Adhyaya 224
Rāja-dharma (राजधर्माः) — Protection of the Heir, Discipline, Counsel, and the Seven Limbs of the State
এই অধ্যায়ত ৰাজধৰ্ম আৰু নীতিশাস্ত্ৰৰ ধাৰাত পুষ্কৰে কয়—ৰাজ্যৰক্ষা কৰিবলৈ প্ৰথমে যুবৰাজক ৰক্ষা কৰিব লাগে। ৰাজপুত্ৰক ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম আৰু ধনুৰ্বেদত শিক্ষিত কৰি, বিনীত আৰু সংযমী লোকৰ সান্নিধ্যত ৰাখি দুষিত সঙ্গৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিবলৈ কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত ব্যক্তিগত শৃঙ্খলাৰ পৰা প্ৰাতিষ্ঠানিক শৃঙ্খলা—বিনীত লোকক পদত নিযুক্তি, শিকার, মদ্যপান, পাশা/জুৱা আদি ব্যসন ত্যাগ, কঠোৰ বাক্য, অপবাদ, নিন্দা আৰু ধনদূষণ/দুৰ্নীতি পৰিহাৰ। অযোগ্য দেশ-কাল-পাত্ৰত দান দোষজনক বুলি সতৰ্ক কৰি, জয়ৰ ক্ৰম—প্ৰথমে সেৱকক শাসন, তাৰ পাছত নগৰ-জনপদ বশ, আৰু তাৰ পিছত পৰিখা আদি বাহ্য ৰক্ষা ব্যৱস্থা। মিত্ৰৰ ত্ৰিবিধ ভেদ আৰু সপ্তাঙ্গ ৰাজ্যতত্ত্বত ৰজাক মূল বুলি সৰ্বাধিক ৰক্ষাৰ কথা, আৰু দণ্ড দেশ-কাল অনুসাৰে। মন্ত্ৰনীতিত অঙ্গভঙ্গীৰে স্বভাৱ চিনা, পৰামৰ্শ গোপন ৰখা, বাছনি কৰা মন্ত্ৰীৰ সৈতে পৃথক পৃথক আলোচনা আৰু গোপন ফাঁস ৰোধৰ নিৰ্দেশ আছে। ৰজাৰ শিক্ষা—আন্বীক্ষিকী, অৰ্থবিদ্যা, বাৰ্তা; ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহই আধাৰ। শেষত দুৰ্বলৰ পালন, সাৱধান বিশ্বাস, পশু-উপমাৰে ৰাজাচৰণ আৰু প্ৰজাপ্ৰীতিৰ পৰা ৰাজসমৃদ্ধি জন্মে বুলি সিদ্ধান্ত।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महाओपुराणे स्त्रीरक्षादिकामशास्त्रं नाम त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुर्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच राजपुत्रस्य रक्षा च कर्तव्या पृथिवीक्षिता धर्मार्थकामशास्त्राणि धनुर्वेदञ्च शिक्षयेत्
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘স্ত্ৰীৰক্ষা আদি কামশাস্ত্ৰ’ নামৰ ২২৩তম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া ২২৪তম অধ্যায় ‘ৰাজধৰ্ম’ আৰম্ভ। পুষ্কৰে ক’লে—হে পৃথিৱীৰ শাসক, ৰাজপুত্ৰৰ ৰক্ষা নিশ্চয় কৰিব লাগে; আৰু তাক ধৰ্ম-অৰ্থ-কামশাস্ত্ৰ আৰু ধনুৰ্বেদো শিক্ষা দিব লাগে।
Verse 2
शिल्पानि शिक्षयेच्चैवमाप्तैर् मिथ्याप्रियंवदैः शरीररक्षाव्याजेन रक्षिणो ऽस्य नियोजयेत्
এইদৰে তাক শিল্প আদি ব্যৱহাৰিক কলা শিকাব লাগে, এনে আপ্ত লোকৰ দ্বাৰা যিসকলে প্ৰিয়—যদিও মিছা—বচন কয়; আৰু দেহৰক্ষাৰ অজুহাতে তাৰ বাবে ৰক্ষী নিয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 3
न चास्य सङ्गो दातव्यः क्रुद्धलुब्धविमानितैः अशक्यन्तु गुणाधानं कर्तुं तं बन्धयेत् मुखैः
ক্ৰোধী, লোভী আৰু অহংকাৰী লোকৰ সৈতে তাৰ সঙ্গ দিয়া উচিত নহয়। যদি তাৰ ভিতৰত গুণ স্থাপন কৰা অসম্ভৱ হয়, তেন্তে দৃঢ় উপদেশ আৰু তিৰস্কাৰেৰে তাক সংযত কৰিব লাগে।
Verse 4
अधिकारेषु सर्वेषु विनीतं विनियोजयेत् मृगयां पानमक्षांश् च राज्यनाशंस्त्यजेन्नृपः
সকলো দায়িত্বপূর্ণ পদত ৰজাই বিনীত আৰু সুপ্ৰশিক্ষিত লোককেই নিয়োগ কৰিব লাগে। মৃগয়া, মদ্যপান আৰু পাশা-জুৱা—ৰাজ্যনাশক দোষ—শাসকে ত্যাগ কৰা উচিত।
Verse 5
दिवास्वप्नं वृथाट्याञ्च वाक्पारुष्यं विवर्जयेत् निन्दाञ्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमुत्सृजेत्
দিনত শোৱা, অনর্থক ঘূৰা-ফিৰা আৰু কঠোৰ বাক্য ব্যৱহাৰ পৰিহাৰ কৰিব লাগে; লগতে নিন্দা, দণ্ডত নিষ্ঠুৰতা আৰু ধনৰ দূষণ/দুৰ্ব্যৱহাৰো ত্যাগ কৰিব লাগে।
Verse 6
आकाराणां समुछेदो दुर्गादीनामसत्क्रिया अर्थानां दूषणं प्रोक्तं विप्रकीर्णत्वमेव च
শব্দৰূপৰ ছেদন/বিকৃতি, দুৰ্গাদি (কঠিন) পদৰ অনুচিত ব্যৱহাৰ, অৰ্থৰ দূষণ—এইবোৰ দোষ বুলি কোৱা হৈছে; লগতে ৰচনাৰ বিক্ষিপ্ততাও।
Verse 7
अदेशकाले यद्दानमपात्रे दानमेव च अर्थेषु दूषणं प्रोक्तमसत्कर्मप्रवर्तनं
অনুচিত দেশ-কালত দিয়া দান আৰু অপাত্ৰক দিয়া দান—ইয়াক ধনৰ দোষ বুলি কোৱা হৈছে; আৰু ই অসৎকৰ্মলৈ প্ৰবৃত্তি বৃদ্ধি কৰে।
Verse 8
कामं क्रोधं मदं मानं लोभं दर्पञ्च वर्जयेत् ततो भृत्यजयङ्कृत्वा पौरजानपदं जयेत्
কাম, ক্ৰোধ, মদ, মান, লোভ আৰু দৰ্প ত্যাগ কৰা উচিত। তাৰ পাছত প্ৰথমে ভৃত্য‑পৰিচাৰকসকলৰ আনুগত্য আৰু শৃঙ্খলা স্থিৰ কৰি নগৰবাসী আৰু জনপদবাসীক নিজৰ পক্ষত জয় কৰা উচিত।
Verse 9
जयेद्वाह्यानरीन् पश्चाद्वाह्याश् च त्रिविधारयः गुरवस्ते यथा पूर्वं कुल्यानन्तरकृत्रिमाः
প্ৰথমে বাহ্য শত্রুসকলক জয় কৰা উচিত; তাৰ পাছত তিনিধৰণৰ পৰিখা/খালৰ দ্বাৰা বাহ্য ৰক্ষাৰেখা সুৰক্ষিত কৰিব লাগে। সিহঁতৰ প্ৰস্থ আৰু গভীৰতা পূৰ্বোক্ত মতে হ’ব; খালসমূহ ক্ৰমে স্বাভাৱিক আৰু তাৰ পিছত কৃত্ৰিম (খননকৃত)ভাৱে সাজিব লাগে।
Verse 10
पितृपैतामहं मित्रं सामन्तञ्च तथा रिपोः कृत्रिमञ्च महाभाग मित्रन्त्रिविधमुच्यते
হে মহাভাগ! মিত্ৰ তিনিধৰণ—(১) পিতৃ‑পৈতামহৰ পৰা অহা বংশানুক্ৰমীয় মিত্ৰ, (২) সামন্ত অৰ্থাৎ ওচৰৰ সহায়ক/অধীন ৰজা, আৰু (৩) কৃত্ৰিম মিত্ৰ—নীতি আৰু লাভৰ বাবে শত্রুকো উপায়েৰে মিত্ৰ কৰা।
Verse 11
स्वाम्यमात्यञ्जनपदा दुर्गं दण्दस्तथैव च कोषो मित्रञ्च धर्मज्ञ सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते
হে ধৰ্মজ্ঞ! ৰাজ্যৰ সাত অংগ কোৱা হৈছে—স্বামী (ৰজা), অমাত্য (মন্ত্ৰী), জনপদ (প্ৰজা আৰু দেশ), দুর্গ (কোট/দুৰ্গ), দণ্ড (দমনশক্তি/সেনা আৰু দণ্ডনীতি), কোষ (ৰাজকোষ), আৰু মিত্ৰ (মিত্ৰৰাজ্য)।
Verse 12
मूलं स्वामी स वै रक्ष्यस्तस्माद्राज्यं विशेषतः राज्याङ्गद्रोहिणं हन्यात्काले तीक्ष्णो मृदुर्भवेत्
স্বামী (ৰজা)য়েই মূল আধাৰ; সেয়ে তেওঁৰ ৰক্ষা নিশ্চয় কৰিব লাগে—অতএব ৰাজ্যক বিশেষভাৱে সংৰক্ষণ কৰিব লাগে। ৰাজ্যাংগত দ্ৰোহ কৰা লোকক কালানুসাৰে দণ্ড দিব লাগে, প্ৰয়োজন হ’লে বধো; আৰু কাল‑পৰিস্থিতি অনুসাৰে কেতিয়াবা কঠোৰ, কেতিয়াবা মৃদু হ’ব লাগে।
Verse 13
एवं लोकद्वयं राज्ञो भृत्यैर् हासं विवर्जयेत् भृत्याः परिभवन्तीह नृपं हर्षणसत्कथं
এইদৰে ৰজাৰ ভৃত্যসকলে ৰজাক লৈ হাঁহি-ঠাট্টা পৰিহাৰ কৰিব লাগে; কিয়নো ই ৰজাৰ ইহলোক-পরলোক দুয়োতে কল্যাণ বিপন্ন কৰে। ইয়াত ভৃত্যসকলে আনন্দদায়ক চাটুকাৰ কথাৰ আড়ালে নৃপক অৱজ্ঞা কৰিবলৈ ধৰে।
Verse 14
लोकसङ्ग्रहणार्थाय कृतकव्यसनो भवेत् स्मितपूर्वाभिभाषी स्यात् लोकानां रञ्जनं चरेत्
লোকসংগ্ৰহ আৰু জনসমৰ্থন লাভৰ বাবে সুসংস্কৃত কাব্য-সাহিত্যত আসক্ত হ’ব লাগে। প্ৰথমে মৃদু হাঁহি দি কথা ক’ব আৰু লোকক ৰঞ্জিত কৰা আচৰণ কৰিব।
Verse 15
दीर्घसूत्रस्य नृपतेः कर्महानिर्ध्रुवं भवेत् रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि
দীর্ঘসূত্ৰতা কৰা ৰজাৰ শাসনকাৰ্যত ক্ষতি নিশ্চিত—বিশেষকৈ যেতিয়া কৰ্ম ৰাগ, দৰ্প, মান, দ্ৰোহ আৰু পাপাচৰণে প্ৰেৰিত হয়।
Verse 16
अप्रिये चैव वक्तव्ये दीर्घसूत्रः प्रशस्यते सुप्तमन्त्रो भवेद्राजा नापदो गुप्तमन्त्रतः
অপ্ৰিয় কথা ক’ব লাগিলেও বিবেচনাৰে আগবঢ়া জন প্ৰশংসিত হয়। ৰজাই নিজৰ মন্ত্ৰণা গোপন ৰাখিব লাগে; গোপন মন্ত্ৰণাৰ পৰা আপদ নুঠে।
Verse 17
तस्माद्राष्ट्रमिति ख , ग , घ , छ , ज , ञ , ट च ज्ञायते हि कृतं कर्म नारब्धं तस्य राज्यकं आकारैर् इङ्गितैर् गत्या चेष्टया भाषितेन च
সেয়ে ‘খ, গ, ঘ, ছ, জ, ঞ আৰু ট’ এই অক্ষৰসমূহৰ পৰা ‘ৰাষ্ট্ৰ’ শব্দৰ বোধ হয়। আৰু ৰজাৰ কৰা কৰ্ম আৰু এতিয়াও আৰম্ভ নোহোৱা ৰাজকাৰ্যও তেওঁৰ মুখভংগী, ইঙ্গিত, গতি, চেষ্টাভংগী আৰু বাক্যৰ পৰা জনা যায়।
Verse 18
नेत्रवक्तविकाराभ्यां गृह्यते ऽन्तर्गतं पुनः नैकस्तु मन्त्रयेन् मन्त्रं न राजा बहुभिः सह
চকু আৰু মুখভাৱৰ পৰিৱৰ্তনৰ পৰা অন্তৰত লুকাই থকা কথাও অনুমান হয়। সেয়ে একেলগে নহয়, একাই মন্ত্রণা নকৰিব; আৰু ৰজাইও বহুজনৰ সৈতে একে ঠাইত একসাথে মন্ত্রণা নকৰিব।
Verse 19
बहुभिर्मन्त्रयेत् कामं राजा मन्त्रान् पृथक् पृथक् मन्त्रिणामपि नो कुर्यान् मन्त्री मन्त्रप्रकाशनं
ৰজাই ইচ্ছামতে বহু উপদেষ্টাৰ সৈতে নীতি-বিষয় পৃথক পৃথককৈ মন্ত্রণা কৰিব পাৰে; কিন্তু মন্ত্ৰীয়ে, মন্ত্ৰীৰ মাজতো, ৰজাৰ গোপন মন্ত্রণা প্ৰকাশ নকৰিব।
Verse 20
क्वापि कस्यापि विश्वासो भवतीह सदा नृणां निश् चयश् च तथा मन्त्रे कार्य एकेन सूरिणा
এই জগতত মানুহে কেতিয়াবা কাৰোবাৰ ওপৰত বিশ্বাস ৰাখে; কিন্তু মন্ত্রবিষয়ত দৃঢ় সিদ্ধান্ত এজন জ্ঞানী ব্যক্তিয়েই ল’ব লাগে।
Verse 21
नश्येदविनयाद्राजा राज्यञ्च विनयाल्लभेत् त्रैविद्येभ्यस्त्रयीं विद्यां दण्डनीतिञ्च शाश्वतीं
অবিনয়ৰ পৰা ৰজা নাশ হয়, আৰু বিনয়ৰ পৰা ৰাজ্য লাভ কৰে। ত্ৰিবেদজ্ঞ আচার্যসকলৰ পৰা ত্ৰয়ী বিদ্যা আৰু শাশ্বত দণ্ডনীতি শিকিব লাগে।
Verse 22
आन्वीक्षिकीञ्चार्थविद्यां वार्तारम्भांश् च लोकतः जितेन्द्रियो हि शक्नोति वशे स्थापयितुं प्रजाः
লোকানুভৱৰ পৰা শিকি লোৱা আন্বীক্ষিকী, অৰ্থবিদ্যা আৰু বাৰ্তা-উদ্যোগৰ সহায়ত কেৱল ইন্দ্ৰিয়জয়ী ব্যক্তিয়েই প্ৰজাক শৃঙ্খলাবদ্ধ শাসনত বশে ৰাখিব পাৰে।
Verse 23
पूज्या देवा द्विजाः सर्वे दद्याद्दानानि तेषु च द्विजे दानञ्चाक्षयो ऽयं निधिः कैश्चिन्न नाश्यते
সকলো দেৱতা আৰু সকলো দ্বিজ পূজনীয়; তেওঁলোকলৈ দান দিয়া উচিত। দ্বিজক দিয়া দান অক্ষয় নিধি—ই কোনোপধ্যেই নষ্ট নহয়।
Verse 24
सङ्ग्रामेष्वनिवर्तित्वं प्रजानां परिपालनं दानानि ब्राह्मणानाञ्च राज्ञो निःश्रेयसम्परं
যুদ্ধত পিছু হটাৰ বিনা অচল হৈ থকাটো, প্ৰজাৰ পালন-ৰক্ষণ আৰু সুশাসন, আৰু বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণসকললৈ দান—এইবোৰেই ৰজাৰ পৰম নিঃশ্ৰেয়সলৈ লৈ যোৱা শ্ৰেষ্ঠ উপায়।
Verse 25
कृपणानाथवृद्धानां विधवानाञ्च योषितां योगक्षेमञ्च वृत्तिञ्च तथैव परिकल्पयेत्
দৰিদ্ৰ, অনাথ, বৃদ্ধ আৰু বিধৱা নাৰীৰ বাবে যথোচিত সুৰক্ষা-ক্ষেম, ভৰণ-পোষণ, আৰু জীৱিকাৰ উপায়ো সম্যকভাৱে ব্যৱস্থা কৰা উচিত।
Verse 26
वर्णाश्रमव्यवस्थानं कार्यन्तापसपूजनं न विश्वसेच्च सर्वत्र तापसेषु च विश्वसेत्
বৰ্ণ-আশ্ৰম ব্যৱস্থা ৰক্ষা কৰা উচিত আৰু তপস্বীসকলক পূজা কৰা উচিত। কিন্তু সকলো ঠাইতে নির্বিচাৰে বিশ্বাস নকৰিবা; (সত্য) তপস্বীসকলৰ ওপৰতহে বিশ্বাস ৰাখিবা।
Verse 27
विश्वासयेच्चापि परन्तत्त्वभूतेन हेतुना तस्य कर्मकमिति ख क्वचित् कस्यापि इति ख , ग , घ , ज , ट च वकविच्चिन्तयेदर्थं सिंहवच्च पराक्रमेत्
পৰম তত্ত্বৰ ওপৰত আধাৰিত কাৰণ দেখুৱাই আনৰ মনতো বিশ্বাস জগোৱা উচিত—এইয়েই তাৰ কৰ্মক্ৰম। কিছুমান প্ৰসঙ্গত বাক্দক্ষ আৰু বিবেচক ব্যক্তিয়ে লক্ষ্যাৰ্থ চিন্তা কৰি সিংহৰ দৰে পৰাক্ৰম কৰিব।
Verse 28
वृकवच्चावलुम्पेत शशवच्च विनिष्पतेत् दृढप्रहरी च भवेत् तथा शूकरवन्नृपः
ৰাজাই নেকুৰাৰ দৰে ধৰি লুণ্ঠন কৰিব, খৰগোশৰ দৰে দ্ৰুত জঁপিয়াই আঁতৰি যাব; সি দৃঢ় প্ৰহাৰী হ’ব, আৰু শূকৰৰ দৰে অবিৰত আগবাঢ়ি চাপ দি যাব।
Verse 29
चित्रकारश् च शिखिवद् दृढभक्तिस् तथाश्ववत् भवेच्च मधुराभाषी तथा कोकिलवन्नृपः
চিত্ৰকাৰ ময়ূৰৰ দৰে দৃঢ় ভক্তিসম্পন্ন হ’ব আৰু ঘোঁৰাৰ দৰে শৃঙ্খলাবদ্ধ আৰু সেৱাযোগ্য হ’ব; ৰজাও কোকিলৰ দৰে মধুৰ ভাষী হ’ব।
Verse 30
काकशङ्की भवेन्नित्यमज्ञातां वसतिं वसेत् नापरीक्षितपूर्वञ्च भोजनं शयनं स्पृशेत्
কাকৰ দৰে সদায় সতৰ্ক আৰু সন্দেহশীল থাকিব, পৰিচিত অৱস্থাৰ ঠাইত বাস কৰিব; আৰু পৰীক্ষা নকৰাকৈ আহাৰ বা শয়ন গ্ৰহণ নকৰিব।
Verse 31
नाविज्ञातां स्त्रियं गच्छेन्नाज्ञातां नावमारुद्वेत् राष्ट्रकर्षी भ्रस्यते च राज्यार्थाच्चैव जीवितात्
অচিনাকি স্ত্ৰীৰ ওচৰলৈ নাযাব, অচিনাকি নাওত নুঠিব; কিয়নো যিয়ে ৰাজ্যক শোষণ কৰি নিঃশেষ কৰে সি ৰাজ্যৰ উদ্দেশ্যৰ পৰা স্খলিত হয় আৰু জীৱনো হেৰুৱায়।
Verse 32
भृतो वत्सो जातबलः कर्मयोग्यो यथा भवेत् तथा राष्ट्रं महाभाग भृतं कर्मसहं भवेत्
হে মহাভাগ! যেনেকৈ লালন-পালন কৰা বাছুৰ বলৱান হৈ কৰ্মযোগ্য় হয়, তেনেকৈ সুপালিত ৰাজ্যও কৰ্মভাৰ সহি কৰ্মসিদ্ধিত সক্ষম হয়।
Verse 33
सर्वं कर्मेदमायत्तं विधाने दैवपौरुषे तयोर्दैवमचिन्त्यं हि पौरुषे विद्यते क्रिया
ইয়াৰ সকলো কৰ্ম দেৱ-নিয়তি আৰু পুৰুষাৰ্থ—এই দুয়োৰ বিধানত নিৰ্ভৰশীল। দেৱ-নিয়তি অচিন্ত্য; কিন্তু পুৰুষাৰ্থত সচেতন ক্ৰিয়া বিদ্যমান।
Verse 34
जनानुरागप्रभवा राज्ञो राज्यमहीश्रियः
ৰাজাৰ ৰাজত্ব আৰু ৰাজ্যৰ মহাসমৃদ্ধি জনসাধাৰণৰ অনুৰাগ আৰু সদ্ভাৱৰ পৰাই উৎপন্ন হয়।
Frequently Asked Questions
It prioritizes the prince’s protection and education in dharma-artha-kāma śāstras and dhanurveda, appoints guards under the pretext of bodily safety, and restricts harmful companionship while enforcing virtue through firm admonition when needed.
Hunting, drinking, and gambling with dice are explicitly called causes of state-ruin, alongside day-sleep, aimless roaming, harsh speech, slander, cruelty in punishment, and corruption of wealth.
It lists: the sovereign (svāmī), ministers (amātya), people/territory (janapada), fort (durga), coercive power/punishment/army (daṇḍa), treasury (kośa), and allies (mitra), stressing the king as the root to be protected.
A king should not deliberate alone or with many at once; he may consult many advisers separately, but counsel must remain concealed, and ministers must not disclose deliberations—even among themselves.
It teaches that steadfastness in battle, protection of subjects, and charity—especially to the twice-born—lead to supreme welfare, integrating statecraft with dharmic and transcendent aims.