Adhyaya 222
Adhyaya 222 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ): Duties of Kings (Administrative Order, Protection, and Revenue Ethics)
এই অধ্যায়ত প্ৰশাসনৰ স্তৰভিত্তিক গাঁথনি কোৱা হৈছে—গাঁওমুখীয়া, দহ গাঁৱৰ তত্ত্বাৱধায়ক, এশ গাঁৱৰ অধিকাৰী আৰু জনপদ/জিলা শাসক। বেতন কৰ্মফল অনুসাৰে হ’ব আৰু আচৰণৰ নিৰন্তৰ পৰীক্ষা-নিৰীক্ষণ পৰিদৰ্শনেৰে কৰিব লাগিব। শাসনৰ মূল ‘ৰক্ষা’—ৰক্ষিত ৰাজ্যৰ পৰাই ৰজাৰ সমৃদ্ধি; ৰক্ষা নকৰিলে ৰাজধৰ্মো ভণ্ডামি হয়। অৰ্থক ধৰ্ম আৰু কামৰ কাৰ্যকৰী আধাৰ ধৰা হৈছে, কিন্তু শাস্ত্ৰোক্ত কৰব্যৱস্থা আৰু দুষ্টনিগ্ৰহেৰে হে অৰ্জনীয়। মিছা সাক্ষ্য আদিত দণ্ড, মালিকবিহীন সম্পত্তি তিন বছৰ জমা ৰখা, মালিকানা প্ৰমাণৰ মানদণ্ড, আৰু নাবালক, কন্যা, বিধবা, দুৰ্বল নাৰীৰ অভিভাৱকত্ব—আত্মীয়ৰ অবৈধ দখল ৰোধ—বৰ্ণিত। সাধাৰণ চুৰিত ৰজাই ক্ষতিপূৰণ দিব; চুৰি-নিবাৰক কৰ্মচাৰীৰ অবহেলা থাকিলে তেওঁলোকৰ পৰা আদায় কৰিব পাৰি; ঘৰৰ ভিতৰৰ চুৰিত দায় সীমিত। ৰাজস্বনীতিত শুল্ক এনেকুৱা যে বণিকে ন্যায়সঙ্গত লাভ পায়; ঘাট/ফেৰীত নাৰী আৰু সন্ন্যাসীৰ ৰেহাই; শস্য, বনউৎপাদ, পশুধন, সোণ আৰু সামগ্ৰীত নিৰ্দিষ্ট অংশ। কল্যাণবিধান: ভোকাতুৰ শ্ৰোত্ৰিয়ৰ ওপৰত কৰ নলগাই, জীৱিকাৰ সহায় দিয়া—তেওঁলোকৰ মঙ্গল ৰাজ্যৰ স্বাস্থ্যৰ সৈতে জড়িত।
Shlokas
Verse 1
आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम एकविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः तान्न हिंस्याद्यदैव तु इति ज सत्यवान् सुव्रतेन चेति घ , ञ च अथ द्वाविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच ग्रामस्याधिपतिं कुर्याद्दशग्रामाधिपं नृपः शतग्रामाधिपञ्चान्यं तथैव विषयेश्वरं
আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘ৰাজধৰ্ম’ নামৰ অধ্যায় (২২১) আৰম্ভ হয়; পাঠচিহ্নাদি অনুসৰে। তাৰপিছত ‘ৰাজধৰ্মাঃ’ নামৰ অধ্যায় (২২২) আৰম্ভ। পুষ্কৰে ক’লে—ৰজাই এটা গাঁৱৰ অধিপতি, দহ গাঁৱৰ অধিপতি, এশ গাঁৱৰ অধিপতি আৰু তদ্ৰূপ বিষয় (জিলা/প্ৰদেশ)ৰ ঈশ্বৰ/শাসক নিযুক্ত কৰিব।
Verse 2
तेषां भोगविभागश् च भवेत् कर्मानुरूपतः नित्यमेव तथा कार्यं तेषाञ्चारैः परीक्षणं
তেওঁলোকৰ ভোগ-ভাগ আৰু পাৰিশ্ৰমিক কৰ্মানুসাৰে নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে। লগতে চাৰ/নিৰীক্ষকৰ দ্বাৰা তেওঁলোকৰ আচৰণ নিত্য পৰীক্ষা কৰা উচিত।
Verse 3
ग्रामे दोषान् समुत्पन्नान् ग्रामेशः प्रसमं नयेत् अशक्तो दशपालस्य स तु गत्वा निवेदयेत्
গাঁৱত দোষ/অপৰাধ উদ্ভৱ হলে গাঁৱৰ অধিপতিয়ে সেয়া মীমাংসা কৰিব। তেওঁ অক্ষম হলে দশপালৰ ওচৰলৈ গৈ নিবেদন কৰিব।
Verse 4
श्रुत्वापि दशपालो ऽपि तत्र युक्तिमुपाचरेत् वित्ताद्याप्नोति राजा वै विषयात्तु सुरक्षितात्
শুনাৰ পাছতো দশপালে তাত উপযুক্ত যুক্তি/নীতি প্ৰয়োগ কৰিব লাগে। কিয়নো ৰজাই ধন আদি প্ৰকৃততে সুৰক্ষিত বিষয় (অঞ্চল/প্ৰদেশ)ৰ পৰাই লাভ কৰে।
Verse 5
धनवान्धर्ममाप्नोति धनवान् काममश्नुते उच्छिद्यन्ते विना ह्य् अर्थैः क्रिया ग्रीष्मे सरिद्यथा
ধনৱান ব্যক্তি ধৰ্ম লাভ কৰে আৰু ধনৱানেই কামসুখ ভোগ কৰে। কিয়নো অৰ্থ নাথাকিলে সকলো কৰ্ম আৰু অনুষ্ঠান গ্ৰীষ্মত নদী শুকাই যোৱাৰ দৰে থমকি যায়।
Verse 6
विशेषो नास्ति लोकेषे पतितस्याधनस्य च पतितान्न तु गृह्णन्ति दरिद्रो न प्रयच्छति
জগতত পতিত আৰু ধনহীনৰ মাজত বিশেষ ভেদ নাই। মানুহে পতিতৰ পৰা একো গ্ৰহণ নকৰে, আৰু দৰিদ্ৰে দান দিব নোৱাৰে।
Verse 7
धनहीनस्य भार्यापि नैका स्यादुपवर्तिनी राष्ट्रपीडाकरो राजा नरके वसते चिरं
ধনহীন মানুহৰ পত্নীয়েও সদায় একনিষ্ঠ সহচৰী নোহোৱাও পাৰে; আৰু যি ৰজা ৰাজ্যক পীড়া দিয়ে, সি দীঘল সময় নৰকত বাস কৰে।
Verse 8
नित्यं राज्ञा तथा भाव्यं गर्भिणी सहधर्मिणी यहा स्वं सुखमुत्सृज्य गर्भस्य सुखमावहेत्
ৰজাই সদায় এনেদৰে ব্যৱস্থা কৰিব লাগে যে তেওঁৰ গৰ্ভিণী সহধৰ্মিণীয়ে নিজৰ সুখ ত্যাগ কৰি গৰ্ভস্থ শিশুৰ মঙ্গল সাধন কৰে।
Verse 9
विना ह्य् अर्थमिति घ , ञ च नैव स्याद्वशवर्तिनीति ख , ट च नैव स्याद्वशवर्तिनीति घ , ज , ञ च सुखमाहरेदिति ज , ट च किं यज्ञैस्तपसा तस्य प्रजा यस्य न रक्षिताः सुरक्षिताः प्रजा यस्य स्वर्गस्तस्य गृहोपमः
কিছুমান পাঠত ‘অৰ্থ নাথাকিলে’ বুলি; কিছুমানত ‘সী বশৱৰ্তিনী নহ’ব’ বুলি; আৰু কিছুমানত ‘সুখ-কল্যাণ আনিব’ বুলি পোৱা যায়। যাৰ প্ৰজা ৰক্ষিত নহয়, সেই শাসকৰ যজ্ঞ আৰু তপস্যাৰ কি লাভ? কিন্তু যাৰ প্ৰজা সুৰক্ষিত, তাৰ বাবে স্বৰ্গ যেন নিজৰ ঘৰেই সমান।
Verse 10
अरक्षिताः प्रजा यस्य नरकं तस्य मन्दिरं राजा षड्भागमादत्ते सुकृताद्दुष्कृतादपि
যি ৰজাৰ প্ৰজা অৰক্ষিত থাকে, তাৰ বাবে নৰকেই বাসস্থান হয়। ৰজা প্ৰজাৰ পুণ্য আৰু পাপ—দুয়োটাৰ পৰা ষষ্ঠাংশ গ্ৰহণ কৰে।
Verse 11
धर्मागमो रक्षणाच्च पापमाप्नोत्यरक्षणात् सुभगा विटभीतेव राजवल्लभतस्करैः
ৰক্ষণ কৰিলে ধৰ্ম স্থিৰ হয়, আৰু অরক্ষণ কৰিলে পাপ লাভ হয়। যেন দালালিনীৰ ভয়ত থকা সৌভাগ্যৱতী নাৰী ৰজাৰ প্ৰিয়জন আৰু চোৰৰ দ্বাৰাও ভীত হয়।
Verse 12
भक्ष्यमाणाः प्रजा रक्ष्याः कायस्थैश् च विशेषतः
যি প্ৰজা নিপীড়িত হৈ ‘ভক্ষ্য’ হৈ পৰিছে, তেওঁলোকক ৰক্ষা কৰা উচিত—বিশেষকৈ কায়স্থসকল (ৰাজ্য লিপিক/প্ৰশাসনিক বিষয়া) দ্বাৰা।
Verse 13
रक्षिता तद्भयेभ्यस्तु राज्ञो भवति सा प्रजाअप्_२२२०१२च्दरक्षिता सा भवति तेषामेवेह भोजनं दुष्टसम्मर्दनं कुर्याच्छास्त्रोक्तं करमाददेत्
সেই ভয়সমূহৰ পৰা প্ৰজা ৰক্ষিত হ’লে প্ৰজাই সত্যতে ৰজাৰ হয়; আৰু অরক্ষিত হ’লে ইয়াত তেওঁলোক দুষ্টসকলৰ ভোগ্য হয়। সেয়ে ৰজাই দুষ্টদমন কৰি শাস্ত্ৰোক্ত কৰ গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
Verse 14
कोषे प्रवेशयेदर्धं नित्यञ्चार्धं द्विजे ददेत् निधिं द्विजोत्तमः प्राप्य गृह्णीयात्सकलं तथा
অর্ধেক কোষাগাৰত জমা দিব লাগে আৰু বাকী অর্ধেক নিত্য ব্রাহ্মণক দিব লাগে। তদ্ৰূপ শ্ৰেষ্ঠ ব্রাহ্মণে যদি কোনো নিধি (ধনভাণ্ডাৰ) পায়, তেন্তে সি তাক সম্পূৰ্ণৰূপে গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
Verse 15
चतुर्थमष्टमं भागं तथा षोडशमं द्विजः वर्णक्रमेण दद्याच्च निधिं पात्रे तु धर्मतः
দ্বিজে বৰ্ণক্ৰম অনুসাৰে ধৰ্মমতে যোগ্য পাত্ৰক নিধি দান কৰোঁতে চতুৰ্থাংশ, অষ্টমাংশ আৰু ষোড়শাংশ দিব লাগে।
Verse 16
अनृतन्तु वदन् दण्ड्यः सुवित्तस्यांशमष्टमं प्रणष्टस्वामिकमृक्थं राजात्र्यब्दं निधापयेत्
যি মিছা কয় সি দণ্ডনীয়; তাৰ ধনৰ অষ্টমাংশ দণ্ড হিচাপে লোৱা উচিত। যাৰ স্বামী লুপ্ত বা অজ্ঞাত, সেই সম্পত্তি ৰজাই তিন বছৰ আমানত হিচাপে ৰাখিব।
Verse 17
अर्वाक् त्र्यब्दाद्धरेत् स्वामी परेण नृपतिर्हरेत् ममेदमिति यो ब्रूयात् सो ऽर्थयुक्तो यथाविधि
তিন বছৰৰ আগতে স্বামী নিজে সেইটো উদ্ধাৰ কৰিব পাৰে; তাৰ পিছত নৃপতিয়ে বিধিমতে উদ্ধাৰ কৰিব। যি ‘এইটো মোৰ’ বুলি কয়, সি নিয়মানুসাৰে যথোচিত প্ৰমাণসহ ক’ব লাগিব।
Verse 18
सम्पाद्य रूपसङ्ख्यादीन् स्वामी तद् द्रव्यमर्हति सत्प्रजा इति घ , ञ च सुभगा विटभीतेवेत्यादिः, करमाददेदित्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति द्विजे ऽर्पयेदिति ञ , ट च अमृतं वदतो ग्राह्यमिति ट बालदायादिकमृक्थं तावद्राजानुपालयेत्
ৰূপ, সংখ্যা আদি চিনাক্তকৰণ-লক্ষণ নিৰ্ণয় কৰি সত্য স্বামী সেই দ্ৰব্যৰ অধিকাৰী হয়। নাবালক দায়াদ আদি সক্ষম নোহোৱা পৰ্যন্ত ৰজাই তেওঁলোকৰ উত্তৰাধিকাৰ সম্পত্তি ৰক্ষা কৰিব।
Verse 19
यावत्स्यात्स समावृत्तो यावद्वातीतशैशवः बालपुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कलासु च
যেতিয়ালৈকে সি সমাৱর্তন (অধ্যয়নসমাপ্তি) নকৰে আৰু শৈশৱ অতিক্ৰম নকৰে, তেতিয়ালৈকে ৰক্ষা থাকিব। একেদৰে কন্যাশিশুসকলৰ ক্ষেত্ৰতো, আৰু যিসকল নাৰীৰ পুৰুষ অভিভাৱক নাই তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰতো ৰক্ষণ প্ৰযোজ্য।
Verse 20
पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधबास्वातुरासु च जीवन्तीनान्तु तासां ये संहरेयुः स्ववान्धवाः
পতিব্ৰতা নাৰী, বিধৱা আৰু ৰোগিণী নাৰীসকল জীয়াই থাকোঁতেই যদি তেওঁলোকৰ নিজৰ আত্মীয়ইও তেওঁলোকৰ ধন বা জীৱিকা-সাধন কেঢ়ি লয়, তেন্তে সেয়া দণ্ডনীয় অপৰাধ।
Verse 21
ताञ्छिष्याच्चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः सामान्यतो हृतञ्चौरैस्तद्वै दद्यात् स्वयं नृपः
ধাৰ্মিক পৃথিৱীপতিয়ে তেওঁলোকক চোৰ-দণ্ডে দণ্ডিত কৰিব; আৰু সাধাৰণভাৱে চোৰে যি হৰণ কৰিছে, সেয়া ৰজাই নিজেই ভুক্তভোগীক উভতাই দিব।
Verse 22
चौररक्षाधिकारिभ्यो राजापि हृतमाप्नुयात् अहृते यो हृतं ब्रूयान्निःसार्यो दण्ड्य एव सः
চোৰ-ৰক্ষাৰ দায়িত্বত থকা অধিকাৰীৰ পৰাও ৰজাই হৰণ হোৱা ধন উদ্ধাৰ কৰিব পাৰে। কিন্তু হৰণ নোহোৱাতো ‘হৰণ হৈছে’ বুলি কোৱা লোক বহিষ্কৃত আৰু নিশ্চিতভাৱে দণ্ডনীয়।
Verse 23
न तद्राज्ञा प्रदातव्यं गृहे यद् गृहगैर् हृतं स्वराष्ट्रपण्यादादद्याद्राजा विंशतिमं द्विज
হে দ্বিজ! ঘৰৰ ভিতৰত ঘৰৰ লোকেই যি হৰণ কৰে, তাৰ ক্ষতিপূৰণ ৰজাই দিব নালাগে। নিজৰ ৰাজ্যৰ বাণিজ্য-পণ্যৰ পৰা ৰজাই বিশতম ভাগ গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 24
शुल्कांशं परदेशाच्च क्षयव्ययप्रकाशकं ज्ञात्वा सङ्कल्पयेच्छुल्कं लाभं वणिग्यथाप्नुयात्
বিদেশৰ পৰা অহা পণ্যৰ ক্ষেত্ৰতো উপযুক্ত শুল্কাংশ নিৰ্ধাৰণ কৰি, ক্ষয় আৰু ব্যয় প্ৰকাশ কৰা কাৰণসমূহ জানি, বণিকে ন্যায্য লাভ পোৱাকৈ শুল্ক স্থিৰ কৰিব লাগে।
Verse 25
विंशांशं लाभमादद्याद्दण्डनीयस्ततो ऽन्यथा स्त्रीणां प्रव्रजितानाञ्च तरशुल्कं विवर्जयेत्
লাভৰ বিশ ভাগৰ এক ভাগ ৰাজস্ব হিচাপে ল’ব লাগে; ইয়াৰ বিপৰীত কৰিলে দণ্ডনীয় হয়। নাৰী আৰু প্ৰব্ৰজিত (সন্ন্যাসী)সকলৰ বাবে তৰ/ফেৰী-শুল্ক ৰেহাই দিব লাগে।
Verse 26
तरेषु दासदोषेण नष्टं दासांस्तु दापयेत् शूकधान्येषु षड्भागं शिम्बिधान्ये तथाष्टमं
তৰ/নাও পাৰাপাৰৰ ক্ষেত্ৰত দাস/সেৱকৰ দোষে যদি ক্ষতি হয়, তেন্তে দাসসকলৰ পৰাই ক্ষতিপূৰণ আদায় কৰিব লাগে। শূকধান্যত ষষ্ঠাংশ আৰু শিম্বিধান্যত অষ্টমাংশ (দায়/অংশ) নিৰ্ধাৰিত।
Verse 27
राजा वन्यार्थमादद्याद्देशकालानुरूपकं पञ्चषड्भागमादद्याद् राजा पशुहिरण्ययोः
ৰাজাই বনজ উৎপাদৰ ওপৰত দেশ-কাল অনুসৰি কৰ গ্ৰহণ কৰিব লাগে। পশু আৰু সোণৰ পৰা ৰাজাই পঞ্চমাংশ বা ষষ্ঠাংশ অংশ ল’ব লাগে।
Verse 28
गन्धौषधिरसानाञ्च पुष्पमूलफलस्य च बालदायादिकं युक्तमिति ख , ग , घ , ञ च स्त्रीणाञ्चैव द्विजातीनामिति ट पत्रशाकतृणानाञ्च वंशवैणवचर्मणां
সুগন্ধি, ঔষধি আৰু সিহঁতৰ ৰস, লগতে ফুল, মূল আৰু ফল—এইবোৰ কৰযোগ্য বস্তুৰ ভিতৰত গণ্য হ’ব। শিশু, দায়াদ (উত্তৰাধিকাৰ) আদি বিষয় যথাযথভাৱে নিয়মিত হ’ব; নাৰী আৰু দ্বিজসকলৰ বিষয়ো তদ্ৰূপ। তদুপৰি পাতশাক, তৃণ, বাঁহ/বেণু-জাত সামগ্ৰী আৰু চর্মও (এই গণনাত) অন্তৰ্ভুক্ত।
Verse 29
वैदलानाञ्च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च षड्भागमेव चादद्यान् मधुमांसस्य सर्पिषः
বেত/বাঁহেৰে বনোৱা সামগ্ৰী, ভাণ্ড (পাত্ৰ) আৰু সকলো শিলাময় বস্তুৰ পৰা কেৱল ষষ্ঠাংশ ল’ব লাগে; মধু, মাংস আৰু ঘৃতৰ পৰাও ষষ্ঠাংশেই।
Verse 30
म्रियन्नपि न चादद्याद् ब्राह्मणेभ्यस् तथा करं यस्य राज्ञस्तु विषये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा
মৰণাসন্ন হলেও ব্ৰাহ্মণসকলৰ পৰা তেনে কৰ লোৱা উচিত নহয়; যাৰ ৰাজ্যত শ্ৰোত্ৰিয় ব্ৰাহ্মণ ক্ষুধাত কাতৰ হয়।
Verse 31
तस्य सीदति तद्राष्ट्रं व्याधिदुर्भिक्षतस्करैः श्रुतं वृत्तन्तु विज्ञाय वृत्तिं तस्य प्रकल्पयेत्
তাৰ ৰাজ্য ৰোগ, দুৰ্ভিক্ষ আৰু চোৰ-ডকাইতৰ বাবে বিপন্ন হয়। ঘটনাৰ সত্য বৃত্তান্ত শুনি নিশ্চিত কৰি ৰজাই তাৰ জীৱিকাৰ ব্যৱস্থা কৰিব।
Verse 32
रक्षेच्च सर्वतस्त्वेनं पिता पुत्रमिवौरसं संरक्ष्यमणो राज्ञा यः कुरुते धर्ममन्वहं
ৰজাই তাক সকলো দিশৰ পৰা ৰক্ষা কৰিব, যেনেকৈ পিতা নিজৰ ঔৰস পুত্ৰক ৰক্ষা কৰে; কিয়নো ৰজাৰ সংৰক্ষণত থকা জনে প্ৰতিদিন ধৰ্ম আচৰণ কৰে।
Verse 33
तेनायुर्वर्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च कर्म कुर्युर् नरेन्द्रस्य मासेनैकञ्च शिल्पिनः
সেই ব্যৱস্থাৰে ৰজাৰ আয়ু বৃদ্ধি পায়, ধন আৰু ৰাজ্যও বৃদ্ধি পায়। শিল্পীসকলে পালাক্ৰমে প্ৰত্যেকে এক মাহকৈ নৰেন্দ্ৰৰ কাম কৰিব।
Verse 34
भुक्तमात्रेण ये चान्ये स्वशरीरोपजीयिनः
আৰু যিসকল অন্য লোক কেৱল খোৱা-মাত্ৰতে জীয়াই থাকে—নিজ দেহশ্ৰমে উপজীৱিকা কৰে—তেওঁলোককো যথাশক্তি ৰাজকাৰ্যত নিয়োজিত কৰা উচিত।
Frequently Asked Questions
A tiered system: a village headman, an officer over ten villages (daśapāla), another over a hundred villages, and a district governor (viṣayeśvara), with ongoing oversight of conduct and performance-based emoluments.
Protection (rakṣaṇa) is primary: a king gains prosperity from a well-protected realm, incurs sin by failure to protect, and even shares responsibility for the subjects’ merit and demerit.
Taxes must follow śāstric limits (including sixth shares and other sectoral fractions), customs duties should be set after assessing costs so merchants retain fair profit, and certain tolls (e.g., ferries) are waived for women and renunciants.
Ownerless property is held in royal deposit for three years; claims require proper grounds and identification marks (form, number, etc.); after three years, the king may take legal custody per procedure.
The king must protect minors’ estates until maturity, safeguard daughters and unguarded women, punish relatives who unlawfully seize widows’ or sick women’s support, and ensure śrotriya Brahmanas are not taxed into hunger—providing livelihood support instead.