Adhyaya 228
Chapter 228 — स्वप्नाध्यायः (Svapnādhāyaḥ / Chapter on Dreams)
পুষ্কৰে ৰাজধৰ্ম–নীতিশাস্ত্ৰৰ পৰিসৰত সুসংগঠিত স্বপ্নশাস্ত্ৰ উপদেশ দিয়ে। স্বপ্নক শুভ, অশুভ আৰু শোকনাশক—এই তিন ভাগত বিভক্ত কৰি দেহ আৰু সমাজ-সম্পৰ্কীয় দৃশ্যক ‘নিমিত্ত’ বুলি ধৰা হৈছে। মূৰত ধূলি/ভস্ম, মুণ্ডন, নগ্নতা, মলিন বস্ত্ৰ, কাদা লেপন, উচ্চস্থানৰ পৰা পতন; গ্ৰহণ, ইন্দ্ৰধ্বজ পতন, গৰ্ভত পুনঃপ্ৰৱেশ, চিতাৰোহণ, ৰোগ, পৰাজয়, গৃহধ্বংস আৰু সীমালঙ্ঘনকাৰী কৰ্ম আদি অশুভ লক্ষণ বুলি কোৱা হৈছে আৰু শুদ্ধি তথা শৃঙ্খলা পুনঃস্থাপনৰ প্ৰতিকার বিধান দিয়া হৈছে। পাঠভেদ উল্লেখ কৰি কোৱা হয়—ঘিঁউ/তেল পান বা তাত স্নান, ৰঙা মালা, অভ্যংগ আদি শুভ স্বপ্ন বিশেষকৈ নক’লে অধিক ফলদায়ক। তাৰ পিছত স্নান, ব্ৰাহ্মণ আৰু গুৰুৰ সন্মান, তিল-হোম, হৰি–ব্ৰহ্মা–শিৱ–সূৰ্য–গণ পূজা, স্তোত্ৰপাঠ আৰু পুৰুষসূক্ত জপৰ বিধান আছে। স্বপ্নৰ সময় অনুসাৰে ফল—প্ৰথম প্ৰহৰত এক বছৰ, তাৰ পিছত ছয় মাহ, তিন মাহ, পখৱাড়া, আৰু ভোৰৰ ওচৰত দহ দিনৰ ভিতৰত—বুলি; শুভ স্বপ্নৰ পিছত পুনৰ নুশুৱাৰ উপদেশ। স্বপ্নশেষত ৰজা/হাতী/ঘোঁৰা/সোণ, বগা বস্ত্ৰ, পৰিষ্কাৰ জল, ফলধাৰী গছ, নিৰ্মল আকাশ দেখা সমৃদ্ধিৰ নিমিত্ত; নিমিত্ত ভাগ্যবাদ নহয়, ধৰ্মসম্মত সংশোধনৰ আহ্বান বুলি দেখুওৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे यात्रा नाम सप्तविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथाष्टाविंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः स्वप्नाध्यायः पुष्कर उवाच स्वप्नं शौभाशुभं वक्ष्ये दुःखप्रहरणन्तथा नाभिं विनान्यत्र गात्रे तृणवृक्षसमुद्भवः
এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘যাত্ৰা’ নামৰ ২২৭তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ২২৮তম ‘স্বপ্নাধ্যায়’ আৰম্ভ হয়। পুষ্কৰে ক’লে—মই স্বপ্নৰ শুভ‑অশুভ আৰু দুঃখহৰণকাৰী ফল বৰ্ণনা কৰিম। (নিয়ম:) নাভি বাদ দি দেহৰ অন্য কোনো অংশত স্বপ্নত তৃণ বা বৃক্ষ অঙ্কুৰিত হোৱা দেখা গ’লে, তাক লক্ষণ (শকুন) বুলি জানিব লাগে।
Verse 2
चूर्णं मूर्ध्नि कांस्यानां मुण्डनं नग्नता तथा मलिनाम्बरधारित्वमभ्यङ्गः पङ्कदिग्धता
মূৰত চূৰ্ণ/ধূলি/ভস্ম ধাৰণ, কাঁসাৰ পাত্ৰ ব্যৱহাৰ, মুণ্ডন, নগ্নতা, মলিন বস্ত্ৰ পৰিধান, দেহত তেল মলোৱা আৰু কাদাৰে লেপিত হৈ থকা—এইবোৰ বাহ্য আচাৰ-লক্ষণ হিচাপে গণ্য।
Verse 3
उच्चात् प्रपतनञ्चैव विवाहो गीतमेव च तन्त्रीवाद्यविनोदश् च दोलारोहणमेव च
উচ্চ ঠাইৰ পৰা জঁপিয়াই পৰি যোৱা, বিবাহোৎসৱ, গীত, তন্ত্রীবাদ্যৰ বিনোদন আৰু দোলাত আৰোহণ—এইবোৰো তাতেই অন্তৰ্ভুক্ত।
Verse 4
अर्जनं पद्मलोहानां सर्पाणामथ मारणं शरद्यश्चेति ञ , ट च रक्तपुष्पद्रुमाणाञ्च चण्डालस्य तथैव च
‘ঞ’ আৰু ‘ট’ অক্ষৰৰ অধীন—পদ্ম-লোহৰ অৰ্জন/সংগ্ৰহ, সাপ হত্যা, ‘শৰদ্য’ (শৰৎ-সম্পৰ্কীয় বিষয়), লগতে ৰক্তপুষ্পী বৃক্ষ আৰু চাণ্ডাল—এদৰে নিৰ্দেশ কৰা হৈছে।
Verse 5
वराहाश्वखरोष्ट्राणां तथा चारोहणक्रिया भक्षणं पक्षिमांसानां तैलस्य कृशरस्य च
বৰাহ, অশ্ব, গাধা আৰু উষ্ট্ৰত আৰোহণৰ ক্ৰিয়া, পক্ষীমাংস ভক্ষণ, লগতে তেল আৰু কৃশৰ (চাউল-ডালৰ খাদ্য) সেৱন—এইবোৰো তেনেদৰে (নিয়ম/নিষেধ) বিষয় হিচাপে কোৱা হৈছে।
Verse 6
मातुः प्रवेशो जठरे चितारोहणमेव च शक्रध्वजाभिपतनं पतनं शशिसूर्ययोः
মাতৃগৰ্ভত পুনঃ প্ৰৱেশ, চিতাত আৰোহণ, শক্রধ্বজ (ইন্দ্ৰধ্বজ) পতন, আৰু চন্দ্ৰ-সূৰ্যৰ পতন (গ্ৰহণলক্ষণ)—এইবোৰ অশুভ উৎপাত-লক্ষণ হিচাপে গণ্য।
Verse 7
दिव्यान्तरीक्षभौमानामुत्पातानाञ्च दर्शनं देवद्विजातिभूपानां गुरूणाङ्कोप एव च
দৈৱ, অন্তৰীক্ষীয় আৰু ভৌম উৎপাতৰ দৰ্শন, লগতে দেৱতা, দ্বিজ, ৰজা আৰু গুৰুসকলৰ ক্ৰোধ—এই সকলো মহা অমঙ্গল-নিমিত্ত বুলি গণ্য।
Verse 8
नर्तनं हसनञ्चैव विवाहो गीतमेव च तन्त्रीवाद्यविहीनानां वाद्यानामपि वादनं
নৃত্য আৰু হাস্য, লগতে বিবাহোৎসৱ আৰু গীত, আৰু তন্ত্রীবাদ্য নাথাকিলেও বাদ্যযন্ত্ৰ বজোৱা—এই সকলো বাদন/সঙ্গীত-প্ৰদৰ্শনৰ প্ৰকাৰ।
Verse 9
स्रोतोवहाधोगमनं स्नानं गोमयवारिणा पङ्कोदकेन च तथा मशीतोयेन वाप्यथ
প্ৰবাহমান জলস্ৰোতৰ সৈতে তললৈ গমন, গোময়-মিশ্ৰিত জলে স্নান, কাদাযুক্ত জলে আৰু ভস্ম-মিশ্ৰিত জলে স্নান—ইয়াৰ দ্বাৰাও শুদ্ধি হয়।
Verse 10
आलिङ्गनं कुमारीणां पुरुषाञ्च मैथुनं हानिश् चैव स्वगात्राणां विरेको वमनक्रिया
কুমাৰীৰ আলিঙ্গন, পুৰুষৰ সৈতে মৈথুন, আৰু নিজৰ দেহৰ হানি—ইয়াৰ শমনাৰ্থে বিরেচন আৰু বমন-কৰ্ম বিধেয়।
Verse 11
दक्षिणाशाप्रगमनं व्याधिनाभिभवस् तथा फलानामुपहानिश् च धातूनां भेदनं तथा
দক্ষিণ দিশালৈ গমন, ব্যাধিয়ে অভিভূত হোৱা, আশা কৰা ফলৰ হানি, আৰু ধাতুৰ ভেদন/বিকাৰ—এইবোৰ (দোষ-নিমিত্ত) লক্ষণ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 12
गृहाणाञ्चैव पतनं गृहसम्मार्जनन्तथा क्रीडा पिशाचक्रव्यादवानरान्त्यनरैर् अपि
ঘৰৰ পতন, ঘৰৰ ঝাড়ু‑পোছা/পৰিষ্কাৰ, আৰু খেলৰ দৰে হোৱা দুষ্টুমি—এইবোৰ পিশাচ, মাংসভোজী সত্তা, আদ, বান্দৰ আৰু নীচ/বৈৰী মানুহৰ দ্বাৰাও ঘটিব পাৰে।
Verse 13
परादभिभवश् चैव तस्माच्च व्यसनोद्भवः काषायवस्त्रधारित्वं तद्वस्त्रैः क्रीडनं तथा
আন লোকৰ হাতত পৰাভৱো হয়; তাৰ পৰা ব্যসনজনিত দুর্ভাগ্য জন্মে। (আৰু লক্ষণ) কাষায়/গেৰুৱা বস্ত্ৰ ধাৰণ কৰা আৰু সেই বস্ত্ৰ লৈ ক্ৰীড়া কৰা।
Verse 14
तन्त्रीवाद्यविनोदश्चेत्यादिः, तैलस्य कृशरस्य चेत्यन्तः पाठः छ , झ पुस्तकद्वये नास्ति विवाहोत्सव एव चेति ज तासामेव च मैथुनमिति ज हानिश् चैवेत्यादिः क्रीडनं तथेत्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति स्नेहपानावगाहौ च रक्तमाल्यानुलेपनं इत्यधान्यानि स्वप्नानि तेषामकथनं शुभं
‘তন্ত্রীবাদ্য‑বিনোদ’ৰ পৰা ‘তৈল আৰু কৃশৰ’লৈকে পাঠ ছ আৰু ঝ পাণ্ডুলিপিত নাই। জ পাণ্ডুলিপিত ‘বিবাহোৎসৱ এৱ’ আৰু ‘তাসামেৱ চ মৈথুনম্’ বুলি পাঠ আছে। ‘হানি…’ৰ পৰা ‘…ক্ৰীডনং তথা’লৈকে অংশো জ ত নাই। ঘী/তেল পান, স্নিগ্ধ দ্ৰৱত অবগাহন, ৰঙা মালা ধাৰণ, আৰু দেহত অনুলেপন—এনেধৰণৰ স্বপ্ন অন্যক নক’লে শুভ বুলি গণ্য।
Verse 15
भूजश् च स्वपनं तद्वत् कार्यां स्नानं द्विजार्चनं तिलैर् होमो हरिब्रह्मशिवार्कगणपूजनं
ভোজন কৰা আৰু তদ্ৰূপ উপযুক্ত নিদ্ৰা লোৱা উচিত। স্নান, দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ) অর্চনা, তিলৰ হোম, আৰু হৰি (বিষ্ণু), ব্ৰহ্মা, শিৱ, সূৰ্য আৰু গণসমূহৰ পূজা কৰা উচিত।
Verse 16
तथा स्तुतिप्रपठनं पुंसूक्तादिजपस् तथा स्वप्नास्तु प्रथमे यामे संवत्सरविपाकिनः
তদ্ৰূপ স্তুতি‑পাঠ আৰু পুৰুষসূক্ত আদি মন্ত্রৰ জপো কৰা উচিত। ৰাতিৰ প্ৰথম যামত দেখা স্বপ্নসমূহ প্ৰায় এক বছৰত ফলিত হয়।
Verse 17
षड्भिर्मासैर् द्वितीये तु त्रिभिर्मासैर् त्रियामिकाः चतुर्थे त्वर्धमासेन दशाहादरुणोदये
দ্বিতীয় স্তৰত ফল ছয় মাহত; তৃতীয়ত তিন মাহত; চতুৰ্থত অৰ্ধমাহত; আৰু উত্তম অৱস্থাত অৰুণোদয় সময়ত দহ দিনতে সিদ্ধি হয়।
Verse 18
एकस्यामथ चेद्रात्रौ शुभं वा यदि वाशुभं पश्चादृष्टस्तु यस्तत्र तस्य पाकं विनिर्दिशेत्
যদি একে ৰাতিৰ ভিতৰতে শুভ বা অশুভ কোনো নিমিত্ত দেখা যায়, তেন্তে তাৰ পাছত তাত যি দেখা যায় তাৰ আধাৰত তাৰ ফল-পাক বিশেষভাৱে নিৰ্দেশ কৰিব লাগে।
Verse 19
तस्मात्तु शोभने स्वप्ने पश्चात्स्वापो न शस्यते शैलप्रासादनागाश्ववृषभारोहणं हितं
সেয়ে শুভ স্বপ্ন দেখাৰ পাছত পুনৰ শোৱা প্ৰশস্ত নহয়। তেতিয়া পৰ্বত, প্ৰাসাদ, হাতী, ঘোঁৰা বা বৃষভত আৰোহণৰ স্বপ্ন হিতকাৰী বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 20
द्रुमाणां श्वेतपुष्पाणां गगने च तथा द्विज द्रुमतृणोद्भवो नाभौ तथा च बहुबाहुता
হে দ্বিজ! স্বপ্নত আকাশত শ্বেতপুষ্পযুক্ত গছ দেখা, নাভিৰ পৰা গছ আৰু তৃণ অঙ্কুৰিত হোৱা দেখা, আৰু বহু বাহু থকা—এইবোৰ ইয়াত কোৱা নিমিত্ত-লক্ষণ।
Verse 21
तथा च बहुशीर्षत्वं पलितोद्भव एव च सुशुक्रमाल्यधारित्वं सुशुक्लाम्बरधारिता
তদ্ৰূপ বহু মূৰ থকা, আৰু পলিত (ধূসৰ-শ্বেত) কেশ উদ্ভৱ হোৱা; নিৰ্মল শ্বেত মালা ধাৰণ কৰা, আৰু অতি শ্বেত বস্ত্ৰ পৰিধান কৰা—(এইবোৰো লক্ষণ)।
Verse 22
चन्द्रार्कताराग्रहणं परिमार्जनमेव च शक्रध्वजालिङ्गनञ्च ध्वजोच्छ्रायक्रिया तथा
চন্দ্ৰ, সূৰ্য আৰু তৰা/গ্ৰহগ্ৰহণ সম্পৰ্কীয় ব্ৰত-নিয়ম, শুদ্ধিৰ বাবে পৰিমাৰ্জন, ইন্দ্ৰধ্বজক আলিঙ্গন/স্পৰ্শ কৰাৰ আচাৰ, আৰু ধ্বজ উত্তোলন (ধ্বজোচ্ছ্ৰায়) ক্ৰিয়াও বিধেয়।
Verse 23
भूम्यबुधाराग्रहणं शत्रूणाञ्चैव विक्रिया जयो विवादे द्यूते च सङ्ग्रामे च तथा द्विज
ভূমি আৰু জলধাৰা লাভসহ গ্ৰহণ কৰা, আৰু শত্রুৰ পৰাভৱ—এই লক্ষণসমূহ বিবাদত, জুৱাত আৰু যুদ্ধতো জয়ৰ পূর্বসূচক, হে দ্বিজ।
Verse 24
भक्षणञ्चार्द्रमांसानाम्पायसस्य च भक्षणं दर्शनं रुधिरस्यापि स्नानं वा रुधिरेण च
আৰ্দ্ৰ/কাঁচা মাংস ভক্ষণ, পায়স ভক্ষণ, ৰক্ত দেখা, অথবা ৰক্তে স্নান—এইবোৰ ইয়াত অশুভ লক্ষণ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 25
प्रथमे भागे इति ख भूम्यम्बुधीनां ग्रहणमिति क , छ , ञ च सरारुधिरमद्यानां पानं क्षीरस्य वाप्यथ अस्त्रैर् विचेष्टनं भूमौ निर्मलं गगनं तथा
প্ৰথম ভাগত ‘খ’ বৰ্ণ কোৱা হৈছে; আৰু ভূমি আৰু সমুদ্ৰৰ গ্ৰহণ/বশীকৰণৰ বাবে ‘ক’, ‘ছ’ আৰু ‘ঞ’ বৰ্ণ উপদেশিত। তাৰ পিছত ৰক্ত-মিশ্ৰিত মদ্যাদি বা দুধ পান, আৰু মন্ত্ৰবলযুক্ত অস্ত্ৰে ভূমিত বিচিত্ৰ চেষ্টাৰ সৃষ্টি কৰি আকাশক নিৰ্মল (স্বচ্ছ) কৰা—এই কথাও কোৱা হৈছে।
Verse 26
मुखेन दोहनं शस्तं महिषीणां तथा गवां सिंहीनां हस्तिनीनाञ्च बडवानां तथैव च
মুখেৰে দোহন (চুষি দুধ উলিওৱা) মহিষী আৰু গাভীৰ বাবে, আৰু সিংহিনী, হাতিনী আৰু ঘোঁৰিণীৰ (বডৱা) বাবেও উপযুক্ত/বিধেয় বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 27
प्रसादो देवविप्रेभ्यो गुरुभ्यश् च तथा द्विज अम्भसा चाभिषेकस्तु गवां शृङ्गच्युतेन च
হে দ্বিজ! দেৱতা, পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণ আৰু গুৰুসকললৈ প্ৰসাদ বিতৰণ কৰা উচিত; পানীৰে অভিষেক কৰিব লাগে, আৰু গাইৰ শিঙৰ আগৰ পৰা ঝৰা পানীৰেও অভিষেক কৰ্তব্য।
Verse 28
चन्द्राद् भ्रष्टेन वा राम ज्ञेयं राज्यप्रदं हि तत् राज्याभिषेकश् च तथा छेदनं शिरसो ऽप्यथ
হে ৰাম! চন্দ্ৰৰ পৰা ভ্ৰষ্ট (নিমিত্ত) হলেও তাক ৰাজ্যপ্ৰদ বুলি জানিব লাগে; তদ্ৰূপ ই ৰাজাভিষেকৰ লক্ষণ, আৰু তাৰ পিছত শিৰচ্ছেদৰো সূচনা।
Verse 29
मरणं वह्निलाभश् च वह्निदाहो गृहादिषु लब्धेश् च राजलिङ्गानां तन्त्रीवाद्याभिवादनं
মৰণ, অগ্নিলাভ, ঘৰ আদি ঠাইত অগ্নিদাহ, ৰাজচিহ্ন লাভ, আৰু তন্ত্ৰীবাদ্য আদি সংগীতসহ অভিবাদন—এইবোৰক গুৰুত্বপূৰ্ণ নিমিত্ত বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 30
यस्तु पश्यति स्वप्नान्ते राजानं कुञ्जरं हयं हिरण्यं वृषभङ्गाञ्च कुटुम्बस्तस्य वर्धते
যি ব্যক্তি সপোনৰ শেষত ৰজা, হাতী, ঘোঁৰা, সোণ, আৰু বৃষভ তথা শুভ অংগ/শুভ চিহ্ন দেখে, তাৰ কুটুম্ব বৃদ্ধি পায়।
Verse 31
वृषेभगृहशैलाग्रवृक्षारोहणरोदनं घृटविष्ठानुलेपो वा अगम्यागमनं तथा
বৃষভ, ঘৰ, পৰ্বতশিখৰ বা গছৰ শিখৰত উঠি কান্দা; ঘিউ বা বিষ্ঠা মাখা; আৰু অগম্য (নিষিদ্ধ) স্থান/বিষয়লৈ গমন—এইবোৰ অশুচি আৰু সীমালঙ্ঘনকাৰী কৰ্ম বুলি নিৰ্দেশ কৰা হৈছে।
Verse 32
सितवस्त्रं प्रसन्नाम्भः फली वृक्षो नभो ऽमलं
শ্বেত বস্ত্ৰ, প্ৰসন্ন (নিৰ্মল) জল, ফলধাৰী গছ আৰু কলংকৰহিত আকাশ—এইবোৰ শুভ লক্ষণ।
Frequently Asked Questions
Dreams are treated as śubha (auspicious), aśubha (inauspicious), and duḥkha-praharaṇa (sorrow-dispelling), with specific images and bodily/social scenarios mapped to predicted outcomes.
Bathing and purification, honoring brāhmaṇas and gurus, sesame homa, worship of Hari–Brahmā–Śiva–Sūrya–Gaṇas, hymn-recitation, and japa of the Puruṣa-sūkta and related formulas.
By the watch of the night: first watch results mature about a year later; second in six months; third in three months; fourth in half a month; and some culminate within ten days near dawn (aruṇodaya).
It presents a rule that certain prosperity-linked dreams (e.g., unctuous drinking/immersion, red garlands, anointments) retain auspicious potency when kept private, implying restraint and ritual containment of omen-power.
Examples include white garments, clear water, a fruit-bearing tree, a spotless sky, and—toward the end of a dream—seeing a king, elephant, horse, and gold, which is linked to household prosperity.