Adhyaya 220
Sahāya-sampattiḥ (Securing Support/Allies): Royal Appointments, Court Offices, Spies, and Personnel Ethics
অভিষেক-মন্ত্ৰৰ পাছত এই অধ্যায়ত ‘সহায়-সম্পত্তি’ৰ কথা কোৱা হৈছে—অভিষিক্ত ৰজাই দক্ষ মানৱ-ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে বিজয় কেনেকৈ সুদৃঢ় কৰে। ইয়াত সেনাপতি, প্ৰতীহাৰ, দূত, ষাড্গুণ্য-বিদ্ সন্ধি-বিগ্ৰহিক, ৰক্ষক আৰু সাৰথি, ৰসদ-প্ৰধান, সভাসদ, লেখক, দ্বাৰাধিকারী, কোষাধ্যক্ষ, বৈদ্য, গজ-অশ্বাধ্যক্ষ, দুৰ্গপাল আৰু বাস্তুজ্ঞ স্থপতি আদি পদত নিযুক্তিৰ ৰূপৰেখা দিয়া হৈছে। অন্তঃপুৰত বয়স-অনুযায়ী কৰ্মী নিয়োগ, অস্ত্ৰাগাৰত সতৰ্কতা, পৰীক্ষিত চৰিত্ৰ আৰু উত্তম/মধ্যম/অধম সক্ষমতা অনুসাৰে কাম-বিভাগ, আৰু প্ৰমাণিত দক্ষতাৰ সৈতে দায়িত্ব মিলাই দিয়া—এই নীতি বৰ্ণিত। প্ৰয়োজনে দুষ্টৰ সঙ্গো গ্ৰহণযোগ্য, কিন্তু বিশ্বাস নহয়; গুপ্তচৰ ৰজাৰ চকু—এই মতও আছে। শেষত বহু উৎসৰ পৰামৰ্শ, আনুগত্য-বিদ্বেষৰ মনস্তাত্ত্বিক বুজ, আৰু প্ৰজাপ্ৰীতি জগোৱা শাসনে সমৃদ্ধি আনি সত্য সার্বভৌমত্ব লাভৰ কথা কোৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
आणे अभिषेकमन्त्रा नामोनविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अभिषिञ्चन्तु पान्त चेति ख , ग , घ , ङ , छ , ज , ञ , ट च अथ विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सहायसम्पत्तिः पुष्कर उवाच सो ऽभिषिक्तः सहामात्यो जयेच्छत्रून्नृपोत्तमः राज्ञा सेनापतिः कार्यो ब्राह्मणः क्षत्रियो ऽथ वा
এইবোৰ ‘অভিষেক-মন্ত্ৰ’। এইদৰে দু’শ উনিশতম অধ্যায় সমাপ্ত। “অভিষিঞ্চন্তু, পান্তু চ” আদি—খ, গ, ঘ, ঙ, ছ, জ, ঞ আৰু ট অক্ষৰে আৰম্ভ হোৱা মন্ত্ৰসমূহ। এতিয়া দু’শ বিশতম অধ্যায় ‘সহায়-সম্পত্তি’ (মিত্ৰ-আধাৰ লাভ) আৰম্ভ। পুষ্কৰে ক’লে—অভিষিক্ত, আমাত্যসহ উত্তম ৰজাই শত্রুক জয় কৰিব। ৰজাই সেনাপতি নিযুক্ত কৰিব লাগে—ব্ৰাহ্মণ হওক বা ক্ষত্ৰিয়।
Verse 2
कुलीनो नीतिशास्त्रज्ञः प्रतीहारश् च नीतिवित् दूतश् च प्रियवादी स्यादक्षीणो ऽतिबलान्वितः
প্ৰতীহাৰ (দ্বাৰাধ্যক্ষ) কুলীন, নীতিশাস্ত্ৰজ্ঞ আৰু নীতিবিদ হ’ব লাগে; আৰু দূত মধুৰভাষী, অক্লান্ত আৰু মহাবলসম্পন্ন হ’ব লাগে।
Verse 3
ताम्बूलधारी ना स्त्री वा भक्तः क्लेशसहप्रियः सान्धिविग्रहिकः कार्यः षाड्गुण्यादिविशारदः
সন্ধি-ৱিগ্ৰহিক (সন্ধি আৰু যুদ্ধ-বিষয়ক মন্ত্ৰী) পুৰুষ হ’ব—স্ত্ৰী নহয়; তেওঁ তাম্বূলধাৰী, ভক্ত (নিষ্ঠাৱান) আৰু ক্লেশসহনপ্ৰিয়; লগতে ষাড্গুণ্য আদি নীতিত বিশাৰদ হ’ব লাগে।
Verse 4
खड्गधारी रक्षकः स्यात्दारथिः स्याद्बलादिवित् सूदाध्यक्षो हितो विज्ञो महानसगतो हि सः
খড়্গধাৰী ৰক্ষক হওক; সাৰথি বল আদি বিষয়ত জ্ঞানী হওক। ৰন্ধনশালা আৰু ৰসদৰ অধ্যক্ষ হিতৈষী আৰু দক্ষ হওক; তেওঁ ৰাজ-মহানসৰ সৈতে সংযুক্ত।
Verse 5
सभासदस्तु धर्मज्ञा लेखको ऽक्षरविद्धितः आह्वानकालविज्ञाः स्युर्हिता दौवारिका जनाः
সভাসদসকল ধৰ্মজ্ঞ হওক; লেখক অক্ষৰলিপিত নিপুণ হওক। আহ্বানৰ উপযুক্ত সময় জানে তেনে পৰিচাৰক থাকক; আৰু দ্বাৰপালসকল বিশ্বাসযোগ্য আৰু হিতৈষী হওক।
Verse 6
रत्नादिज्ञो धनाध्यक्षः अनुद्वारे हितो नरः स्यादायुर्वेदविद्वैद्यो गजध्यक्षो ऽथ हयादिवित्
ৰত্নাদি বিষয়ে জ্ঞানী ব্যক্তি ধনাধ্যক্ষ হওক; অন্তৰ্দ্বাৰত হিতৈষী আৰু বিশ্বাসযোগ্য পুৰুষ নিযুক্ত থাকক। বৈদ্য আয়ুৰ্বেদবিদ্ হওক; গজাধ্যক্ষ আৰু অশ্বাদি বিষয়জ্ঞানী কৰ্তাও থাকক।
Verse 7
जितश्रमो गजारोहो हयाध्यक्षो हयादिवत् दुर्गाध्यक्षो हितो धीमान् स्थपतिर्वास्तुवेदवित्
যি শ্ৰম জয় কৰিছে সি গজাৰোহণত দক্ষ হওক; হযাধ্যক্ষ অশ্বাদি বিষয়ত বিশেষজ্ঞ হওক। দুৰ্গাধ্যক্ষ হিতৈষী আৰু বুদ্ধিমান হওক; স্থপতি বাস্তুবেদত পাৰদৰ্শী হওক।
Verse 8
यन्त्रमुक्ते पाणिमुक्ते अमुक्ते मुक्तधारिते अस्त्राचार्यो नियुद्धे च कुशलो नृपतेर्हितः
যন্ত্ৰমুক্ত, পাণিমুক্ত, অমুক্ত (সজ্জিতভাৱে ধৃত), আৰু মুক্তধাৰিত (ছাড়া অস্ত্ৰক ধাৰণ‑নিয়ন্ত্ৰণ) এই সকলোত, লগতে নিকটযুদ্ধত যি অস্ত্ৰাচাৰ্য দক্ষ, সি নৃপতিৰ হিতকাৰী।
Verse 9
वृद्धश्चान्तःपुराध्यक्षः पञ्चाशद्वार्षिकाःस्त्रियः सप्तत्यव्दास्तु पुरुषाश् चरेयुः सर्वकर्मसु
অন্তঃপুৰৰ অধ্যক্ষজন বৃদ্ধ হ’ব লাগে। পঞ্চাশ বছৰৰ ওপৰৰ নাৰীসকল আৰু সত্তৰ বছৰৰ ওপৰৰ পুৰুষসকল তাত সকলো কৰ্মত নিযুক্ত হৈ চলাফেরা কৰি দায়িত্ব পালন কৰিব।
Verse 10
जाग्रत्स्यादायुधागारे ज्ञात्वा वृत्तिर्विधीयते उत्तमाधममध्यानि बुद्ध्वा कर्माणि पार्थिवः
অস্ত্ৰাগাৰত তেওঁ সদা সজাগ থাকিব লাগে। প্ৰত্যেকৰ আচৰণ আৰু জীৱিকাৰ উপায় জানি, কোন উত্তম, কোন অধম, কোন মধ্যম সেয়া বুজি ৰজাই কৰ্ম নিৰ্ধাৰণ কৰিব।
Verse 11
उत्तमाधममध्यानि पुरुषाणि नियोजयेत् ज्येच्छुः पृथिवीं राजा सहायाननयोद्धितान्
ৰজাই উত্তম, অধম আৰু মধ্যম সামৰ্থ্যৰ পুৰুষসকলক উপযুক্ত পদত নিয়োগ কৰিব। যি ৰজা পৃথিৱী ৰক্ষা আৰু সুশাসন ইচ্ছা কৰে, তেওঁ যুদ্ধত আগ্ৰহ নথকা লোককো সহায়ক হিচাপে ৰাখিব।
Verse 12
धर्मिष्ठान् धर्मकायेषु शूरान् सङ्ग्रामकर्मसु निपुणानर्थकृत्येषु सर्वत्र च तथा शुचीन्
ধৰ্ম আৰু ন্যায়কাৰ্যত অতি ধৰ্মনিষ্ঠ লোকক, যুদ্ধকাৰ্যত শূৰ লোকক, অৰ্থ আৰু প্ৰশাসনিক কাৰ্যত নিপুণ লোকক, আৰু সকলো ক্ষেত্ৰতে তদ্ৰূপ শুচি আৰু নিৰ্মল লোকক নিয়োগ কৰিব।
Verse 13
स्त्रीषु षण्डान्नियुञ्जीत तीक्ष्णान् दारुणकर्मसु यो यत्र विदितो राज्ञा शुचित्वेन तु तन्नरं
স্ত্ৰীসকলৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কাৰ্যত ৰজাই ষণ্ড (নপুংসক) নিয়োগ কৰিব, আৰু কঠোৰ তথা দাৰুণ কাৰ্যত তীক্ষ্ণ স্বভাৱৰ পুৰুষ নিয়োগ কৰিব। যি পুৰুষ য’ত ৰজাৰ দৃষ্টিত নিজৰ শুচিতাৰে পৰিচিত, তাক তদনুযায়ী তাতেই নিয়োগ কৰিব।
Verse 14
धर्मे चार्थे च कामे च नियुञ्जीताधमे ऽधमान् राजा यथार्हं कुर्याच्च उपाधाभिः परीक्षितान्
ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কামৰ বিষয়ত ৰজাই নীচ আৰু অতিনীচ লোককো তেওঁলোকৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে উপযুক্ত কৰ্মত নিয়োগ কৰিব লাগে; আৰু উপায় (গুপ্ত পৰীক্ষা) দ্বাৰা পৰীক্ষিত লোকসকলকো তেওঁলোকৰ যোগ্য পদত স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 15
समन्त्रो च यथान्यायात् कुर्याद्धस्तिवनेचरान् तत्पदान्वेषणे यत्तानध्यक्षांस्तत्र कारयेत्
আৰু উপযুক্ত মন্ত্ৰসহ, বিধিসন্মতভাৱে, ৰজাই হাতী-অৰণ্যচাৰী (চিহ্ন অনুসন্ধানী)সকলক নিয়োগ কৰিব লাগে; আৰু সেই পদচিহ্ন অনুসন্ধানৰ বাবে তাত অধ্যক্ষ (তত্ত্বাৱধায়ক) নিযুক্ত কৰিব লাগে।
Verse 16
यस्मिन् कर्मणि कौशल्यं यस्य तस्मिन् नियोजयेत् पितृपैतामहान् भृत्यान् सर्वकर्मसु योजयेत्
যি কৰ্মত যাৰ কৌশল আছে, তাক সেই কৰ্মতেই নিয়োগ কৰিব লাগে; আৰু পিতৃ-পৈতামহীয় কালৰ পৰা থকা বংশানুক্ৰমিক ভৃত্যসকলকো সকলো কৰ্মত নিয়োজিত কৰিব লাগে।
Verse 17
विना दायादकृत्येषु तत्र ते हि समागताः परराजगृहात् प्राप्तान् जनान् संश्रयकाम्यया
দায়াদৰ কৰ্তব্য-কৃত্য নকৰাকৈও তেওঁলোক তাত সমবেত হৈছিল; কিয়নো পৰৰাজাৰ গৃহ/দৰবাৰৰ পৰা অহা লোকসকলৰ বাবে আশ্ৰয় আৰু পৃষ্ঠপোষকতা কামনা কৰিছিল।
Verse 18
दुष्टानप्यथ वादुष्टान् संश्रयेत प्रयत्नतः दुष्टं ज्ञात्वा विश्वसेन्न तद्वृत्तिं वर्तयेद्वशे
প্ৰয়োজনে দুষ্ট বা অদুষ্ট—যি কোনো লোকৰ—প্ৰতি চেষ্টা কৰি আশ্ৰয় ল’ব পাৰি; কিন্তু যাক দুষ্ট বুলি জানি লোৱা হয়, তাৰ ওপৰত বিশ্বাস নকৰিব, আৰু তাৰ আচৰণৰ বশতো নাথাকিব।
Verse 19
देशान्तरागतान् पार्श्वे चारैज्ञात्वा हि पूजयेत् शत्रवो ऽग्निवर्षं सर्पो निस्त्रिंशमपि चैकतः
অন্য দেশৰ পৰা আহি ওচৰত থকা লোকসকলক গুপ্তচৰৰ জৰিয়তে ভালদৰে জানি ৰজাই তেওঁলোকক যথোচিত সন্মান কৰিব; কিয়নো শত্ৰু একে দিশৰ পৰা নানা ৰূপে আক্রমণ কৰিব পাৰে—অগ্নিবর্ষাৰ দৰে, সাপৰ দৰে আৰু তৰোৱালৰ দৰেো।
Verse 20
रिपननर्थकृत्येष्विति ख जनानाश्रयकाम्ययेति ख भृत्या वशिष्टं विज्ञेयाः कुभृट्याश् च तथैकतः चारचक्षुर्भवेद्राजा नियुञ्जीत सदाचरान्
(কিছুমান পাঠত) ‘শত্ৰুক ক্ষতি কৰা আৰু অনর্থ নিবারণৰ কামত’ বুলি; (কিছুমানত) ‘জনতাৰ আশ্ৰয় হবলৈ ইচ্ছা কৰি’ বুলিও। এইদৰে উত্তম ভৃত্য আৰু কুভৃত্য দুয়োটাই চিনাক্ত কৰিব লাগে। ৰজাৰ চকু হৈছে গুপ্তচৰ; তেওঁ সদাচাৰী লোককেই নিয়োগ কৰিব।
Verse 21
जनस्याविहितान् सौम्यांस् तथाज्ञातान् परस्परं वणिजो मन्त्रकुशलान् सांवत्सरचिकित्सकान्
হে সৌম্য, যিসকল লোক জনসাধাৰণে যথাযথভাৱে নিশ্চয়তা দিয়া নাই, যিসকল পৰস্পৰে অচিনাকি, বণিক, মন্ত্ৰত নিপুণ ব্যক্তি, আৰু ঋতুচক্ৰ অনুসৰি চিকিৎসা কৰা ভ্ৰমণশীল চিকিৎসক—ইহঁতৰ ওপৰত ৰজাই নজৰ ৰাখিব লাগে।
Verse 22
तथा प्रव्रजिताकारान् बलाबलविवेकिनः नैकस्य राजा श्रद्दध्याच्छ्रद्दध्याद् बहुवाक्यतः
তদ্ৰূপ সন্ন্যাসীৰ দৰে ৰূপ ধৰি বল-অবল বিচাৰ কৰিব পৰা লোকসকলৰ ক্ষেত্ৰতো (সতর্ক থাকিব লাগে)। ৰজাই এজনৰ কথাতেই বিশ্বাস নকৰিব; বহুজনৰ পৰামৰ্শতহে নিশ্চিত হ’ব।
Verse 23
रागापरागौ भृत्यानां जनस्य च गुणागुणान् शुभानामशुभानाञ्च ज्ञानङ्कुर्याद्वशाय च
বশত আনিবলৈ তেওঁ ভৃত্য আৰু জনতাৰ ৰাগ-অৰাগ, গুণ-দোষ আৰু শুভ-অশুভৰ বিচাৰ কৰি যথাৰ্থ জ্ঞান লাভ কৰিব।
Verse 24
अनुरागकरं कर्म चरेज्जह्माद्विरागजं जनानुरागया लक्ष्म्या राजा स्याज्जनरञ्जनात्
ৰজাই প্ৰজাৰ মনত অনুৰাগ জগোৱা কৰ্ম কৰিব লাগে; চঞ্চলতা আৰু বৈৰাগ্যজাত কৰ্ম ত্যাগ কৰিব লাগে। প্ৰজাৰ সদ্ভাৱৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা লক্ষ্মীৰ দ্বাৰা, জনৰঞ্জনতেই সি সত্য ৰজা হয়।
Frequently Asked Questions
A consecrated king succeeds by building a disciplined administrative ecosystem—appointing qualified officers for war, diplomacy, finance, health, logistics, forts, and architecture, then governing through vigilance, intelligence networks, and ethical personnel management.
The dūta (envoy) and the sandhi-vigrahika are central; the latter must be proficient in ṣāḍguṇya and related strategic principles governing peace, war, and interstate maneuvering.
It states that spies (cāra) function as the king’s eyes, requiring selection of good-conduct agents and verification of outsiders and suspicious categories through surveillance and corroboration.
One may employ or associate with them for a purpose with caution, but must not place trust in them or become governed by their conduct once their wickedness is known.
It assigns dharma-centered persons to justice, brave persons to war, skilled persons to wealth-administration, and emphasizes jana-rañjana (delighting the people) so that artha and kāma are pursued under dharmic discernment, stabilizing the realm.