ/ক্ৰয়ৰ বাবে সহায়ক কৰি তোলে। ৰত্নৰ মুখ্য মানদণ্ড—অন্তৰ্জ্যোতি, স্বচ্ছতা, নিৰ্মলতা আৰু সুগঠিত আকাৰ, বিশেষকৈ সোণত জড়োৱা ৰত্নৰ ক্ষেত্ৰত। হীৰাৰ দোষযুক্ত (নিষ্প্ৰভ, অপবিত্ৰ, ফাটা, খসখসে বা কেৱল ‘মেৰামতযোগ্য’) পাথৰ পিন্ধা কঠোৰভাৱে নিষিদ্ধ; উত্তম হীৰা ষড়ভুজ, ইন্দ্ৰধনুৰ দৰে, সূৰ্যদীপ্ত, শুদ্ধ আৰু ‘অভেদ্য’ বুলি কোৱা হৈছে; পান্নাৰ দাগ-ছোপ আৰু টিয়াৰ পাখিৰ দৰে দীপ্তি দৃষ্টিগত মানদণ্ড। মুক্তাৰো উৎসভেদ (ঝিনুক, শঙ্খ, দাঁত, মাছ, মেঘ) উল্লেখ কৰি গোলাকৃতি, দীপ্তি, স্বচ্ছতা আৰু আকাৰক গুণ বুলি ধৰা হৈছে; ই সৌন্দৰ্য, শকুন আৰু ৰাজবৈধতাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे आयुधलक्षणादिर्नाम चतुश् चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः रत्नपरीक्षा अग्निर् उवाच रत्नानां लक्षणं वक्ष्ये रत्नं धार्यमिदं नृपैः वज्रं मरकतं रत्नं पद्मरागञ्च मौक्तिकं
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত “আয়ুধলক্ষণাদি” নামৰ ২৪৪তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ২৪৫তম অধ্যায় “ৰত্নপৰীক্ষা” আৰম্ভ হয়। অগ্নি ক’লে—মই ৰত্নসমূহৰ লক্ষণ বৰ্ণনা কৰিম; ৰজাসকলে ধাৰণ কৰিবলগীয়া ৰত্ন—বজ্ৰ (হীৰা), মৰকত (পান্না), পদ্মৰাগ (মাণিক) আৰু মৌক্তিক (মুক্তা)।
Verse 2
इन्द्रनीलं महानीलं वैदूर्यं गन्धशस्यकं चन्द्रकान्तं सूर्यकान्तं स्फटिकं पुलकं तथा
ইন্দ্ৰনীল, মহানীল, বৈদূৰ্য, গন্ধশস্যক; চন্দ্ৰকান্ত, সূৰ্যকান্ত, স্ফটিক আৰু পুলক—এইবোৰো (ৰত্নৰূপে) গণ্য।
Verse 3
कर्केतनं पुष्परागं तथा ज्योतीरसं द्विज स्पटिकं राजपट्टञ्च तथा राजमयं शुभं
হে দ্বিজ! কৰ্কেতন, পুষ্পৰাগ আৰু জ্যোতিৰস; তদ্ৰূপ স্ফটিক, ৰাজপট্ট আৰু শুভ ৰাজময়—এইবোৰো (ৰত্ন/দ্ৰব্য)।
Verse 4
सौगन्धिकं तथा गञ्जं शङ्खब्रह्ममयं तथा गोमेदं रुधिराक्षञ्च तथा भल्लातकं द्विज
হে দ্বিজ! সৌগন্ধিক, গঞ্জ; লগতে শঙ্খজাত আৰু ‘ব্ৰহ্মময়’ দ্ৰব্য; গোমেদ, ৰুধিৰাক্ষ আৰু ভল্লাতক—এইবোৰো বিবেচ্য।
Verse 5
धूलीं मरकतञ्चैव तुथकं सीसमेव च पीलुं प्रवालकञ्चैव गिरिवज्रं द्विजोत्तम
হে দ্বিজোত্তম! ধূলি (সূক্ষ্ম চূৰ্ণ), মৰকত, তুথক (নীল তুঁত্থা/ভিট্ৰিয়ল), সীসা, পীলু, প্ৰৱাল আৰু গিৰিবজ্ৰ—এইবোৰো (গণ্য)।
Verse 6
भुजङ्गममणिञ्चैव तथा वज्रमणिं शुभं टिट्टिभञ्च तथा पिण्डं भ्रामरञ्च तथोत्पलं
ভুজংগমণি আৰু শুভ বজ্ৰমণি; লগতে টিট্টিভ, পিণ্ড, ভ্ৰামৰ আৰু উৎপল—এইবোৰো (ৰত্ন/তাবিজ) নামে উল্লেখিত।
Verse 7
सुवर्णप्रतिबद्धानि रत्नानि श्रीजयादिके अन्तःप्रभत्वं वैमल्यं सुसंस्थानत्वमेव च
সোণাত বাঁধা—শ্ৰী, জয় আদি—ৰত্নসমূহত অন্তঃপ্ৰভা, বৈমল্য (দোষৰহিত নিৰ্মলতা) আৰু সুসংস্থান (সুগঠিত আকাৰ) থাকিব লাগে।
Verse 8
सुधार्या नैव धार्यास्तु निष्प्रभा मलिनास् तथा खण्डाः सशर्करा ये च प्रशस्तं वज्रधरणम्
যি হীৰা কেৱল মেৰামতযোগ্য, সেয়া ধাৰণ নকৰিব; তদ্ৰূপ নিষ্প্ৰভ, মলিন, খণ্ডিত বা বালুকাকণযুক্ত হীৰাও বর্জনীয়। প্ৰশস্ত নিৰ্দোষ হীৰা ধাৰণেই অনুমোদিত।
Verse 9
अम्भस्तरति यद्वज्रमभेद्यं विमलं च यत् षट्कोणं शक्रचापाभं लघु चार्कनिभं शुभम्
যি ‘জল অতিক্ৰম কৰায়’, যি অভেদ্য আৰু বিমল; যি ষট্কোণ, শক্রচাপ (ইন্দ্ৰধনু) সদৃশ, লঘু, সূৰ্যনিভ দীপ্তিমান আৰু শুভ—সেইটোকেই বজ্ৰ বোলা হয়।
Verse 10
शुकपक्षनिभः स्निग्धः कान्तिमान्विमलस् तथा स्वर्णचूर्णनिभैः सूक्ष्मैर् मरकतश् च विन्दुभिः
সেয়া শুকপক্ষ সদৃশ, স্নিগ্ধ, কান্তিময় আৰু বিমল হ’ব; লগতে সোণচূৰ্ণ সদৃশ সূক্ষ্ম কণা আৰু মৰকত (পান্না) সদৃশ বিন্দুও থাকিব।
Verse 11
स्फटिकजाः पद्मरागाः स्यू रागवन्तो ऽतिनिर्मलाः जातवङ्गा भवन्तीह कुरुविन्दसमुद्भवाः
স্ফটিকৰ পৰা উৎপন্ন পদ্মৰাগ মণি গাঢ় বৰ্ণযুক্ত আৰু অতিশয় নিৰ্মল হয়; আৰু ইয়াত কুৰুবিন্দৰ পৰা উৎপন্ন পদ্মৰাগক ‘জাতবঙ্গ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 12
सौगन्धिकोत्था काषाया मुक्ताफलास्तु शुक्तिजाः विमलास्तेभ्य उत्कृष्टा ये च शङ्खोद्भवा मुने
সৌগন্ধিক উৎসৰ পৰা উৎপন্ন মুক্তা কষায় (খয়ৰি) বৰ্ণৰ হয়; মুক্তা শুক্তি (ঝিনুক)ৰ পৰাও উৎপন্ন হয়। তাত নিৰ্মলবোৰ শ্ৰেষ্ঠ, আৰু হে মুনি, শঙ্খোদ্ভৱ মুক্তাই পৰম উৎকৃষ্ট বুলি কোৱা হয়।
Verse 13
नागदन्तभवाश्चाग्र्याः कुम्भशूकरमत्स्यजाः वेणुनागभवाः श्रेष्ठा मौक्तिकं मेघजं वरं
হাতীৰ দাঁতৰ পৰা উৎপন্ন মুক্তা অগ্ৰ্য; কুম্ভ-মৎস্য, শূকৰ আৰু মৎস্যজাত মুক্তাও স্বীকৃত। বেণুনাগজাত মুক্তা শ্ৰেষ্ঠ; আৰু মেঘজাত মৌক্তিক উত্তম বুলি প্ৰশংসিত।
Verse 14
वृत्तत्वं शुक्रता स्वाच्छ्यंमहत्त्वं मौक्तिके गुणाः इन्द्रनीलं शुभं क्षीरे राजते भ्राजते ऽधिकं
গোলাকৃতি, দীপ্তি, স্বচ্ছতা আৰু বৃহত্ত্ব—এইবোৰ মুক্তাৰ গুণ। শুভ ইন্দ্ৰনীল (নীলমণি) গাখীৰত থ’লে অধিককৈ জ্বলি-জ্বলমল কৰে।
Verse 15
रञ्जयेत् स्वप्रभावेण तममूल्यं विनिर्दिशेत् नीलरक्तन्तु वैदूर्यं श्रेष्ठं हारादिकं भजेत्
ৰত্নে নিজৰ স্বপ্ৰভাৱত যিদৰে বৰ্ণ-দীপ্তি ধাৰণ কৰে, তদনুসাৰে তাৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰা উচিত। বৈদূৰ্য (বিলাইৰ চকু) ৰত্নত নীল আৰু ৰক্তাভ বৰ্ণৰ প্ৰকাৰ শ্ৰেষ্ঠ, আৰু হাৰ আদি অলংকাৰত সেয়াই উপযোগী।
Frequently Asked Questions
A structured rubric for gem quality: radiance (antaḥprabhā), clarity (vaimalya), proper form (susaṃsthāna), explicit diamond disqualifiers (fractures/grit/dullness), and pearl virtues (roundness, luster, clarity, size) plus origin-based grading.
It disciplines royal consumption: gems are not mere luxury but regulated symbols of authority, to be chosen by purity and auspicious qualities, aligning wealth-management with Dharma and social order.