Adhyaya 238
Chapter 238 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ) | Duties of Kings
এই অধ্যায়ত ৰামে অগ্নিপুৰাণৰ নীতিশাস্ত্ৰধাৰাত সংক্ষিপ্তভাৱে ৰাজধৰ্ম বৰ্ণনা কৰিছে। ৰাজ্যৰ সপ্তাঙ্গ—স্বামী (ৰাজা), অমাত্য (মন্ত্ৰী), ৰাষ্ট্ৰ (ভূমি-প্ৰজা), দুৰ্গ, কোষ, বল (সেনা) আৰু সুহৃত (মিত্ৰ)—পৰস্পৰ সহায়ক অংগ হিচাপে কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত ৰজা-মন্ত্ৰীৰ গুণ—সত্যবাদিতা, জ্যেষ্ঠসেৱা, কৃতজ্ঞতা, বুদ্ধি, শুচিতা, নিষ্ঠা, দূৰদৰ্শিতা—আৰু লোভ, দম্ভ, চঞ্চলতা আদি দোষবর্জন, মন্ত্ৰগুপ্তি আৰু সন্ধি-বিগ্ৰহত দক্ষতাৰ ওপৰত জোৰ দিয়া হৈছে। সমৃদ্ধ দেশৰ লক্ষণ, নগৰ স্থাপনৰ মানদণ্ড, দুৰ্গৰ প্ৰকাৰ আৰু যোগান, ধৰ্মসম্মত কোষবৃদ্ধি, সেনাৰ শৃঙ্খলা আৰু দণ্ডনীতি বৰ্ণিত। মিত্ৰ নিৰ্বাচন আৰু মিত্ৰতা গঢ়াৰ ত্ৰিবিধ উপায়—নিকটগমন, মধুৰ-স্পষ্ট বাক্য, সন্মানিত দান—সহ ভৃত্যাচাৰ, অধিকাৰী নিয়োগ, ৰাজস্ব ব্যৱস্থা, প্ৰজাভয়ৰ কাৰণ আৰু আত্ম-ৰাষ্ট্ৰ ৰক্ষাত ৰজাৰ সতৰ্কতা উল্লেখ কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रामोक्तनीतिर्नाम सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथाष्टत्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः राजधर्माः राम उवाच स्वाम्यमात्यञ्च राष्ट्रञ्च दुर्गं कोषो बलं सुहृत् परस्परोपकारीदं सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘ৰামোক্ত নীতি’ নামৰ ২৩৭তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ২৩৮তম ‘ৰাজধৰ্ম’ অধ্যায় আৰম্ভ। ৰামে ক’লে—স্বামী (ৰাজা), অমাত্য (মন্ত্রী), ৰাষ্ট্ৰ (জনপদ), দুৰ্গ, কোষ (ভঁৰাল/খজানা), বল (সেনা) আৰু সুহৃত্ (মিত্ৰ-ৰাজ্য)—পৰস্পৰ উপকাৰী এই সাত অঙ্গৰ সমষ্টিক ‘ৰাজ্য’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 2
स्वसमृद्धिष्वित्यादिः, मीनव्रतचरिष्णुतेत्यन्तः ज पुस्तके नास्ति राज्याङ्गानां वरं राष्ट्रं साधनं पालयेत् सदा कुलं शीलं वयः सत्त्वं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता
‘স্বসমৃদ্ধিষু…’ৰ পৰা ‘…মীনব্ৰতচৰিষ্ণুতে’লৈকে অংশ ‘জ’ পাণ্ডুলিপিত নাই। ৰাজ্যাংগসমূহৰ ভিতৰত ৰাষ্ট্ৰ শ্ৰেষ্ঠ; তাক ধাৰণ কৰা সাধন-সম্পদ সদায় ৰক্ষা কৰিব লাগে—কুল, শীল, বয়স, সত্ত্ব, দাক্ষিণ্য আৰু শীঘ্ৰ কাৰ্যসিদ্ধিক যোগ্যতা বুলি ধৰি।
Verse 3
अविसंवादिता सत्यं वृद्धसेवा कृतज्ञता दैवसम्पन्नता बुद्धिरक्षुद्रपरिवारता
বাক্য আৰু কৰ্মৰ অবিসংবাদিতাই সত্য; বৃদ্ধসেৱা, কৃতজ্ঞতা, দৈৱসম্পন্নতা, বুদ্ধি, আৰু ক্ষুদ্ৰতা-ৰহিত (উত্তম) পৰিয়াল-সঙ্গ—এই গুণসমূহ।
Verse 4
शक्यसामन्तता चैव तथा च दृढभक्तिता दीर्घदर्शित्वमुत्साहः शुचिता स्थूललक्षिता
সামন্তসকলক নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিব পৰা সক্ষমতা, আৰু দৃঢ় ভক্তি/নিষ্ঠা; দূৰদৰ্শিতা আৰু উদ্যম; আচৰণৰ শুচিতা; আৰু সদ্গুণৰ স্পষ্ট, প্ৰত্যক্ষ লক্ষণ—ইয়াও থাকিব লাগে।
Verse 5
विनीतत्वं धार्मिकता साधोश् च नृपतेर्गुणाः प्रख्यातवंशमक्रूरं लोकसङ्ग्राहिणं शुचिं
বিনয়, ধৰ্মিকতা আৰু সাধু-আচৰণ—এইবোৰ নৃপতিৰ গুণ; তেওঁ হ’ব প্ৰখ্যাত বংশজাত, অক্রূৰ, লোকক একত্ৰে ধৰি ৰখা (লোকসংগ্ৰাহক), আৰু শুচি।
Verse 6
कुर्वीतात्सहिताङ्क्षी परिचारं महीपतिः वाग्मी प्रगल्भः स्मृतिमानुदग्रो बलवान् वशी
মহীপতি (ৰাজা) পৰিচাৰক হিচাপে সাৱধান আৰু সহযোগী লোকক নিযুক্ত কৰিব লাগে; তেওঁ হ’ব বাক্পটু, প্ৰগল্ভ, কৰ্তব্য-স্মৃতিমান, উদ্যমী, বলবান আৰু বশী (ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহী)।
Verse 7
नेता दण्डस्य निपुणः कृतशिल्पपरिग्रहः पराभियोगप्रसहः सर्वदुष्टप्रतिक्रिया
দণ্ডৰ ধাৰক (ন্যায়-প্ৰশাসক) দণ্ডনীতিত নিপুণ, আহৰণ কৰা কলা-শাস্ত্ৰে প্ৰশিক্ষিত, শত্রু-অভিযোগ আৰু অভিয়োগ সহিব পৰা, আৰু সকলো ধৰণৰ দুষ্টতাৰ প্ৰতিকাৰত দক্ষ হ’ব লাগে।
Verse 8
प्रवृत्तान्ववेक्षी च सन्धिविग्रहतत्त्ववित् गूढमन्त्रप्रचारज्ञो देशकालविभागवित्
সেয়া চলি থকা কাৰ্যসমূহৰ ওপৰত সদা দৃষ্টি ৰখা, সন্ধি-ৱিগ্ৰহৰ তত্ত্ব জনা, গূঢ় মন্ত্রণাৰ প্ৰয়োগ আৰু প্ৰচাৰ বুজা, আৰু দেশ-কালৰ উপযুক্ত বিভাগ নিৰ্ণয়ত দক্ষ হ’ব লাগে।
Verse 9
आदाता सम्यगर्थानां विनियोक्ता च पात्रवित् क्रोधलोभभयद्रोहदम्भचापलवर्जितः
সেয়া ধৰ্মমতে অৰ্থ উপাৰ্জন কৰি দান কৰা, সঠিকভাবে বিনিয়োগ কৰা আৰু যোগ্য পাত্ৰ চিনাক্ত কৰা হ’ব লাগে; লগতে ক্ৰোধ, লোভ, ভয়, দ্ৰোহ, দম্ভ আৰু চঞ্চলতাৰ পৰা মুক্ত হ’ব লাগে।
Verse 10
परोपतापपैशून्यमात्सर्येर्षानृतातिगः वृद्धोपदेशसम्पन्नः शक्तो मधुरदर्शनः
সেয়া আনক কষ্ট দিয়া আৰু পৈশুন্য (নিন্দা) কৰাৰ পৰা মুক্ত, মৎসৰ-ঈৰ্ষ্যা-অসত্য অতিক্ৰম কৰা, জ্যেষ্ঠসকলৰ উপদেশে সমৃদ্ধ, সক্ষম আৰু মধুৰ-সৌম্য আচৰণ-দৰ্শনযুক্ত হ’ব লাগে।
Verse 11
गुणानुरागस्थितिमानात्मसम्पद्गुणाः स्मृताः कुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवन्तो ऽनुरागिणः
যিসকল গুণৰ প্ৰতি অনুৰাগত স্থিৰ, অন্তঃসম্পদ আৰু সদ্গুণে সমৃদ্ধ, তেওঁলোককেই স্মৃতিত সত্য কুলীন বুলি স্মৰণ কৰা হৈছে—আচৰণত শুচি, শূৰ, শ্ৰুতবান (বিদ্বান) আৰু স্নেহশীল।
Verse 12
एत् सदेत्यन्तः पाठः ग पुस्तके नास्ति तद्वच्च दृढभक्तितेति ग कृतशिल्पः स्ववग्रह इति घ , ञ च सर्वदुष्टप्रतिग्रह इति ख , घ , छ च परच्छिद्रान्ववेक्षी चेति घ , ञ च गुणवन्तो ऽनुगामिन इति ग दण्डनीतेः प्रयोक्तारः सचिवाः स्युर्महीपतेः सुविग्रहो जानपदः कुलशीककलान्वितः
ৰাজাৰ দণ্ডনীতি আৰু শাসনব্যৱস্থা প্ৰয়োগ কৰা লোকসকলেই সচিব। তেওঁলোক সুগঠিত দেহধাৰী, ৰাজ্যকাৰ্যত অভিজ্ঞ, উত্তম কুল-শীলসম্পন্ন আৰু কলা-শিল্প তথা ব্যৱহাৰিক কৌশলত নিপুণ হ’ব লাগে।
Verse 13
वाग्मी प्रगल्भश् चक्षुष्मानुत्साही प्रतिपत्तिमान् स्तम्भचापलहीनश् च मैत्रः क्लेशसहः शुचिः
তেওঁ বাক্পটু আৰু প্ৰগল্ভ, দৃষ্টিসম্পন্ন, উদ্যমী আৰু সুবিবেচক হ’ব; অহংকাৰ আৰু চঞ্চলতা-ৰহিত; মৈত্ৰীভাবী, কষ্টসহিষ্ণু আৰু আচৰণত শুচি হ’ব।
Verse 14
सत्यसत्त्वधृतिस्थैर्यप्रभावारोग्यसंयुतः कृतशिल्पश् च दक्षश् च प्रज्ञावान् धारणान्वितः
তেওঁ সত্যনিষ্ঠা, সত্ত্ব, ধৃতি, স্থৈৰ্য, ব্যক্তিগত প্ৰভাৱ আৰু সুস্বাস্থ্যৰে যুক্ত হ’ব; শিল্পকলাত প্ৰশিক্ষিত, দক্ষ, প্ৰজ্ঞাৱান আৰু ধাৰণাশক্তি-সংযমসম্পন্ন হ’ব।
Verse 15
दृढभक्तिरकर्ता च वैराणां सचिवो भवेत् स्मृतिस्तत्परतार्थेषु चित्तज्ञो ज्ञाननिश् चयः
তেওঁৰ দૃঢ় নিষ্ঠা থাকিব আৰু তেওঁ স্বেচ্ছাচাৰীভাৱে কাম নকৰিব; বৈৰীৰ সৈতে ব্যৱহাৰতও তেওঁ পৰামৰ্শদাতা হ’ব। লক্ষ্যসংশ্লিষ্ট বিষয়ত তেওঁৰ স্মৃতি নিৰ্ভৰযোগ্য, তেওঁ চিত্তজ্ঞ আৰু জ্ঞানত দৃঢ়নিশ্চয়ী হ’ব।
Verse 16
दृढता मन्त्रगुप्तिश् च मन्त्रिसम्पत् प्रकीर्तिता त्रय्यां च दण्डनीत्यां च कुशलः स्यात् पुरोहितः
দৃঢ়তা আৰু মন্ত্ৰগোপনীয়তা—এই দুয়োটাই মন্ত্ৰীৰ উৎকৃষ্ট সম্পদ বুলি কীৰ্তিত। আৰু পুৰোহিত ত্ৰয়ী (বেদ) আৰু দণ্ডনীতি—উভয়ত দক্ষ হ’ব লাগে।
Verse 17
अथर्वदेवविहितं कुर्याच्छान्तिकपौष्टिकं साधुतैषाममात्यानां तद्विद्यैः सह बुद्धिमान्
বুদ্ধিমান ৰজাই অথৰ্ববেদত বিধিত শান্তিক আৰু পুষ্টিদায়ক (সমৃদ্ধিদায়ক) কৰ্ম, সেই বিদ্যাত নিপুণ লোকসকলৰ সৈতে, নিজৰ মন্ত্ৰীসকলৰ মঙ্গল আৰু সদাচাৰৰ বাবে সম্পাদন কৰিব লাগে।
Verse 18
चक्षुष्मत्तां च शिल्पञ्च परीक्षेत गुणद्वयं स्वजनेभ्यो विजानीयात् कुलं स्थानमवग्रहं
দুটা গুণ—স্পষ্ট দৃষ্টি (তীক্ষ্ণ বিবেচনা) আৰু শিল্প/কৌশল—পৰীক্ষা কৰিব লাগে; আৰু স্বজনসকলৰ পৰা তাৰ কুল, স্থান-প্ৰতিষ্ঠা আৰু বিশ্বাসযোগ্যতা/পূৰ্বৰ ৰেকৰ্ড জানিব লাগে।
Verse 19
परिकर्मसु दक्षञ्च विज्ञानं धारयिष्णुतां गुणत्रयं परीक्षेत प्रागलभ्यं प्रीतितां तथा
নিয়োগৰ আগতে গুণত্রয়—কাৰ্যত দক্ষতা, যথাৰ্থ জ্ঞান, আৰু অটল ধৈৰ্য/অধ্যৱসায়—পৰীক্ষা কৰিব লাগে; লগতে তাৰ পূৰ্ব আচৰণ আৰু প্ৰসন্ন নিষ্ঠা (সদ্ভাৱ)ও যাচাই কৰিব লাগে।
Verse 20
कथायोगेषु बुद्ध्येत वाग्मित्वं सत्यवादितां उतसाहं च प्रभावं च तथा क्लेशसहिष्णुतां
কথা-ৰচনা আৰু বৰ্ণনাৰ শাস্ত্ৰবদ্ধ যোগত বুদ্ধিয়ে এই গুণসমূহ সাধন কৰিব লাগে—বাগ্মিতা, সত্যবাদিতা, উদ্যম, প্ৰভাৱশক্তি, আৰু ক্লেশসহিষ্ণুতা।
Verse 21
धृतिं चैवानुरागं च स्थैर्यञ्चापदि लक्षयेत् भक्तिं मैत्रीं च शौचं च जानीयाद्व्यवहारतः
ধৃতি (ধৈৰ্য) আৰু অনুৰাগ, লগতে আপদত স্থৈৰ্য—এইবোৰ লক্ষ্য কৰিব লাগে; আৰু ব্যৱহাৰৰ পৰা তাৰ ভক্তি, মৈত্ৰীভাব আৰু শৌচ (আচৰণশুদ্ধি) জানিব লাগে।
Verse 22
कृतशीलश्चेति ज चिन्तको ज्ञाननिश् चय इति ग परीक्षेत गुणत्रयमिति ज प्रतिभां तथेति ज स्वजनेभ्य इत्य् आदिः, क्लेशसहिष्णुतामित्यन्तः पाठः छ पुस्तके नास्ति संवासिभ्यो बलं सत्त्वमारोग्यं शीलमेव च अस्तब्धतामचापल्यं वैराणां चाप्यकीर्तनं
যিসকলৰ সৈতে আমি বাস কৰোঁ, তেওঁলোকৰ পৰা বল, সাহস, আৰোগ্য আৰু সদাচাৰ গ্ৰহণ কৰা উচিত; লগতে অহংকাৰহীন বিনয়, অচঞ্চল স্থিৰতা, আৰু শত্রুসকলৰ মাজতো কুখ্যাত নহোৱা অৱস্থা।
Verse 23
प्रत्यक्षतो विजानीयाद् भद्रतां क्षुद्रतामपि फलानुमेयाः सर्वत्र परोक्षगुणवृत्तयः
যি প্ৰকাশিত, তাৰ পৰা উৎকৃষ্টতা আৰু হীনতা—দুয়োটাই প্ৰত্যক্ষভাৱে জানিব লাগে; কিয়নো সৰ্বত্ৰ গুণৰ পৰোক্ষ বৃত্তি ফলৰ দ্বাৰা অনুমেয়।
Verse 24
शस्याकरवती पुण्या खनिद्रव्यसमन्विता गोहिता भूरिसलिला पुण्यैर् जनपदैर् युता
পুণ্য ভূমি সেই, যি শস্যসমৃদ্ধ, খনিজধনে সমন্বিত, গোহিতকাৰী, প্ৰচুৰ জলসম্পন্ন, আৰু পুণ্যশীল জনপদসমূহে যুক্ত।
Verse 25
रम्या सकुञ्जरबला वारिस्थलपथान्विता अदेवमातृका चेति शस्यते भूरिभूतये
যি স্থান ৰমণীয়, গজবলের দৰে শক্তিশালী, জল-দৃঢ় ভূমি- পথসমৃদ্ধ, আৰু হানিকাৰক মাতৃকা-উপদ্ৰৱৰ পৰা মুক্ত—সেই স্থান মহাসমৃদ্ধিৰ বাবে প্ৰশংসিত।
Verse 26
शूद्रकारुवणिक्प्रायो महारम्भः कृषी बलः सानुरागो रिपुद्वेषी पीडासहकरः पृथुः
সেয়া প্ৰায়ঃ শূদ্ৰ, কাৰু (কাৰ্মিক) আৰু বণিকসকলৰ সৈতে সম্পৃক্ত; বৃহৎ উদ্যোগ আৰম্ভ কৰে, কৃষি আৰু বলত প্ৰবৃত্ত; স্নেহশীল, শত্রুদ্বেষী, কষ্টসহিষ্ণু আৰু বিস্তৃতদেহী।
Verse 27
नानादेश्यैः समाकीर्णो धार्मिकः पशुमान् बली ईदृक्जनपदः शस्तो ऽमूर्खव्यसनिनायकः
যি জনপদ নানা দেশৰ লোকৰে ভৰপূৰ, ধৰ্মনিষ্ঠ, পশুধনত সমৃদ্ধ আৰু বলবান—আৰু যাৰ নেতা ন মূৰ্খ, ন ব্যসনৰ দাস—সেই দেশ প্ৰশংসনীয়।
Verse 28
पृथुसीमं महाखातमुच्चप्राकारतोरणं पुरं समावसेच्छैलसरिन्मरुवनाश्रयं
প্ৰশস্ত সীমা, ডাঙৰ পৰিখা, উচ্চ প্ৰাচীৰ আৰু তোৰণযুক্ত নগৰ স্থাপন কৰা উচিত; ই পৰ্বত, নদী, মৰুভূমি আৰু অৰণ্যৰ আশ্ৰয়ত অৱস্থিত হ’ব।
Verse 29
जलवद्धान्यधनवद्दुर्गं कालसहं महत् औदकं पार्वतं वार्क्षमैरिणं धन्विनं च षट्
দুৰ্গত জল, ধান্য আৰু ধন থাকিব লাগে; ই মহান আৰু কালসহ (দীৰ্ঘকাল সহনক্ষম) হ’ব লাগে। দুৰ্গৰ ছয় প্ৰকাৰ—ঔদক, পাৰ্বত, বাৰ্ক্ষ, ঐৰিণ, ধন্বিন আৰু শুষ্ক বালুকাময় দুৰ্গ।
Verse 30
ईप्सितद्रव्यसम्पूर्णः पितृपैतामहोचितः धर्मार्जितो व्ययसहः कोषो धर्मादिवृद्धये
কোষ (ৰাজকোষ) প্ৰয়োজনীয় আৰু ইচ্ছিত দ্ৰব্যেৰে পৰিপূৰ্ণ, পিতৃ-পৈতামহ পৰম্পৰাৰ মানদণ্ড অনুসৰি উপযুক্ত, ধৰ্মমাৰ্গে অৰ্জিত আৰু ব্যয় সহনক্ষম হ’ব লাগে—ধৰ্মাদি পুৰুষাৰ্থ বৃদ্ধিৰ বাবে।
Verse 31
पितृपैतामहो वश्यः संहतो दत्तवेतनः विख्यातपौरुषो जन्यः कुशुलः शकुनैर् वृतः
সেয়া পিতৃ-পৈতামহ বংশজাত, নিয়ন্ত্ৰণযোগ্য, সংহত আৰু শৃঙ্খলাবদ্ধ, বেতনপ্ৰাপ্ত অনুচৰ; পৌৰুষত বিখ্যাত, জন্য (সাধাৰণ যোদ্ধা-শ্ৰেণী)ত জন্মা, কুশল আৰু शकুনবিদ্ (লক্ষণজ্ঞ) লোকসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত।
Verse 32
नानाप्रहणोपेतो नानायुद्धविशारदः सत्त्वमारोग्यं कुलमेव चेति ज मख्यव्यसननायक इति ग उच्चप्रकारगोपुरमिति घ , ञ च नानायोधसमाकीर्णौ नीराजितहयद्विपः
বহু প্ৰকাৰ অস্ত্ৰে সজ্জিত আৰু নানা যুদ্ধবিধাত পাৰদৰ্শী—এইবোৰ লক্ষণ। সাহস, আৰোগ্য আৰু উত্তম কুল—ই ‘জ’। আপদা আৰু ব্যসন জয় কৰোৱা নেতা—ই ‘গ’। উচ্চ প্ৰাকাৰ আৰু গোপুৰযুক্ত দুৰ্গ—ই ‘ঘ’। নানা যোদ্ধাৰে ভৰপূৰ, অলংকৃত অশ্ব-গজে দীপ্ত সেনাবিন্যাস—ই ‘ঞ’।
Verse 33
प्रवासायासदुःखेषु युद्धेषु च कृतश्रमः अद्वैधक्षत्रियप्रायो दण्डो दण्डवतां मतः
প্ৰবাস, পৰিশ্ৰম আৰু দুখজনিত কষ্টত আৰু যুদ্ধতো—শ্ৰম অনুভৱ কৰোৱাকৈ প্ৰয়োগ কৰা দণ্ডকেই দণ্ড বুলি দণ্ডবিদসকলে মানে। তেওঁলোকৰ মতে সেই দণ্ড মূলতঃ ক্ষত্ৰিয়ৰ ওপৰত, আৰু অদ্বৈধ—অৰ্থাৎ সৰল আৰু নিৰপেক্ষ—ভাৱে হ’ব লাগে।
Verse 34
योगविज्ञानसत्त्वारूढ्यं महापक्षं प्रियम्वदं आयातिक्षममद्वैधं मित्रं कुर्वीत सत्कुलं
সত্কুলজাত এনে ব্যক্তিক বন্ধু কৰা উচিত, যি যোগ আৰু বিজ্ঞানত প্ৰতিষ্ঠিত, শক্তিশালী পক্ষসমৰ্থনে দৃঢ়, মধুৰভাষী, দুৰ্দশা সহনক্ষম, মদ-অহংকাৰহীন আৰু অদ্বৈধ—অৰ্থাৎ দ্বিমনা নহয়।
Verse 35
दूरादेवाभिगमनं स्पष्टार्थहृदयानुगा वाक् सत्कृत्य प्रदानञ्च त्रिविधो मित्रसङ्ग्रहः
দূৰৰ পৰা গৈ সাক্ষাৎ কৰা, অৰ্থত স্পষ্ট আৰু হৃদয়ানুকূল বাক্য কোৱা, আৰু সৎকাৰসহ দান দিয়া—এইয়াই মিত্ৰসংগ্ৰহৰ ত্ৰিবিধ উপায়।
Verse 36
धर्मकामार्थसंयोगो मित्रात्तु त्रिविधं फलं औरसं तत्र सन्नद्धं तथा वंशक्रमागतं
মিত্ৰৰ পৰা ত্ৰিবিধ ফল হয়—ধৰ্ম, কাম আৰু অৰ্থৰ সংযোগ। সেই মৈত্ৰীত বন্ধন ‘ঔৰস’—অৰ্থাৎ স্বাভাৱিক/সন্তানসম—ভাৱে দৃঢ় থাকে, আৰু বংশক্রমে প্ৰাপ্ত সম্পৰ্কৰ দৰেো স্থিৰ হয়।
Verse 37
रक्षितं व्यसनेभ्यश् च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधं मित्रे गुणाः सत्यताद्याः समानसुखदुखता
মিত্ৰক চাৰিধৰণে বুজিব লাগে; যি বিপদ-আপদত ৰক্ষা কৰে সেয়াই সত্য মিত্ৰ। মিত্ৰৰ গুণ সত্যতা আদি আৰু সুখ-দুখত সমান অংশীদাৰিত্ব—আনন্দ আৰু শোকত সমভাবে কাষত থিয় দিয়া।
Verse 38
वक्ष्ये ऽनुजीविनां वृत्ते सेवी सेवेत भूपतिं दक्षता भद्रता दार्ढ्यं क्षान्तिः क्लेशसहिष्णुता
মই সেৱাৰে জীৱিকা কৰা লোকসকলৰ উচিত আচৰণ কওঁ: সেৱকে ৰজাক সেৱা কৰিব লাগে; তাৰ ভিতৰত দক্ষতা, সদাচাৰ, দৃঢ়তা, ক্ষমা আৰু কষ্টসহিষ্ণুতা থাকিব লাগে।
Verse 39
सन्तोषः शीलमुत्साहो मण्डयत्यनुजीविनं यथाकालमुपासीत राजानं सेवको नयात्
সন্তোষ, শীল আৰু উদ্যম—এই গুণসমূহ সেৱাজীৱীক শোভা দিয়ে। সেৱকে যথাসময়ে ৰজাৰ ওচৰত উপস্থিত থাকিব লাগে আৰু নীতি অনুসাৰে আচৰণ কৰিব লাগে।
Verse 40
परस्थानगमं क्रौर्यमौद्धत्यं मत्सरन्त्यजेत् विगृह्य कथनं भृत्यो न कुर्याज् ज्यायसा सह
অন্যৰ ঠাইলৈ (অকাৰণে) যোৱা, নিষ্ঠুৰতা, উদ্ধততা আৰু ঈৰ্ষা—এইবোৰ ত্যাগ কৰিব লাগে। সেৱকে ঝগৰা কৰি জ্যেষ্ঠ/উচ্চজনৰ সৈতে বিবাদমূলক কথা ক’ব নালাগে।
Verse 41
गुह्यं मर्म च मन्त्रञ्च न च भर्तुः प्रकाशयेत् रक्ताद् वृत्तिं समीहेत विरक्तं सन्त्यजेन्नृपं
গোপন কথা, মর্ম (দুৰ্বল স্থান) আৰু মন্ত্র—এইবোৰ স্বামী/প্ৰভুৰ আগতেও প্ৰকাশ নকৰিব। অনুৰক্ত (অনুকূল) ব্যক্তিৰ পৰা জীৱিকা বিচাৰিব, আৰু যি ৰজা বিৰক্ত/উদাসীন হৈছে তাক ত্যাগ কৰিব।
Verse 42
अकार्ये प्रतिषेधश् च कार्ये चापि प्रवर्तनं सङ्क्षेपादिति सद्वृत्तं बन्धुमित्रानुजीविनां
যি কৰা উচিত নহয় তাৰ পৰা (নিজে আৰু আনক) নিবাৰণ কৰা আৰু যি কৰা উচিত তাত প্ৰবৃত্ত কৰা—সংক্ষেপে এইয়েই আত্মীয়‑মিত্ৰনির্ভৰ জীৱীৰ সদাচাৰ।
Verse 43
मित्रं कुर्वीत सत्क्रियमिति ज तत्र सम्बद्धमिति ग आजीव्यः सर्वसत्त्वानां राजा पर्जन्यवद्भवेत् आयद्वारेषु चाप्त्यर्थं धनं चाददतीति च
“সৎক্ৰিয়াৰে মিত্ৰ কৰা উচিত”—এনে এক পাঠ; “ই সেই প্ৰসঙ্গৰ সৈতে সংযুক্ত”—আন পাঠ। ৰজা সকলো সত্ত্বৰ আজীৱিকা হওক, পোষণত পর্জন্যৰ ন্যায় হওক; আৰু আয়দ্বাৰত যথোচিত প্ৰাপ্তিৰ বাবে ধনো গ্ৰহণ কৰক।
Verse 44
कुर्यादुद्योगसम्पन्नानध्यक्षान् सर्वकर्मसु कृषिर्वणिक्पथो दुर्गं सेतुः कुञ्जरबन्धनं
তেওঁ সকলো ৰাজকাৰ্যত উদ্যোগী আৰু দক্ষ অধ্যক্ষ নিযুক্ত কৰিব—কৃষি, বাণিজ্যপথ, দুৰ্গ, সেতু, আৰু হাতীৰ বন্ধন‑পৰিচালনাত।
Verse 45
खन्याकरबलादानं शून्यानां च निवेशनं अष्टवर्गमिमं राजा साधुवृत्तो ऽनुपालयेत्
খনিৰ পৰা আদায়, কৰ, সৈন্যসেৱা গ্ৰহণ, আৰু শূন্য/উপেক্ষিত ভূমিত নিবেশন—এই অষ্টবৰ্গ সদ্বৃত্ত ৰজাই যথাবিধি পালন কৰিব।
Verse 46
आमुक्तिकेभ्यश् चौरेभ्यः पौरेभ्यो राजवल्लभात् पृथिवीपतिलोभाच्च प्रजानां पञ्चधा भयं
প্ৰজাৰ ভয় পাঁচ প্ৰকাৰ—মুক্তি পোৱা অপৰাধীৰ পৰা, চোৰৰ পৰা, নগৰবাসীৰ পৰা, ৰজাৰ প্ৰিয়জনৰ পৰা, আৰু শাসকৰ লোভৰ পৰা।
Verse 47
अवेक्ष्यैतद्भयं काले आददीत करं नृपः अभ्यन्तरं शरीरं स्वं वाह्यं राष्ट्रञ्च रक्षयेत्
এই ভয়ক যথাসময়ে বিচাৰ কৰি ৰজাই কৰ (কৰ-ধন) গ্ৰহণ কৰিব; আৰু ভিতৰফালে নিজৰ দেহ ৰক্ষা কৰি বাহিৰফালে ৰাজ্য/ৰাষ্ট্ৰও সংৰক্ষণ কৰিব।
Verse 48
दण्डांस्त दण्डयेद्राजा स्वं रक्षेच्च विषादितः स्त्रियः पुत्रांश् च शत्रुभ्यो विश्वसेन्न कदाचन
ৰজাই যথোচিত দণ্ডে দণ্ড দিব; সদা সজাগ হৈ নিজকে ৰক্ষা কৰিব; আৰু স্ত্ৰী আৰু পুত্ৰসকলক শত্রুৰ পৰা ৰক্ষা কৰিব, কেতিয়াও (শত্রুত) বিশ্বাস নকৰিব।
Frequently Asked Questions
Svāmin (king), amātya (ministers), rāṣṭra (territory/people), durga (fort), kośa (treasury), bala (army), and suhṛt (ally)—presented as mutually supportive components of state power.
Truthfulness and consistency, intelligence and clear-sightedness, practical skill, endurance of hardship, steadfast loyalty, secrecy of counsel (mantra-gupti), freedom from vices (anger, greed, fear, hypocrisy), and competence in alliance/hostility policy (sandhi-vigraha).
It recommends establishing a well-bounded city with moat, ramparts, and gateways, supported by natural features (mountains, rivers, deserts, forests), and describes multiple fort-types while insisting on provisioning with water, grain, and wealth for long endurance.
The king should sustain beings like rain (Parjanya) while also collecting wealth through revenue channels at the proper time, balancing taxation with protection against public fears and internal/external security.