Adhyaya 235

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे आजस्रिकं नाम चतुस्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः रणदीक्षा पुष्कर उवाच यात्राविधानपूर्वन्तु वक्ष्ये साङ्ग्रामिकं विधिं सप्ताहेन यदा यात्रा भविष्यति महीपतेः

এইদৰে অগ্নি-মহাপুৰাণত ‘আজস্ৰিক’ নামৰ ২৩৪তম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া ২৩৫তম অধ্যায় ‘ৰণদীক্ষা’ আৰম্ভ। পুষ্কৰে ক’লে—ৰাজযাত্ৰাৰ বিধান পূৰ্বক মই যুদ্ধবিধি বৰ্ণনা কৰিম, যেতিয়া মহীপতিৰ যাত্ৰা সাত দিনৰ ভিতৰত হ’ব।

Verse 2

पूजनीयो हरिः शम्भुर्मोदकाद्यैर् विनायकः द्वितीये ऽहनि दिक्पालान् सम्पूज्य शयनञ्चरेत्

হৰি (বিষ্ণু) আৰু শম্ভু (শিৱ) পূজনীয়; আৰু মোদক আদি নৈবেদ্যৰে বিনায়ক (গণেশ)ক পূজা কৰিব লাগে। দ্বিতীয় দিন দিকপালসকলক সম্যক পূজা কৰি শয়ন-ব্ৰত পালন কৰিব।

Verse 3

शय्यायां वा तदग्रे ऽथ देवान् प्रार्च्य मनुं स्मरेत् नमः शम्भोः त्रिनेत्राय रुद्राय वरदाय च

শয্যাত (উঠোঁতে) বা শয্যাৰ আগত, প্ৰথমে দেৱতাসকলক পূজা কৰি এই মন্ত্ৰ স্মৰণ কৰিব—“ত্রিনেত্ৰ শম্ভুক নমস্কাৰ, বৰদ ৰুদ্ৰক নমস্কাৰ।”

Verse 4

वामनाय विरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः संविशेदिति ज भगवन्देवदेवेश शूलभृद्वृषवाहन

“বামনক নমস্কাৰ, বিরূপক নমস্কাৰ, স্বপ্নাধিপতিক নমস্কাৰ”—এনেদৰে কৈ শয়ন কৰিব। “হে ভগৱান, দেৱদেৱেশ, শূলধাৰী, বৃষবাহন!”

Verse 5

इष्टानिष्टे ममाचक्ष्व स्वप्ने सुप्तस्य शाश्वत यज्जाग्रतो दूरमिति पुरोधा मन्त्रमुच्चरेत्

হে শাশ্বত! শুই থকা ব্যক্তিৰ স্বপ্নৰ শুভ আৰু অশুভ ফল মোক কোৱা। এইদৰে সুধি পুৰোহিতে এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব—“যি জাগ্ৰতৰ পৰা দূৰ।”

Verse 6

तृतीये ऽहनि दिक्पालान् रुद्रांस्तान् दिक्पतीन्यजेत् ग्रहान् यजेच्चतुर्थे ऽह्नि पञ्चमे चाश्विनौ यजेत्

তৃতীয় দিন দিশাৰ পালক—দিক্‌পতি সেই ৰুদ্ৰসকলক পূজা কৰিব লাগে। চতুৰ্থ দিন গ্ৰহদেৱতাসকলক, আৰু পঞ্চম দিন অশ্বিনীদেৱসকলক পূজা কৰিব লাগে।

Verse 7

मार्गे या देवतास्तासान्नद्यादीनाञ्च पूजनं दिव्यान्तरीक्षभौमस्थदेवानाञ्च तथा बलिः

পথত যি দেৱতাসকলৰ সন্মুখীন হওঁ, তেওঁলোকৰ আৰু নদী আদি বস্তুৰো পূজা কৰিব লাগে; লগতে স্বৰ্গ, অন্তৰীক্ষ আৰু ভূমিত অৱস্থিত দেৱতাসকললৈ বলি নিবেদন কৰিব লাগে।

Verse 8

रात्रौ भूतगणानाञ्च वासुदेवादिपूजनं भद्रकाल्याः श्रियः कुर्यात् प्रार्थयेत् सर्वदेवताः

ৰাতি ভূতগণসকলৰ আৰু বাসুদেৱ আদি দেৱতাৰো পূজা কৰিব লাগে। ভদ্ৰকালীদেৱীৰ শ্ৰী-সমৃদ্ধিৰ বিধি সম্পাদন কৰি সকলো দেৱতাক প্ৰাৰ্থনা কৰিব লাগে।

Verse 9

वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः नारायणो ऽब्जजो विष्णुर् नारसिंहो वराहकः

তেওঁ বাসুদেৱ, সঙ্কর্ষণ, প্ৰদ্যুম্ন আৰু অনিৰুদ্ধ। তেওঁ নাৰায়ণ, অম্বুজজ (ব্ৰহ্মা), বিষ্ণু, নৰসিংহ আৰু বৰাহ।

Verse 10

शिव ईशस्तत्पुरुषो ह्य् अघोरो राम सत्यजः सूर्यः सोमः कुजश्चान्द्रिजीवशुक्रशनैश् चराः

শিৱ, ঈশ, তৎপুৰুষ আৰু অঘোৰ; লগতে ৰাম আৰু সত্যজ—এইবোৰ সূৰ্য আৰু চন্দ্ৰৰ নাম; আৰু কুজ (মঙ্গল) তথা গ্ৰহদেৱতা—বুধ (চন্দ্ৰজ), বৃহস্পতি (জীৱ), শুক্ৰ আৰু শনৈশ্চৰ।

Verse 11

राहुः केतुर्गणपतिः सेनानी चण्डिका ह्य् उमा लक्ष्मीः सरस्वती दुर्गा ब्रह्माणीप्रमुखा गणाः

ৰাহু, কেতু, গণপতি, দেৱসেনাপতি (সেনানী); চণ্ডিকা, উমা, লক্ষ্মী, সৰস্বতী, দুৰ্গা আৰু ব্ৰহ্মাণী-প্ৰধান গণসমূহ—ইহঁতক স্মৰণ/আহ্বান কৰা উচিত।

Verse 12

रुद्रा इन्द्रादयो वह्निर् नागास्तार्क्ष्यो ऽपरे सुराः दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठा विजयाय भवन्तु मे

ৰুদ্ৰসকল, ইন্দ্ৰ আদি দেৱতা, অগ্নি, নাগসকল, তাৰ্ক্ষ্য (গৰুড়) আৰু অন্যান্য সুৰ—যিসকল দিব্যলোক, অন্তৰীক্ষ আৰু ভূমিকাত অৱস্থিত—মোৰ বিজয়ৰ বাবে সহায় হৌক।

Verse 13

मर्दयन्तु रणे शत्रून् सम्प्रगृह्योपहारकं सपुत्रमातृभृत्यो ऽहं देवा वः शरणङ्गतः

তেওঁলোকে ৰণত শত্ৰুসকলক দমন কৰক, উপহাৰ/কৰ আনোতাক ধৰি। হে দেৱসকল, মই পুত্ৰ, মাতৃ আৰু ভৃত্যসহ আপোনালোকৰ শৰণ লৈছোঁ।

Verse 14

तत्पुरत इति ख रात्रावित्यादिः, सत्यज इत्य् अन्तः पाठः ग पुस्तके नास्ति मर्दयन्तु च मे शत्रूनिति घ , ञ च अवन्तु मां स्वभृत्यो ऽहमिति ज , ट च चामूनां पृष्ठतो गत्वा रिपुनाशा नमो ऽस्तु वः विनिवृत्तः प्रदास्यामि दत्तादभ्यधिकं बलिं

“‘তৎপুৰত’—এইটো খ-পাঠ; ‘ৰাত্ৰাৱি’ আদি—অন্য পাঠ। ‘সত্যজ’ অন্ত্যাংশ গ-পুথিত নাই। ‘আৰু তেওঁলোকে মোৰ শত্ৰু দমন কৰক’—ঘ আৰু ঞ পাঠ। ‘তেওঁলোকে মোক ৰক্ষা কৰক; মই তেওঁলোকৰ নিজ ভৃত্য’—জ আৰু ট পাঠ। ‘চামূৰ পিঠফালে গৈ, হে ৰিপুনাশকসকল, আপোনালোকক নমস্কাৰ। নিৰাপদে উভতি আহি, আগতে দিয়া বলিতকৈ অধিক বলি অৰ্পণ কৰিম’—এনেদৰে পাঠ।”

Verse 15

षष्ठे ऽह्नि विजयस्नानं कर्तव्यं चाभिषेकवत् यात्रादिने सप्तमे च पूजयेच्च त्रिविक्रमं

ষষ্ঠ দিনত ‘বিজয়-স্নান’ কৰিব লাগে আৰু প্ৰতিষ্ঠা-বিধিৰ দৰে অভিষেকো কৰিব লাগে। সপ্তম দিনত, যাত্ৰা/উৎসৱৰ দিনত, ত্ৰিবিক্ৰম (বিষ্ণু)ৰ পূজা কৰিব।

Verse 16

नीराजनोक्तमन्त्रैश् च आयुधं वाहनं यजेत् पुण्याहजयशब्देन मन्त्रमेतन्निशामयेत्

নীৰাজনত উক্ত মন্ত্রসমূহেৰে আয়ুধ (শস্ত্ৰ) আৰু বাহন পূজা/সংস্কাৰ কৰিব। আৰু ‘পুণ্যাহ’ ‘জয়’ শব্দ উচ্চাৰণসহ এই মন্ত্র বিধিপূৰ্বক পাঠ কৰিব।

Verse 17

दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठाः सन्त्वायुर्दाः सुराश् च ते देवसिद्धिं प्राप्नुहि त्वं देवयात्रास्तु सा तव

আকাশ আৰু পৃথিৱীত অৱস্থিত, আয়ু দান কৰা সেই দিব্য দেৱতাসকল তোমাৰ প্ৰতি প্ৰসন্ন হওক। তুমি দেৱসিদ্ধি লাভ কৰা; এইয়াই তোমাৰ ‘দেৱযাত্ৰা’ হওক।

Verse 18

रक्षन्तु देवताः सर्वा इति श्रुत्वा नृपो व्रजेत् गृहीत्वा सशरञ्चापं धनुर्नागेति मन्त्रत

‘সকলো দেৱতাই ৰক্ষা কৰক’ বুলি শুনি ৰজা আগবাঢ়িব। সশৰ ধনু ধৰি, মন্ত্রবিধি অনুসাৰে ‘ধনুৰ্নাগ’ মন্ত্র জপ কৰি যাব।

Verse 19

तद्विष्णोरिति जप्त्वाथ दद्याद्रिपुमुखे पदं दक्षिणं पदं द्वात्रिंशद्दिक्षु प्राच्यादिषु क्रमात्

‘তদ্বিষ্ণোঃ…’ আদি মন্ত্র জপ কৰি, তাৰ পাছত শত্ৰুৰ ফালে মুখ কৰি (মন্ত্র-)পদ স্থাপন কৰিব। পূৰ্বৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ক্ৰমে বত্রিশ দিশত ‘দক্ষিণ’ পদ ন্যাস কৰিব।

Verse 20

नागं रथं हयञ्चैव धुर्यांश् चैवारुहेत् क्रमात् आरुह्य वाद्यैर् गच्छेत् पृष्थतो नावलोकयेत्

সেয়া ক্ৰমে হাতী, ৰথ, ঘোঁৰা আৰু ধুৰ্য পশুত আৰোহণ কৰিব। আৰোহণ কৰি বাদ্যসহ যাত্ৰা কৰিব আৰু পিছলৈ ঘূৰি নাচাব।

Verse 21

क्रोशमात्रं गतस्तिष्ठेत् पूजयेद्देवता द्विजान् परदेशं व्रजेत् पश्चादात्मसैन्यं हि पालयन्

এটা ক্ৰোশ মাত্ৰ আগবাঢ়ি সেয়া থমকি দেৱতা আৰু দ্বিজসকলক পূজা-সন্মান কৰিব। তাৰ পিছত নিজৰ সৈন্যদল ৰক্ষা কৰি পৰদেশলৈ যাব।

Verse 22

राजा प्राप्य देवेशन्तु देशपालन्तु पालयेत् देवानां पूजनं कुर्यान्न छिन्द्यादायमत्र तु

ৰাজ্য লাভ কৰি ৰজাই দেৱেশ আৰু দেশপালসকলক ৰক্ষা কৰিব। দেৱতাসকলৰ পূজা কৰিব আৰু ইয়াত তেওঁলোকৰ বিধিসিদ্ধ আয়/অধিকাৰ কমাব নালাগে।

Verse 23

नावमानयेत्तद्देश्यानागत्य स्वपुरं पुनः पृष्ठश् चैव रिपुनाशो भवेद्यथेति ट जित्वा शत्रुं प्रदास्यामीति ट जैत्रा यात्रास्त्विति ट प्राप्तविदेशस्तु इति ग , घ , ञ च देशाचारन्तु पालयेदिति ख देशाचारणेण पालयेदिति ग , घ , छ , ज , ञ च जयं प्राप्यार्चयेद्देवान् दद्याद्दानानि पार्थिवः

বিদেশত উপস্থিত হৈ সেয়া সেই দেশৰ লোকক অপমান নকৰিব। তাৰ পিছত নিজৰ নগৰলৈ উভতি আহি বিধিমতে পিছফালৰ পৰা শত্রুনাশৰ ব্যৱস্থা কৰিব। “শত্রুক জয় কৰি মই দান দিম”—এনেদৰে কোৱা হৈছে; এইবোৰেই জৈত্ৰ যাত্ৰা। বিদেশত গৈ দেশাচাৰ পালন কৰিব। জয় লাভ কৰি ৰজাই দেৱতাসকলক অৰ্চনা কৰি দান দিব।

Verse 24

द्वितीये अहनि सङ्ग्रामो भविष्यति यदा तदा स्नपयेद्गजमश्वादि यजेद्देवं नृपसिंहकं

যদি দ্বিতীয় দিন যুদ্ধ হ’ব, তেন্তে সেই সময় হাতী, ঘোঁৰা আদি স্নাপন (বিধিস্নান) কৰাই নৃপসিংহক দেৱতাৰ পূজা কৰিব।

Verse 25

छत्रादिराजलिङ्गानि शस्त्राणि निशि वै गणान् प्रातर्नृसिंहकं पूज्य वाहनाद्यमशेषतः

ৰাতি ছত্ৰ আদি ৰাজচিহ্ন, অস্ত্ৰ আৰু গণসমূহৰ পূজা কৰিব লাগে। পুৱা নৃসিংহক পূজা কৰি, বাহনাদি সকলো বস্তু একো নাছাড়ি পূজা কৰিব লাগে।

Verse 26

पुरोधसा हुतं पश्येद्वह्निं हुत्वा द्विजान्यजेत् गृहीत्वा सशरञ्चापं गजाद्यारुह्य वै व्रजेत्

পুৰোহিতৰ দ্বাৰা হোম কৰাই অগ্নি দৰ্শন কৰিব লাগে। হোম সম্পন্ন কৰি দ্বিজসকলক সন্মান-যজন কৰিব লাগে। তাৰ পাছত শৰসহ ধনু লৈ গজাদি বাহনত আৰোহণ কৰি আগবাঢ়িব লাগে।

Verse 27

देशे त्वदृश्यः शत्रूणां कुर्यात् प्रकृतिकल्पनां संहतान् योधयेदल्पान् कामं विस्तारयेद्बहून्

যি দেশত সি শত্রুসকলৰ দৃষ্টিৰ অগোচৰ থাকে, তাত সি বাহিনী-প্ৰদৰ্শনৰ কৌশল ৰচনা কৰিব লাগে। অলপ সৈন্যক সংহত বহু যেন কৰি যুঁজাব লাগে, আৰু প্ৰয়োজনমতে বহু সৈন্যক বিস্তৃত যেন দেখুৱাব লাগে।

Verse 28

सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह व्यूहाः प्राण्यङ्गरूपाश् च द्रव्यरूपाश् च कीर्तिताः

অল্প বাহিনী বহুবাহিনীৰ সৈতে একেলগে থাকিলে ‘সূচীমুখ’ নামৰ অগ্ৰবিন্যাস উপযুক্ত বুলি কোৱা হৈছে। ব্যূহ দুবিধ—প্ৰাণীৰ অঙ্গৰূপ আৰু দ্ৰব্য/জড়ৰূপ।

Verse 29

गरुडो मकरव्यूहश् चक्रः श्येनस्तथैव च अर्धचन्द्रश् च वज्रश् च शकटव्यूह एव च

ব্যূহসমূহ হ’ল—গৰুড়, মকৰব্যূহ, চক্ৰ, শ্যেন, অৰ্ধচন্দ্ৰ, বজ্ৰ আৰু শকটব্যূহ।

Verse 30

मण्डलः सर्वतोभद्रः सूचीव्यूहश् च ते नराः व्यूहानामथ सर्वेषां पञ्चधा सैन्यकल्पना

মণ্ডল ব্যূহ, সৰ্বতোভদ্ৰ ব্যূহ আৰু সূচী (কীল/বেধ) ব্যূহ—হে নৰসকল, এইবোৰ; আৰু সকলো ব্যূহত সেনাবিন্যাস পাঁচ প্ৰকাৰ।

Verse 31

द्वौ पक्षावनुपक्षौ द्वावश्यं पञ्चमं भवेत् एकेन यदि वा द्वाभ्यां भागाभ्यां युद्धमाचरेत्

দুটা পক্ষ আৰু দুটা অনুপক্ষ (সহায়ক পক্ষ) থাকিব; পঞ্চম বিভাগো অৱশ্য থাকিব। প্ৰয়োজন অনুসাৰে এটা বিভাগে বা দুটা বিভাগে যুদ্ধ কৰা উচিত।

Verse 32

भागत्रयं स्थापयेत्तु तेषां रक्षार्थमेव च न व्यूहकल्पना कार्या राज्ञो भवति कर्हिचित्

তেওঁলোকৰ ৰক্ষাৰ বাবেই তিনিভাগ স্থাপন কৰিব। ৰজাই কেতিয়াও (অপ্ৰয়োজনতে) ব্যূহ-ৰচনা কৰা উচিত নহয়।

Verse 33

मूलच्छेदे विनाशः स्यान्न युध्येच्च स्वयन्नृपः सैन्यस्य पश्चात्तिष्ठेत्तु क्रोशमात्रे महीपतिः

মূল (মুখ্য আধাৰ/ৰসদ) ছেদ হ’লে বিনাশ হয়। ৰজাই নিজে যুদ্ধ নকৰিব; মহীপতিয়ে সেনাৰ পাছত প্ৰায় এক ক্রোশ দূৰত থাকিব।

Verse 34

भग्नसन्धारणं तत्र योधानां परिकीर्तितं प्रधानभङ्गे सैन्यस्य नाशस्थानं विधीयते

সেই প্ৰসঙ্গত ‘ভগ্ন-সন্ধাৰণ’ (ভাঙি যোৱা শৃঙ্খলা ধৰি একত্ৰ কৰা) যোদ্ধাসকলৰ কৰ্তব্য বুলি কোৱা হৈছে। প্ৰধান ভংগ হ’লে সেনাৰ নাশস্থান নিৰ্ধাৰিত হয়।

Verse 35

न संहतान्न विरलान्योधान् व्यूहे प्रकल्पयेत् आयुधानान्तु सम्मर्दो यथा न स्यात् परस्परं

ব্যূহ সাজোঁতে যোদ্ধাসকলক ন অতিঘন ন অতিবিৰলকৈ স্থাপন কৰা উচিত, যাতে তেওঁলোকৰ অস্ত্ৰ পৰস্পৰে সংঘৰ্ষ কৰি জট নলাগে।

Verse 36

भेत्तुकामः परानीकं संहतैर् एव भेदयेत् भेदरक्ष्याः परेणापि कर्तव्याः संहतास् तथा

যি শত্রুৰ সৈন্যপংক্তি ভাঙিব বিচাৰে, সি ঘনবদ্ধ দলেৰেেই ভেদ কৰিব। তদ্ৰূপ, ভেদৰ পৰা ৰক্ষাৰ বাবে প্ৰতিপক্ষেও নিজৰ পংক্তি ঘনকৈ ৰাখিব লাগিব।

Verse 37

व्यूहं भेदावहं कुर्यात् परव्यूहेषु चेच्छया गजस्य पादरक्षार्थाश् चत्वारस्तु तथा द्विज

ইচ্ছা কৰিলে শত্রুৰ ব্যূহসমূহত ভেদ আনিব পৰা ব্যূহ প্ৰয়োগ কৰিব। আৰু, হে দ্বিজ, হাতীৰ পা ৰক্ষাৰ বাবে চাৰিজন যোদ্ধা নিযুক্ত কৰিব লাগে।

Verse 38

रथस्य चाश्वाश् चत्वारः समास्तस्य च चर्मिणः धन्विनश् चर्मिभिस्तुल्याः पुरस्ताच्चर्मिणो रणे

ৰথত চাৰিটা ঘোঁৰা থাকিব; আৰু তাৰ সৈতে ঢালধাৰী থাকিব। ধনুৰ্ধৰসকল ঢালধাৰীৰ সমসংখ্যক হ’ব; আৰু যুদ্ধত ঢালধাৰীসকলক আগফালে স্থাপন কৰিব লাগে।

Verse 39

पृष्ठतो धन्विनः प्रश्चाद्धन्विनान्तुरगा रथाः रथानां कुञ्जराः पश्चाद्दातव्याः पृथिवीक्षिता

পিছফালে ধনুৰ্ধৰসকল স্থাপন কৰিব; ধনুৰ্ধৰৰ পিছত অশ্বাৰোহী আৰু ৰথ থাকিব। ৰথৰ পিছত হাতী স্থাপন কৰিব—হে পৃথিৱীৰ ৰক্ষক ৰাজন।

Verse 40

पदातिकुञ्जराश्वानां धर्मकार्यं प्रयत्नतः शूराः प्रमुखतो देयाः स्कन्धमात्रप्रदर्शनं

পদাতিক, গজ আৰু অশ্বাৰোহীসকলৰ ধৰ্মকাৰ্য প্ৰচেষ্টাৰে সম্পন্ন কৰাব লাগে। বীৰসকলক সৰ্বপ্ৰথমে পুৰস্কৃত কৰিব লাগে, কেৱল অগ্ৰভাগত কাঁধ দেখুৱাই উপস্থিত থাকিলেও।

Verse 41

कर्तव्यं भीरुसङ्घेन शत्रुविद्रावकारकं दारयन्ति पुरस्तात्तु न देया भीरवः पुरः

ভীৰুসকলৰ দলে শত্রুক ছত্ৰভংগ কৰোৱা ধৰণৰ কাম কৰিব লাগে। কিন্তু ভীৰুসকলক অগ্ৰশাৰীত নৰাখিব, কিয়নো সিহঁতে আগতেই ভাঙি পথ এৰি দিয়ে।

Verse 42

प्रोत्साहन्त्येव रणे भीरून् शूराः पुरस्थिताः प्रांशवः शकुनाशाश् च ये चाजिह्मेक्षणा नराः

যুদ্ধত পিছফালে থকা বীৰসকলে ভীৰুসকলক উৎসাহিত কৰে—দীঘল দেহৰ, শকুন-জ্ঞানত নিপুণ আৰু যিসকলৰ দৃষ্টি সোজা তথা অডিগ।

Verse 43

संहतभ्रूयुगाश् चैव क्रोधना कलहप्रियाः नित्यहृष्टाः प्रहृष्टाश् च शूरा ज्ञेयाश् चकामिनः

যিসকলৰ ভ্ৰূযুগল কুঁচি থাকে, যিসকল ক্ৰোধী আৰু কলহপ্ৰিয়—তথাপি যিসকল সদায় হৰ্ষিত আৰু প্ৰফুল্লিত—তেওঁলোকক বীৰ বুলি চিনিব লাগে; আৰু তেওঁলোক কামাসক্ত বুলিও জ্ঞাত।

Verse 44

संहतानां हतानां च रणापनयनक्रिया प्रतियुद्धं गजानाञ्च तोयदानादिकञ्च यत्

ইয়াত সমবেত সৈন্য আৰু নিহতসকলক যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ পৰা অপসাৰণ কৰাৰ পদ্ধতি, গজসকলৰ প্ৰতিযুদ্ধ, আৰু তেওঁলোকক জলদান আদি আনুষঙ্গিক ব্যৱস্থাও বৰ্ণিত।

Verse 45

शत्रुद्रावकारणमिति ख , ग , घ , ञ च ये च जिह्मेक्षणा इति ख , ग , घ , ञ च वलापनयनक्रियेति ज आयुधानयनं चैव पत्तिकर्म विधीयते रिपूणां भेत्तुकामानां स्वसैन्यस्य तु रक्षणं

কিছুমান পাঠত ‘শত্ৰুক খেদোৱাৰ কাৰণ’ আৰু ‘বাঁকা দৃষ্টিৰ লোক’ বুলি পঢ়া যায়; আন পাঠত ‘বল (শত্ৰুবল) অপসাৰণৰ ক্ৰিয়া’ বুলি আছে। যিকোনো ৰূপতে, শত্ৰু ভাঙিবলৈ ইচ্ছুকসকলৰ আৰু নিজ সেনাৰ ৰক্ষাৰ্থে অস্ত্ৰ আনয়নক পদাতিকৰ কৰ্ম (পত্তিকৰ্ম) বুলি বিধান কৰা হৈছে।

Verse 46

भेदनं संहतानाञ्च चर्मिणां कर्म कीर्तितं विमुखीकरणं युद्धे धन्विनां च तथोच्यते

ঘনভাৱে একত্ৰিত সৈন্য আৰু ঢালধাৰীৰ বাবে ‘ভেদন’ (শত্ৰু-ব্যূহ ভাঙা) কৰ্ম বুলি কীৰ্তিত। আৰু যুঁজত ধনুৰ্ধাৰীৰ কৰ্ম ‘বিমুখীকৰণ’ (শত্ৰুক পিছু হটোৱা) বুলিও কোৱা হৈছে।

Verse 47

दूरापसरणं यानं सुहतस्य तथोच्यते त्रासनं रिपुसैन्यानां रथकर्म तथोच्यते

গভীৰভাৱে আঘাতপ্ৰাপ্তজনৰ ‘দূৰলৈ অপসৰণ’কেই তাৰ ‘যান’ (গতি) বুলি কোৱা হৈছে। আৰু শত্ৰুসেনাত ত্ৰাস সৃষ্টি কৰাক ‘ৰথকৰ্ম’ বুলিও উক্ত।

Verse 48

भेदनं संहतानाञ्च भेदानामपि संहतिः प्राकारतोरणाट्टालद्रुमभङ्गश् च सङ्गते

নিকট সংঘৰ্ষত ঘন শত্ৰু-ব্যূহ ভাঙা, আৰু ভাঙি যোৱা নিজৰ দলে পুনৰ সংহতি (একত্ৰীকৰণ) কৰা উচিত। লগতে প্ৰাকাৰ, তোৰণ, অট্টাল (বুৰ্জ) আৰু বাধা ৰূপে থকা গছ-গছনি ভাঙি পেলোৱাও বিধেয়।

Verse 49

पत्तिभूर्विषमा ज्ञेया रथाश्वस्य तथा समा सकर्दमा च नागानां युद्धभूमिरुदाहृता

পদাতিকৰ বাবে ভূমি বিষম (উঁচুনিচু) বুলি জানিব লাগে; ৰথ আৰু অশ্বৰ বাবে তেনেদৰে সম (সমতল) ভূমি উপযুক্ত। আৰু হাতীৰ বাবে কাদাযুক্ত যুদ্ধভূমি যোগ্য বুলি উদাহৃত।

Verse 50

एवं विरचितव्यूहः कृतपृष्ठदिवाकरः तथानुलोमशुक्रार्किदिक्पालमृदुमारुताः

এইদৰে যুদ্ধবিন্যাস ৰচনা কৰিব লাগে—পিছফালে দিবাকৰক পৃষ্ঠৰক্ষক ৰূপে স্থাপন কৰি; আৰু যথাযথ অগ্ৰক্ৰমে শুক্ৰ, সূৰ্যপুত্ৰ শনি, দিকপালসকল আৰু মৃদু মাৰুতসকলক বিন্যস্ত কৰিব।

Verse 51

योधानुत्तेजयेत्सर्वान्नामगोत्रावदानतः भोगप्राप्त्या च विजये स्वर्गप्राप्त्या मृतस्य च

সেই সকলো যোদ্ধাক তেওঁলোকৰ নাম, গোত্ৰ আৰু বীৰকীৰ্তি ঘোষণা কৰি উদ্দীপিত কৰিব—বিজয়ত ভোগলাভ, আৰু ৰণত মৃত্যু হ’লে স্বৰ্গপ্ৰাপ্তিৰ আশ্বাস দিব।

Verse 52

जित्वारीन् भोगसम्प्राप्तिः मृतस्य च परा गतिः निष्कृतिः स्वामिपिण्डस्य नास्ति युद्धसमा गतिः

শত্ৰুক জয় কৰিলে ভোগসম্পদ লাভ হয়; আৰু যি ৰণত মৰে, সি পৰম গতি পায়। ই স্বামীৰ অন্নগ্ৰহণৰ ঋণৰ প্ৰায়শ্চিত্ত; যুদ্ধসম কোনো পথ নাই।

Verse 53

शूराणां रक्तमायाति तेन पापन्त्यजन्ति ते धातादिदुःखसहनं रणे तत् परमन्तपः

শূৰসকলৰ ৰক্ত ঝৰিলে সেই দ্বাৰা তেওঁলোকে পাপ ত্যাগ কৰে; আৰু ৰণত আঘাত আদি দুখ সহ্য কৰা—হে পৰন্তপ—এইয়েই পৰম তপস্যা।

Verse 54

वराप्सरःसहस्राणि यान्ति शूरं रणे मृतं स्वामी सुकृतमादत्ते भग्नानां विनिवर्तिनां

ৰণত মৃত শূৰৰ ওচৰলৈ সহস্ৰ শ্ৰেষ্ঠ অপ্সৰা যায়; কিন্তু যিসকলে শাৰী ভাঙি পিছু হটি উভতি আহে, তেওঁলোকৰ পুণ্য স্বামী (ৰাজা/নেতা) গ্ৰহণ কৰে।

Verse 55

ब्रह्महत्याफलं तेषां तथा प्रोक्तं पदे पदे त्यक्त्वा सहायान् यो गच्छेद्देवास्तस्य विनष्टये

তেওঁলোকৰ বাবে ব্ৰাহ্মণ-হত্যাৰ ফল পদে পদে এইদৰে ঘোষণা কৰা হৈছে। যি সহচৰসকলক ত্যাগ কৰি একাই আগবাঢ়ে, তাৰ বিনাশৰ বাবে দেৱতাসকল প্ৰবৃত্ত হয়।

Verse 56

अश्वमेधफलं प्रोक्तं शूराणामनिर्वर्तिनां धर्मनिष्ठे जयो राज्ञि योद्धव्याश् च समाः समैः

যি বীৰসকলে যুঁজৰ পৰা পিছু হটে নাহে, তেওঁলোকৰ বাবে অশ্বমেধ যজ্ঞৰ সমান ফল কোৱা হৈছে। ধৰ্মনিষ্ঠ ৰজাৰ বিজয় নিশ্চিত; আৰু সমানে সমানৰ সৈতে যুঁজিব লাগে।

Verse 57

गजाद्यैश् च गजाद्याश् च न हन्तव्याः पलायिनः न प्रेक्षकाः प्रविष्टाश् च अशस्त्राः प्रतितादयः

পলাই যোৱা লোকক হত্যা কৰা উচিত নহয়—তেওঁ গজদল আদি হোক বা অন্য দলে। তদ্ৰূপ দৰ্শক, যুঁজৰ অভিপ্ৰায় নথকা অৱস্থাত প্ৰৱেশ কৰা, নিৰস্ত্ৰ আৰু শৰণাগত আদি লোককো আঘাত কৰা উচিত নহয়।

Verse 58

शान्ते निद्राभिभूते च अर्धोत्तीर्णे नदीवने दुर्दिने कूटयुद्धानि शत्रुनाशार्थमाचरेत्

যেতিয়া (শত্ৰু) নিশ্চিন্ত, নিদ্ৰাৰে আচ্ছন্ন, নদী পাৰ হওঁতে অর্ধেক অতিক্ৰম কৰা, নদীতীৰৰ বনাঞ্চলত থকা আৰু দুৰ্দিনত থাকে—তেতিয়া শত্ৰুনাশৰ বাবে কূট/গুপ্ত যুদ্ধপদ্ধতি অৱলম্বন কৰিব লাগে।

Verse 59

बाहू प्रगृह्य विक्रोशेद्भग्ना भग्नाः परे इति प्राप्तं मित्रं बलं भूरि नायको ऽत्र निपातितः

বাহু উঠাই সি উচ্চস্বৰে চিঞৰিব—“শত্ৰু ভাঙিল, ভাঙিল!” এইদৰে সি ঘোষণা কৰে যে প্ৰচুৰ মিত্ৰসেনা আহি উপস্থিত হৈছে আৰু ইয়াত শত্ৰুনায়ক নিপাতিত হৈছে।

Verse 60

सेनानीर्निहताश्चायं भूपतिश्चापि विप्लुतः विद्रुतानान्तु योधानां मुखं घातो विधीयते

যেতিয়া সেনাপতি নিহত হয় আৰু ৰজাও বিশৃঙ্খল হয়, তেতিয়া পলাই যোৱা যোদ্ধাসকলক সন্মুখৰ পৰা আঘাত কৰাটো বিধেয়।

Verse 61

धूपाश् च देया धर्मज्ञ तथा च परमोहनाः पताकाश् चैव सम्भारो वादित्राणाम् भयावहः

হে ধৰ্মজ্ঞ, ধূপ-অৰ্পণো দিব লাগে, লগতে অতি মনোমোহক বস্তুসমূহো; আৰু পতাকা-ধ্বজা তথা বাদ্যযন্ত্ৰৰ সম্পূৰ্ণ সামগ্ৰী ভয়ভক্তি জগোৱা ভাৱে সজ্জিত কৰিব লাগে।

Verse 62

सम्प्राप्य विजयं युद्धे देवान्विप्रांश् च संयजेत् रत्नानि राजगामीनि अमात्येन कृते रणे

যুদ্ধত বিজয় লাভ কৰি দেৱতাসকলক বিধিপূৰ্বক পূজা আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক সন্মান কৰিব লাগে; আৰু মন্ত্রীয়ে যুদ্ধ কৰিলেও ৰজাৰ প্ৰাপ্য ৰত্ন-ধন ৰজালৈ পঠাব লাগে।

Verse 63

तस्य स्त्रियो न कस्यापि रक्ष्यास्ताश् च परस्य च शत्रुं प्राप्य रणे मुक्तं पुत्रवत् परिपालयेत्

তেওঁৰ স্ত্ৰীসকলক কোনোবাই অপমান বা উৎপীড়ন নকৰিব; আৰু আনৰ স্ত্ৰীসকলকো ৰক্ষা কৰিব লাগে। যুদ্ধত মুক্ত/শৰণাগত শত্রু পালে তাক পুত্ৰবৎ পালন আৰু সুৰক্ষা কৰিব লাগে।

Verse 64

पुनस्तेन न योद्धव्यं देशाचारादि पालयेत् ततश् च स्वपुरं प्राप्य ध्रुवे भे प्रविशेद् गृहं

তাৰ সৈতে পুনৰ যুদ্ধ নকৰিব; দেশৰ আচাৰ-ব্যৱহাৰ আদি পালন কৰিব লাগে। তাৰপিছত নিজৰ নগৰত পৌঁছি নিৰ্দিষ্ট শুভ সময়ত গৃহত প্ৰৱেশ কৰিব লাগে।

Verse 65

देवादिपूजनं कुर्याद्रक्षेद्योधकुटुम्बकं संविभागं प्रावाप्तैः कुर्याद् भृत्यजनस्य च

সেই দেৱ-আদি পূজনীয়সকলৰ পূজা কৰিব, যোদ্ধাসকলৰ পৰিয়াল ৰক্ষা কৰিব, আৰু বিধিপূৰ্বক লাভ কৰা ধনৰ পৰা ভৃত্য আৰু আশ্ৰিতসকলকো যথোচিত ভাগ দিব।

Verse 66

रणादीक्षा मयोक्ता ते जयाय नृपतेर्ध्रुवा

এই ৰণ-দীক্ষা মই তোমাক ক’লোঁ; ৰজাৰ বাবে ই জয়ৰ নিশ্চিত উপায়।