Adhyaya 242
Chapter 242 — पुरुषलक्षणं (Purusha-Lakshana): Marks of a Man (Physiognomy)
পূৰ্বতে ব্যূহ-ৰচনা (যুদ্ধবিন্যাস)ৰ আলোচনা শেষ কৰি এই অধ্যায়ত বাহ্য কৌশলৰ পৰা আঁতৰি ৰজাই দেহগত লক্ষণ চাই মানুহক কেনেকৈ পৰীক্ষা কৰিব সেয়া কোৱা হৈছে। অগ্নিয়ে ইয়াক পৰম্পৰাগত শাস্ত্ৰ বুলি উল্লেখ কৰে—সমুদ্ৰ ঋষিয়ে গৰ্গক শিকোৱা সামুদ্ৰিক বিদ্যা, যিয়ে নাৰী-পুৰুষ উভয়ৰ শুভ-অশুভ চিহ্ন নিৰ্ণয় কৰে। দেহৰ সমতা-সৌষ্ঠৱ, ‘চতুৰ্বিধ সমতা’, আৰু ন্যগ্ৰোধ-পরিমণ্ডল মান (বাহুপ্ৰসাৰ = উচ্চতা) আদি আদৰ্শ অনুপাত, অঙ্গুল-কি্ষ্কু মাপে মাপজোখ, বক্ষ আদি অঞ্চলৰ ৰেখা, পদ্মসদৃশ লক্ষণ, আৰু যুগ্ম অংগৰ সামঞ্জস্য বৰ্ণিত। দয়া, ক্ষান্তি, শৌচ, দান, বীৰ্য আদি নৈতিক গুণ দেহপৰীক্ষাৰ সৈতে সংযোগ কৰি ৰাজধৰ্মত ৰূপৰ লগতে স্বভাৱ-বিবেচনাৰ প্ৰয়োজন দেখুৱাইছে। ৰুক্ষতা, উঁচু শিৰা, দুৰ্গন্ধ অশুভ; মধুৰ বাক্য আৰু গজগতি শুভ—শাসন, বাছনি আৰু পৰামৰ্শত নীতিশাস্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰিক উপায় হিচাপে ই উপস্থাপিত।
Shlokas
Verse 1
यव्यूहस्य ??? दुर्जयव्यूहस्य ??? भोगव्यूहस्य ??? गोमूत्रिकाव्यूहस्य ??? शकटव्यूहस्य ??? अमरव्यूहस्य ??? सर्वतोभद्रव्यूहस्य ??? अथ द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः पुरुषलक्षणं अग्निर् उवाच रामोक्तोक्ता मया नीतिः स्त्रीणां राजन् नृणां वदे लक्षणं यद्समुद्रेण गर्गायोक्तं यथा पुरा
যৱব্যূহ, দুৰ্জয়ব্যূহ, ভোগব্যূহ, গোমূত্রিকাব্যূহ, শকটব্যূহ, অমৰব্যূহ আৰু সৰ্বতোভদ্ৰ-ব্যূহ—এই ব্যূহসমূহ কোৱা হ’ল। এতিয়া ‘পুৰুষলক্ষণ’ নামৰ দ্বিশত বেয়াল্লিশতম অধ্যায় আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—হে ৰাজন, ৰামে কোৱা নীতি মই আগতেই বৰ্ণনা কৰিছোঁ; এতিয়া নাৰী আৰু পুৰুষৰ দেহলক্ষণ ক’ম, যেনেকৈ পুৰাতনত সমুদ্ৰে গৰ্গক লক্ষণশাস্ত্ৰ শিকাইছিল।
Verse 2
समुद्र उवाच पुंसाञ्च लक्षणं वक्ष्ये स्त्रीणाञ्चैव शुभाशुभं एकाधिको द्विशुक्रश् च त्रिगन्भीरस्तथैव च
সমুদ্ৰ ক’লে—মই পুৰুষৰ লক্ষণ আৰু নাৰীৰো শুভ-অশুভ লক্ষণ বৰ্ণনা কৰিম। তাত ‘একাধিক’, ‘দ্বিশুক্ৰ’ আৰু ‘ত্ৰিগম্ভীৰ’ আদি প্ৰকাৰো আছে।
Verse 3
त्रित्रिकस्त्रिप्रलम्बश् च त्रिभिर्व्याप्नोति यस् तथा त्रिबलीमांस्त्रिविनतस्त्रिकालज्ञश् च सुव्रत
সেই ‘ত্ৰিত্ৰিক’ আৰু ‘ত্ৰিপ্ৰলম্ব’ বুলি কোৱা হয়; আৰু যি ত্ৰিবিধ (লোক/অৱস্থা) জুৰি ব্যাপ্ত, সিও তেনেই। সি ‘ত্ৰিবলীমাণ’, ‘ত্ৰিবিনত’, ‘ত্ৰিকালজ্ঞ’ আৰু ‘সুব্ৰত’।
Verse 4
पुरुषः स्यात्सुलक्षण्यो विपुलश् च तथा त्रिषु चतुर्लेखस् तथा यश् च तथैव च चतुःसमः
পুৰুষ সুলক্ষণযুক্ত, দেহে বিপুল আৰু ত্ৰিষু (ৰেখা/প্ৰদেশ)ত চতুৰ্লেখযুক্ত হ’ব লাগে। সি যশস্বী হ’ব আৰু ‘চতুঃসম’—চাৰ অংশত সমতা-সন্তুলন থকা হ’ব।
Verse 5
चतुष्किष्कुश् चतुर्दंष्ट्रः शुक्लकृष्णस्तथैव च चतुर्गन्धश् चतुर्ह्रस्वः सूक्ष्मदीर्घश् च पञ्चसु
তেওঁ ‘চতুষ্কিষ্কু’ (চাৰ অংগ/ভাগযুক্ত), ‘চতুৰ্দংষ্ট্ৰ’ (চাৰ দংষ্ট্ৰাযুক্ত) আৰু শ্বেত-কৃষ্ণ বৰ্ণযুক্ত বুলিও কোৱা হয়। তেওঁৰ ‘চতুৰ্গন্ধ’ (চাৰ প্ৰকাৰ গন্ধ), ‘চতুৰ্হ্ৰস্ব’ (চাৰ প্ৰকাৰ হ্ৰস্বতা) আৰু পঞ্চৰ ভিতৰত ‘সূক্ষ্মদীৰ্ঘ’ (সূক্ষ্ম আৰু দীৰ্ঘ) গুণ থাকে।
Verse 6
षडुन्नतो ऽष्टवंशश् च सप्तस्नेहो नवामलः दशपद्मो दशव्यूहो न्यग्रोधपरिमण्डलः
ষড়্প্ৰকাৰে উন্নত, অষ্টকাণ্ডবিশিষ্ট, সপ্তস্নেহসমৃদ্ধ, নবপ্ৰকাৰে নিৰ্মল; দশপদ্মসদৃশ, দশবিউহযুক্ত—এনেকুৱা সমবৃত্ত বিস্তাৰবিশিষ্ট ন্যগ্ৰোধ (বটগছ)।
Verse 7
चतुर्दशसमद्वन्द्वः षोडशाक्षयश् च शस्यते धर्मार्थकामसंयुक्तो धर्मो ह्य् एकाधिको मतः
যি ছন্দত দুয়োটা অৰ্ধ সমান আৰু প্ৰত্যেকত চৌদ অক্ষৰ থাকে, সেয়া প্ৰশংসিত; আৰু এক প্ৰকাৰত ষোল অক্ষৰবিশিষ্ট ছন্দো স্তুত। ধৰ্ম-অৰ্থ-কামযুক্ত ৰচনাত ধৰ্মক এক মাত্রা অধিক প্ৰধান ধৰা হয়।
Verse 8
तारकाभ्यां विना नेत्रे शुक्रदन्तो द्विशुक्लकः गम्भीरस्त्रिश्रवो नाभिः सत्त्वञ्चैकं त्रिकं स्मृतं
চকুত তাৰকা (পুতলি) নাই বুলি কোৱা হয়; দাঁত শুক্ৰসদৃশ শুভ্ৰ; দ্বিবিধ শুভ্ৰতা আছে; স্বৰ গম্ভীৰ; নাভিত ত্ৰিবিধ ভাঁজ/ঘূৰ্ণি; আৰু সত্ত্ব এক, ত্ৰিক ত্ৰিবিধ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 9
अनसूया दया क्षान्तिर्मङ्गलाचारयुक्तता शौचं स्पृहा त्वकार्पण्यमनायासश् च शौर्यता
অনসূয়া (ঈৰ্ষ্যাহীনতা), দয়া, ক্ষান্তি, মঙ্গল আৰু শিষ্ট আচাৰত যুক্ততা, শৌচ, যথাৰ্থ স্পৃহা, অকাৰ্পণ্য (কৃপণতাহীনতা), অনায়াস (সহজতা) আৰু শৌৰ্য—এইবোৰ গুণ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 10
चित्रिकस्त्रिप्रलम्बः स्याद्वृषणे भुजयोर्नरः दिग्देशजातिवर्गांश् च तेजसा यशसा श्रिया
যি পুৰুষৰ ‘চিত্ৰিক’ নামৰ চিহ্ন আৰু ‘ত্ৰিপ্ৰলম্ব’ নামৰ লক্ষণ থাকে—বিশেষকৈ সেয়া অণ্ডকোষত বা বাহুত থাকিলে—সেই পুৰুষ তেজ, যশ আৰু শ্ৰী দ্বাৰা দিশ, দেশ, জাতি আৰু বৰ্গে খ্যাত লোককো অতিক্ৰম কৰে।
Verse 11
व्याप्नोति यस्त्रिकव्यापी त्रिबलीमान्नरस्त्वसौ उदरे बलयस्तिस्रो नरन्त्रिविनतं शृणु
যি পুৰুষ ধড়ৰ তিনিটা অঞ্চলত বিস্তৃত আৰু তিনিটা স্পষ্ট ভাঁজ (ৰেখা)যুক্ত, সি তেনেকুৱাই; এতিয়া উদৰত তিনিটা ভাঁজ দেখা পোৱা ত্ৰিবিনত পুৰুষৰ কথা শুনা।
Verse 12
देवतानां द्विजानाञ्च गुरूणां प्रणतस्तु यः धर्मार्थकामकालज्ञस्त्रिकालज्ञो ऽभिधीयते
যি দেৱতা, দ্বিজ আৰু গুৰুসকলৰ প্ৰতি বিনয়ে প্ৰণত হয় আৰু ধৰ্ম-অৰ্থ-কামৰ উপযুক্ত সময় জানে, তাক ‘ত্ৰিকালজ্ঞ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 13
उरो ललाटं वक्त्रञ्च त्रिविस्तीर्णो विलेखवान् द्वौ पाणी द्वौ तथा पादौ ध्वजच्छत्रादिभिर्युतौ
বক্ষ, ললাট আৰু মুখ ত্ৰিগুণ বিস্তৃত আৰু শুভ ৰেখাৰে স্পষ্ট হোৱা উচিত। দুয়ো হাত আৰু দুয়ো পা ধ্বজ, ছত্ৰ আদি মঙ্গলচিহ্নেৰে যুক্ত হওক।
Verse 14
अङ्गुल्यो हृदयं पृष्ठं कटिः शस्तं चतुःसमं षण्णवत्यङ्गुलोत्सेधश् चतुष्किष्कुप्रमाणतः
আঙুলি, হৃদয়-অঞ্চল, পিঠ আৰু কঁকালৰ মাপ চতুঃসম (সমানুপাত) বুলি বিধান। মুঠ উচ্চতা ছিয়ানব্বই অঙ্গুল; ই চাৰ কিষ্কু প্ৰমাণেৰে মাপা হয়।
Verse 15
द्रंष्ट्राश् चतस्रश् चन्द्राभाश् चतुःकृष्णं वदामि ते नेत्रतारौ भ्रुवौ श्मश्रुः कृष्णाः केशास्तथैव च
মই তোমাক কওঁ—চাৰিটা দংশ্ট্ৰা চন্দ্ৰসম উজ্জ্বল; আৰু চাৰিটা বস্তু কৃষ্ণবৰ্ণ—চকুৰ মণি, ভ্ৰূ, শ্মশ্ৰু (দাড়ি-মোঁচ) আৰু কেশ।
Verse 16
नासायां वदने स्वेदे कक्षयोर्विडगन्धकः ह्रस्वं लिङ्गं तथा ग्रीवा जङ्घे स्याद्वेदह्रस्वकं
যেতিয়া নাক, মুখ, ঘাম আৰু কাষত বিষ্ঠাগন্ধ থাকে আৰু লিঙ্গ আৰু গ্ৰীৱা হ্ৰস্ব/ক্ষীণ হয়, তেতিয়া জঙ্ঘাও হ্ৰস্ব হয়—এই অৱস্থাক ‘বেদহ্ৰস্বক’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 17
सूक्ष्माण्यङ्गुलिपर्वाणि नखकेशद्विजत्वचः हनू नेत्रे ललाटे च नासा दीर्घा स्तनान्तरं
আঙুলিৰ গাঁঠবোৰ সূক্ষ্ম আৰু সুষম হওক; নখ, কেশ আৰু দাঁত উজ্জ্বল আৰু ত্বক নিৰ্মল হওক। হনু, চকু আৰু ললাট সুগঠিত; নাসা দীঘল আৰু স্তনদ্বয়ৰ মাজৰ ব্যৱধান সুস্পষ্ট হওক।
Verse 18
वक्षः कक्षौ नखा नासोन्नतं वक्त्रं कृकाटिका स्निग्धास्त्वक्केशदन्ताश् च लोम दृष्टिर्नखाश् च वाक्
বক্ষ, কাষ, নখ, উন্নত নাসা, মুখ আৰু গ্ৰীৱাৰ পিছফাল; লগতে মসৃণ ত্বক, কেশ আৰু দাঁত; দেহৰ লোম, দৃষ্টি, নখ আৰু বাক্—এইবোৰ লক্ষণ হিচাপে পৰীক্ষা কৰিব লাগে।
Verse 19
जान्वोरुर्वोश् च पृष्ठस्थ वंशौ द्वौ करनासयोः नेत्रे नासापुटौ कर्णौ मेढ्रं पायुमुखे ऽमलं
জানু আৰু ঊৰুৰ ওচৰত পৃষ্ঠদেশত অৱস্থিত দুটা ‘বংশ’ (নালী) কোৱা হৈছে। কৰ্ম আৰু বাকৰ বাবে দুটা (ইন্দ্ৰিয়) আছে; দুটা চকু, দুটা নাসাপুট, দুটা কাণ; আৰু মেঢ্ৰ আৰু পায়ু—এইবোৰ দেহৰ অমল দ্বাৰ।
Verse 20
जिह्वोष्ठे तालुनेत्रे तु हस्तपादौ नखास् तथा शिश्नाग्रवक्त्रं शस्यन्ते पद्माभा दश देहिनां
দেহধাৰীৰ বাবে পদ্মসদৃশ বুলি দশটা অঙ্গ প্ৰশংসিত—জিহ্বা, ওষ্ঠ, তালু, চকু, হাত, পা, নখ, শিশ্নাগ্ৰ আৰু মুখ।
Verse 21
पाणिपादं मुखं ग्रीवा श्रवणे हृदयं शिरः ललाटमुदरं पृष्ठं वृहन्तः पूजिता दश
পূজ্য দহটা অংগ—হাত আৰু পা, মুখ, গ্ৰীৱা, কাণ, হৃদয়, শিৰ, ললাট, উদৰ, পৃষ্ঠ আৰু বৃহন্ত (বক্ষ/স্কন্ধ অঞ্চল)।
Verse 22
प्रसारितभुजस्येह मध्यमाग्रद्वयान्तरं उच्छ्रायेण समं यस्य न्यग्रोधपरिमण्डलः
ইয়াত ‘ন্যগ্ৰোধ-পরিমণ্ডল’ বুলিলে বুজায়—দুয়োটা বাহু সম্পূৰ্ণ মেলিলে মধ্যমা আঙুলৰ অগ্ৰদ্বয়ৰ মাজৰ দূৰত্ব ব্যক্তিৰ উচ্চতাৰ সমান হোৱা মাপ।
Verse 23
पादौ गुल्फौ स्फिचौ पार्श्वौ वङ्क्षणौ वृषणौ कुचौ कर्णौष्ठे सक्थिनी जङ्घे हस्तौ बाहू तथाक्षिणी
পাদ, গুল্ফ (গোৰালি), স্ফিচ (নিতম্ব), পাৰ্শ্ব, বঙ্ক্ষণ (কুঁচকি), বৃষণ, কুচ (স্তন), কৰ্ণ আৰু ওষ্ঠ, সক্থিনী (উৰু), জঙ্ঘা (পিণ্ডলি), হস্ত, বাহু আৰু অক্ষিণী (চকু)।
Verse 24
चतुर्दशसमद्वन्द्व एतत्सामान्यतो नरः विद्याश् चतुर्दश द्व्यक्षैः पश्येद्यः षोडशाक्षकः
সাধাৰণতে মানুহে ইয়াক চৌদটা সম-দ্বন্দ্ব (যুগল) বুলি বুজিব। যি দ্ব্যক্ষৰ-খণ্ডে বিন্যস্ত চৌদ ‘বিদ্যা’ উপলব্ধি কৰে, সি ষোড়শাক্ষৰ (মন্ত্ৰ/বিদ্যা)ৰ জ্ঞাতা।
Verse 25
रूक्षं शिराततं गात्रमशुभं मांसवर्जितं दुर्गन्धिविपरीतं यच्छस्तन्दृष्ट्या प्रसन्नया
যেতিয়া দেহ ৰূক্ষ হয়, শিৰা উজলি উঠে, অশুভ যেন লাগে আৰু মাংস-বর্জিত হয়; লগতে দুৰ্গন্ধযুক্ত আৰু বিকৃত অৱস্থাত থাকে—তথাপি যদি তাক প্ৰসন্ন, শান্ত দৃষ্টিৰে উপস্থাপন কৰা হয়—ই অমঙ্গলসূচক পূৰ্বলক্ষণ বুলি গণ্য।
Verse 26
धन्यस्य मधुरा वाणी गतिर्मत्तेभसन्निभा एककूपभवं रोम भये रक्षा सकृत् सकृत्
ধন্য মানুহৰ বাক্য মধুৰ হয় আৰু তেওঁৰ গতি মত্ত হাতীৰ দৰে। একেটা ৰোমকূপৰ পৰা উঠা এটা লোমো ভয়ৰ সময়ত বাৰে বাৰে ৰক্ষা কৰে।
Frequently Asked Questions
It emphasizes proportional canons and measurement (e.g., height as ninety-six angulas = four kishkus; nyagrodha-parimandala where arm-span equals height), plus enumerated bodily markers such as lotus-like features and paired correspondences.
By aligning bodily assessment with dharmic discernment: virtues like compassion, purity, forbearance, and generosity are treated as auspicious markers, guiding a ruler or practitioner to prioritize sattvic character and right conduct while exercising worldly responsibility.