Adhyaya 234
Prātyahika-Rāja-Karma (Daily Duties of a King)
এই অধ্যায়ত ৰজাৰ দৈনন্দিন আদৰ্শ কৰ্মসূচী বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ৰজা ভোৰতে উঠি বাদ্যধ্বনিৰ মাজত লুকাই থকা বা ছদ্মবেশী লোকক পৰীক্ষা কৰে, তাৰ পিছত আয়-ব্যয়ৰ হিচাপ চাই শাসনৰ আৰম্ভণিতেই আৰ্থিক জবাবদিহি স্থাপন কৰে। শৌচ-স্নানৰ পাছত সন্ধ্যা, জপ, বাসুদেৱ-পূজা, হোম আৰু পিতৃতৰ্পণ কৰি ব্ৰাহ্মণক দান দিয়ে—ইয়াৰ দ্বাৰা ৰাজক্ষমতা যজ্ঞ-দানধৰ্মত প্ৰতিষ্ঠিত হয়। তাৰপিছত চিকিৎসকে দিয়া ঔষধ সেৱন কৰি, গুৰুৰ আশীৰ্বাদ লৈ সভাত প্ৰৱেশ কৰি ব্ৰাহ্মণ, মন্ত্ৰী আৰু প্ৰধান লোকৰ সৈতে পূৰ্বনজিৰ আৰু পৰামৰ্শে বিচাৰ-কাৰ্য নিৰ্ণয় কৰে। মন্ত্ৰৰক্ষা বিশেষকৈ কোৱা হৈছে—একা বা অতি প্ৰকাশ্যভাৱে নাথাকিব; আকাৰ-ইঙ্গিতৰ পৰা গোপন কৌশল ফাঁস হোৱাৰ সম্ভাৱনা বুজিব। দিনত সেনা পৰিদৰ্শন, বাহন-অস্ত্ৰ অনুশীলন, খাদ্য-সুৰক্ষা; সন্ধিয়াত পুনৰ উপাসনা, আলোচনা, গুপ্তচৰ নিয়োগ আৰু অন্তঃপুৰতো সাৱধান গতি—ধৰ্মনিয়ন্ত্রিত নিৰন্তৰ সতৰ্কতাই ৰাজধৰ্ম বুলি দেখুওৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे उपायषड्गुणादिर्नाम त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुस्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः प्रात्यहिकराजकर्म पुष्कर उवाच अजस्रं कर्म वक्ष्यामि दिनं प्रति यदाचरेत् द्विमुहूर्तावशेषायां रात्रौ निद्रान्त्यजेन्नृपः
এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘উপায়-ষড়্গুণাদি’ নামৰ ২৩৩তম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া ২৩৪তম অধ্যায় ‘ৰজাৰ প্ৰাত্যহিক (দৈনন্দিন) কৰ্ম’ আৰম্ভ। পুষ্কৰ ক’লে—মই প্ৰতিদিন আচৰণীয় অজস্ৰ কৰ্ম বৰ্ণনা কৰিম; ৰাতিৰ দুটা মুহূর্ত বাকী থাকোঁতে ৰজাই নিদ্ৰা ত্যাগ কৰিব।
Verse 2
वाद्यवन्दिस्वनैर् गीतैः पश्येद् गूढांस्ततो नरान् विज्ञायते न ये लोकास्तदीया इति केनचित्
বাদ্যযন্ত্ৰৰ ধ্বনি, বন্দীৰ ঘোষণা আৰু গীতৰ দ্বাৰা গূঢ়বেশী লোকক চিনিব লাগে; যিসকলৰ লোকক কোনোবাই ‘সিহঁত অমুক পক্ষৰ’ বুলি চিনাক্ত কৰিব নোৱাৰে।
Verse 3
आयव्ययस्य श्रवणं ततः कार्यं यथाविधि वेगोत्सर्गं ततः कृत्वा राजा स्नानगृहं व्रजेत्
তাৰ পিছত বিধি অনুসাৰে আয়-ব্যয়ৰ বিৱৰণ শুনিব লাগে; তাৰ পিছত স্বাভাৱিক বেগোৎসৰ্গ কৰি ৰজা স্নানগৃহলৈ যাব।
Verse 4
स्नानं कुर्यान्नृपः पश्चाद्दन्तधावनपूर्वकं कृत्वा सन्ध्यान्ततो जप्यं वासुदेवं प्रपूजयेत्
তাৰ পিছত ৰজাই দন্তধাৱন কৰি স্নান কৰিব; তাৰ পাছত সন্ধ্যা-অনুষ্ঠান সম্পন্ন কৰি নিৰ্দিষ্ট জপ কৰিব আৰু বাসুদেৱক ভক্তিভাৱে পূজা কৰিব।
Verse 5
वह्नौ पवित्रान् जुहुयात् तर्पयेदुदकैः पितॄन् बहुक्षयव्ययायामिति ख , छ , ट च आसीनः कर्मविच्छेदमित्यादिः, राजा समाश्रयेदित्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति दद्यात्सकाञ्चीं धेनुं द्विजाशीर्वादसंयुतः
অগ্নিত পবিত্ৰ দ্ৰব্যৰ আহুতি দিব আৰু উদকেৰে পিতৃসকলক তৰ্পণ কৰিব; তাৰ পিছত দ্বিজসকলৰ আশীৰ্বাদসহ কাঁচীবদ্ধ ধেনু দান কৰিব।
Verse 6
अनुलिप्तो ऽलङ्कृतश् च मुखं पश्येच्च दर्पणे ससुवर्णे धृते राजा शृणुयाद्दिवसादिकं
অনুলেপন কৰি অলংকৃত হৈ ৰজাই দৰ্পণত নিজৰ মুখ চাব; তাৰ পিছত স্বৰ্ণ ধাৰণ কৰি দিনৰ শুভলক্ষণ আদি বিৱৰণ শুনিব।
Verse 7
औषधं भिषजोक्तं च मङ्गलालम्भनञ्चरेत् पश्चेद् गुरुं तेन दत्ताशीर्वदो ऽथ व्रजेत्सभां
চিকিৎসকে নিৰ্দেশ কৰা ঔষধ গ্ৰহণ কৰি মঙ্গলাৰম্ভৰ শুভ আচাৰ পালন কৰিব। তাৰ পিছত গুৰুক ওচৰ চাপি তেওঁৰ আশীৰ্বাদ লৈ সভালৈ যাব।
Verse 8
तत्रस्थो ब्राह्मणान् पश्येदमात्यान्मन्त्रिणस् तथा प्रकृतीश् च महाभाग प्रतीहारनिवेदिताः
তাত অৱস্থান কৰি, হে মহাভাগ, প্ৰতীহাৰ (দ্বাৰপাল)ে নিবেদন কৰা ব্ৰাহ্মণ, অমাত্য, মন্ত্ৰী আৰু ৰাজ্যৰ প্ৰধান প্ৰতিনিধিসকলক চাব।
Verse 9
श्रुत्वेतिहासं कार्याणि कार्याणां कार्यनिर्णयम् व्यवहारन्ततः पश्येन्मन्त्रं कुर्यात्तु मन्त्रिभिः
ইতিহাস (পূৰ্বদৃষ্টান্ত) শুনি আৰু বিষয়সমূহ বিবেচনা কৰি, কাৰ্যসমূহৰ যথোচিত সিদ্ধান্ত কৰিব। ব্যৱহাৰক অন্তিম পৰিণতি পৰ্যন্ত চাই, তাৰ পিছত মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰিব।
Verse 10
नैकेन सहितः कुर्यान्न कुर्याद्बहुभिः सह न च मूर्खैर् नचानाप्तैर् गुप्तं न प्रकटं चरेत्
এজনৰ সৈতে একান্তে কাম নকৰিব, আৰু বহুজনৰ সৈতে একেলগেও নকৰিব। মূৰ্খ বা অবিশ্বাস্য লোকৰ সৈতে সঙ্গ নকৰিব। গোপন কথা প্ৰকাশ নকৰিব, আৰু দেখুৱাবলৈ অতিমাত্ৰা প্ৰকাশ্যতাও নধৰিব।
Verse 11
मन्त्रं स्वधिष्ठितं कुर्याद्येन राष्ट्रं न बाधते आकारग्रहणे राज्ञो मन्त्ररक्षा परा मता
মন্ত্ৰ (ৰাজকীয় পৰামৰ্শ) নিজৰ অধীনত দৃঢ়ভাৱে ৰাখিব, যাতে ৰাষ্ট্ৰ ক্ষতিগ্ৰস্ত নহয়। ৰজাৰ বাহ্য লক্ষণ অনুধাৱনত মন্ত্ৰ-ৰক্ষাকেই পৰম বুলি গণ্য কৰা হয়।
Verse 12
आकारैर् इङ्गितैः प्रज्ञा मन्त्रं गृह्णन्ति पण्डिताः सांवत्सराणां वैद्यानां मन्त्रिणां वचने रतः
বাহ্য আকাৰ আৰু সূক্ষ্ম ইঙ্গিতৰ দ্বাৰা প্ৰাজ্ঞসকলে অভিপ্ৰেত পৰামৰ্শ বুজি লয়; পণ্ডিতজনৰ উচিত অভিজ্ঞ বৈদ্য আৰু মন্ত্ৰীৰ বাক্যত সদা মনোযোগী হোৱা।
Verse 13
राजा विभूतिमाप्नोति धारयन्ति नृपं हि ते मन्त्रं कृत्वाथ व्यायामञ्चक्रे याने च शस्त्रके
ৰাজাই সমৃদ্ধি আৰু ৰাজমহিমা লাভ কৰে; কিয়নো তেওঁলোকেই নৃপক ধৰি ৰাখে। সেয়ে মন্ত্রণা কৰি তেওঁ ব্যায়াম কৰিব—ৰথ/যান-অভ্যাস আৰু অস্ত্ৰাভ্যাস দুয়োটাতে।
Verse 14
निःसत्त्वादौ नृपः स्नातः पश्येद्विष्णुं सुपूजितं हुतञ्च पावकं पश्येद्विप्रान् पश्येत्सुपूजितान्
নিঃসত্ত্ব বিধিৰ আৰম্ভণিতে ৰজাই স্নান কৰি বিধিপূৰ্বক পূজিত বিষ্ণুৰ দৰ্শন কৰিব; আহুতি দিয়া পাৱক অগ্নিক দেখিব; আৰু সন্মানিত ব্ৰাহ্মণসকলকো দৰ্শন কৰিব।
Verse 15
गुप्तं चाप्रकटं चरेदिति ग , ज , ट च आकार ग्रहणे राज्ञो मन्त्ररक्षा परा मता इत्य् अस्य स्थाने आकारेङ्गिततत्त्वज्ञः कार्याकार्यविचक्षण इति ट पुस्तकपाठः राजाधिभूतिमाप्नोतीति ज भूषितो भोजनङ्कुर्याद् दानाद्यैः सुपरीक्षितं भुक्त्वा गृहीतताम्बूलो वामपार्श्वेन संस्थितः
সেয়া গোপনে আৰু অপ্রকাশ্যে চলাফেরা কৰিব, যাতে আত্মপ্ৰদৰ্শন নাহে। ৰজাৰ আকাৰ-ইঙ্গিত গ্ৰহণত মন্ত্ৰৰক্ষা সৰ্বোচ্চ বুলি মানা হৈছে; অৰ্থাৎ আকাৰ-ইঙ্গিতৰ তত্ত্বজ্ঞ আৰু কাৰ্য-অকাৰ্যত বিচক্ষণ। যথাযথ ভূষণে ভূষিত হৈ দানাদি উপায়ে সুপৰীক্ষিত আহাৰ গ্ৰহণ কৰিব; ভোজন কৰি তাম্বূল লৈ ৰজাৰ বাওঁ পাৰ্শ্বত থিয় হ’ব।
Verse 16
शास्त्राणि चिन्तयेद् दृष्ट्वा योधान् कोष्ठायुधं गृहं अन्वास्य पश्चिमां सन्ध्यां कार्याणि च विचिन्त्य तु
যোদ্ধাসকল, অস্ত্ৰাগাৰ/কোষ্ঠায়ুধ আৰু গৃহব্যৱস্থা পৰিদৰ্শন কৰি তেওঁ শাস্ত্ৰসমূহ চিন্তা কৰিব; আৰু পশ্চিমা সন্ধ্যা (সায়ংসন্ধ্যা) অনুষ্ঠান কৰি কৰণীয় কাৰ্যসমূহো বিবেচনা কৰিব।
Verse 17
चरान् सम्प्रेष्य भुक्तान्नमन्तःपुरचरो भवेत् वाद्यगीतैर् अक्षितो ऽन्यैर् एवन्नित्यञ्चरेन्नृपः
চৰ প্ৰেৰণ কৰি আৰু আহাৰ গ্ৰহণ কৰি ৰজাই অন্তঃপুৰত বিচৰণ কৰিব। বাদ্য-গীত আৰু অন্যান্য ৰক্ষাব্যৱস্থাৰে সুৰক্ষিত হৈ নিত্যকৰ্মৰ ক্ৰম অনুসৰি চলিব।
Frequently Asked Questions
Mantra-rakṣā—protecting counsel and strategic intent—supported by disciplined conduct (avoiding extremes of solitude or publicity) and awareness that subtle gestures (ākāra/īṅgita) can reveal policy.
It sequences fiscal review and administrative duties alongside sandhyā, japa, Vāsudeva worship, homa, pitṛ-tarpaṇa, and dāna, presenting political authority as legitimate only when anchored in daily spiritual discipline and ethical responsibility.