Adhyaya 225

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम चतुर्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच स्वयमेव कर्म दैवाख्यं विद्धि देहान्तरार्जितं तस्मात् पौरुषमेवेह श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः

এইদৰে অগ্নি-মহাপুৰাণত ‘ৰাজধৰ্ম’ নামৰ ২২৪তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ‘ৰাজধৰ্মাঃ’ বিষয়ক ২২৫তম অধ্যায় আৰম্ভ হয়। পুষ্কৰে ক’লে—‘দৈৱ’ বুলি যাক কোৱা হয়, সেয়া প্ৰকৃততে নিজৰেই কৰ্ম, যি অন্য দেহত (পূৰ্বজন্মত) সঞ্চিত; সেয়ে এই লোকত পুৰুষাৰ্থকেই শ্ৰেষ্ঠ বুলি মনীষীসকলে কয়।

Verse 2

प्रतिकूलं तथा दैवं पौरुषेण विहन्यते सात्त्विकात् कर्मणः पूर्वात् सिद्धिः स्यात्पौरुषं विना

প্ৰতিকূল দৈৱকো পুৰুষাৰ্থেৰে নিবারণ কৰা যায়; আৰু পূৰ্বৰ সাত্ত্বিক কৰ্মৰ ফলত কেতিয়াবা পুৰুষাৰ্থ নথাকিলেও সিদ্ধি লাভ হয়।

Verse 3

पौरुषं दैवसम्पत्त्या काले फलति भार्गव दैवं पुरुषकारश् च द्वयं पुंसः फलावहं

হে ভার্গৱ! দেৱ-সহায় থাকিলে পুৰুষাৰ্থ সময়মতে ফল দিয়ে। মানুহৰ বাবে দৈৱ আৰু পুৰুষকাৰ—দুয়োটাই একেলগে ফলপ্ৰদ।

Verse 4

कृषेर्वृष्टिसमायोगात् काले स्युः फलसिद्धयः सधर्मं पौरुषं कुर्यान्नालसो न च दैववान्

যেনেকৈ কৃষিকাৰ্যত চাষ‑বোৱা আৰু বৰষুণৰ সংযোগে যথাসময়ত ফলসিদ্ধি হয়, তেনেকৈ সকলো কৰ্মৰ ফলো কালে সিদ্ধ হয়। সেয়ে ধৰ্মানুগত পুৰুষাৰ্থ কৰা—অলস নহ’বা, কেৱল ভাগ্যনির্ভৰো নহ’বা।

Verse 5

सामादिभिरुपायैस्तु सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः साम चोपप्रदानञ्च भेददण्डौ तथापरौ

সাম আদি উপায়ে সকলো উদ্যোগ সিদ্ধ হয়। সাম (সমঝোতা), দান (উপহাৰ), ভেদ (বিভেদ), আৰু দণ্ড (শাস্তি/বলপ্ৰয়োগ)—এইবোৰ অন্য উপায়।

Verse 6

मायोपेक्षेन्द्रजालञ्च उपायाः सप्त ताञ्छृणु द्विविधं कथितं साम तथ्यञ्चातथ्यमेव च

মায়া, উপেক্ষা আৰু ইন্দ্ৰজাল আদি—এই সাত উপায় শুনা। সাম দুবিধ বুলি কোৱা হৈছে: তথ্য় (সত্য) আৰু অতথ্য় (অসত্য)।

Verse 7

तत्राप्यतथ्यं साधूनामाक्रोशायैव जायते महाकुलीना ह्य् ऋजवो धर्मनित्या जितेन्द्रियाः

তাতো সাধুজনৰ বিষয়ে অতথ্য় বাক্য কেৱল গালি‑অপমানৰ বাবেই জন্মে। কিয়নো মহাকুলীন লোক ঋজু, ধৰ্মত নিত্যস্থিত আৰু ইন্দ্ৰিয়জিত।

Verse 8

सामसाध्या अतथ्यैश् च गृह्यन्ते राक्षसा अपि तथा तदुप्रकाराणां कृतानाञ्चैव वर्णनं

সামৰ দ্বাৰা সাধ্য হোৱাৰ দৰে, অতথ্য় (ছল/অসত্য) বাক্যৰ দ্বাৰাও ৰাক্ষসো বশ কৰিব পাৰি। লগতে সেই উদ্দেশ্যে কৰা নানাবিধ পদ্ধতি আৰু সম্পাদিত ক্ৰিয়াৰ বৰ্ণনাও আছে।

Verse 9

परस्परन्तु ये द्विष्टाः क्रुद्धभीतावमानिताः तेषान्भेदं प्रयुञ्जीत परमं दर्शयेद्भयं

যিসকল পৰস্পৰ দ্বিষ্ট—ক্ৰুদ্ধ, ভীত বা অপমানিত—তেওঁলোকৰ মাজত ভেদ সৃষ্টি কৰিব লাগে আৰু পৰম ভয় দেখুৱাব লাগে।

Verse 10

आत्मीयान् दर्शयेदाशां येन दोषेण बिभ्यति परास्तेनैव ते भेद्या रक्ष्यो वै ज्ञातिभेदकः

নিজৰ লোকসকলে যি দোষক ভয় কৰে, সেই দোষ দেখুৱাই লাভৰ আশা দেখুৱাব লাগে; সেই একে দুৰ্বলতাৰে তেওঁলোকক ভেদ কৰিব পাৰি। জ্ঞাতিসকলৰ মাজত ভেদ ঘটোৱা প্ৰেৰক ৰক্ষণীয়।

Verse 11

सामन्तकोषो वाह्यस्तु मन्त्रामात्यात्मजादिकः अन्तःकोषञ्चोपशाम्य कुर्वन् शत्रोश् च तं जयेत्

সামন্ত আৰু বাহ্য সহায়ক সম্পদ, লগতে মন্ত্ৰী, অমাত্য, ৰাজপুত্ৰ আদি—ইয়াই ‘বাহ্য কোষ’। ‘অন্তঃকোষ’কো শান্ত আৰু সুৰক্ষিত কৰি, তাৰ পিছত শত্রুক জয় কৰিব লাগে।

Verse 12

उपायश्रेष्ठं दानं स्याद्दानादुभयलोकभाक् न सो ऽस्ति नाम दानेन वशगो यो न जायते

উপায়সমূহৰ ভিতৰত দান শ্ৰেষ্ঠ; দানৰ দ্বাৰা মানুহ ইহলোক আৰু পৰলোক—উভয়ৰ ভাগী হয়। দানৰ দ্বাৰা বশ নোহোৱা কোনো নাই।

Verse 13

परस्मादर्शयेद्भयमिति ञ मन्त्रामात्यानुजादिक इति ञ दानवानेव शक्नोति संहतान् भेदितुं परान् त्रयासाध्यं साधयेत्तं दण्डेन च कृतेन च

‘শত্রুক ভয় দেখুৱাব লাগে’—এনে নীতি; আৰু ‘মন্ত্ৰ, অমাত্য, অনুজ/সহায়ক আদি প্ৰয়োগ’—এনেও নীতি। কেৱল সাধন-সম্পন্ন ৰজাই একত্ৰিত প্ৰতিপক্ষক ভেদ কৰিব পাৰে। যি তিন (সাম-দান-ভেদ)ৰে অসাধ্য, তাক দণ্ড আৰু কাৰ্যপ্ৰয়োগে সাধন কৰিব লাগে।

Verse 14

दण्डे सर्वं स्थितं दण्डो नाशयेद्दुष्प्रणीकृतः अदण्ड्यान् दण्डयन्नश्येद्दण्ड्यान्राजाप्यदण्डयन्

দণ্ডৰ ওপৰতেই সকলো শাসন-ব্যৱস্থা স্থিত। দণ্ড যদি ভুলভাৱে প্ৰয়োগ হয়, তেন্তে সি ৰাজ্য ধ্বংস কৰে। যি অদণ্ড্যক দণ্ড দিয়ে সি বিনষ্ট হয়; আৰু যি দণ্ড্যক দণ্ড নেদিয়ে, সেই ৰজাও বিনষ্ট হয়।

Verse 15

दैवदैत्योरगनराः सिद्धा भूताः पतत्रिणः उत्क्रमेयुः स्वमर्यादां यदि दण्डान् न पालयेत्

যদি দণ্ড যথাযথভাৱে পালন নকৰা হয়, তেন্তে দেৱ, দৈত্য, উৰগ, মানুহ, সিদ্ধ, ভূত আৰু পক্ষী—সকলোৱে নিজৰ নিজৰ নিৰ্ধাৰিত সীমা লংঘন কৰিব।

Verse 16

यस्माददान्तान् दमयत्यदण्ड्यान्दण्डयत्यपि दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्ड विदुर्बुधाः

কাৰণ ই (দণ্ড) অদম্যক সংযত কৰে আৰু কেতিয়াবা অদণ্ড্যকো দণ্ডিত কৰে; সংযমন আৰু দণ্ডন—দুয়োটা কৰাতেই জ্ঞানীয়ে একে ‘দণ্ড’ বুলি জানে।

Verse 17

तेजसा दुर् निरीक्ष्यो हि राजा भास्करवत्ततः लोकप्रसादं गच्छेत दर्शनाच्चन्द्रवत्ततः

তেজৰ দ্বাৰা ৰজা সূৰ্যৰ দৰে দৃষ্টিদুৰ্লভ হওক; কিন্তু দর্শন দি চন্দ্ৰৰ দৰে লোকপ্ৰসাদ (জনানুকূলতা) লাভ কৰক।

Verse 18

जगद्व्याप्नोति वै चारैर् अतो राजा समीरणः दोषनिग्रहकारित्वाद्राजा वैवस्वतः प्रभुः

চৰ (গুপ্তচৰ)ৰ দ্বাৰা সি সমগ্ৰ ৰাজ্যত সৰ্বত্র অৱগত থাকে; সেয়ে ৰজা ‘সমীৰণ’ (বায়ু) বুলি কোৱা হয়। আৰু দোষ-অপরাধ নিগ্ৰহ কৰাৰ বাবে ৰজা ‘বৈবস্বত’ (যমসদৃশ ন্যায়াধিপতি) প্ৰভু বুলি অভিহিত।

Verse 19

यदा दहति दुर्बुद्धिं तदा भवति पावकः यदा दानं द्विजातिभ्यो दद्यात् तस्माद्धनेश्वरः

যেতিয়া মানুহে দুষ্টবুদ্ধিক দগ্ধ কৰে, তেতিয়া সি পাৱকৰ দৰে পবিত্ৰকাৰী হয়। আৰু যেতিয়া সি দ্বিজসকলক দান দিয়ে, সেই পুণ্যৰ ফলত সি ধনৰ অধিপতি হয়।

Verse 20

धनधाराप्रवर्षित्वाद्देवादौ वरुणः स्मृतः क्षमया धारयंल्लेकान् पार्थिवः पार्थिवो भवेत्

ধনৰ ধাৰা বৰষাই দিয়াৰ বাবে দেৱসকলৰ মাজত প্ৰথমে বৰুণ স্মৃত। আৰু যি ভূ-নৃপ ক্ষমাৰে লোকসমূহক ধাৰণ কৰে, সি-ই প্ৰকৃততে ‘পাৰ্থিৱ’ (পৃথিৱীৰ ৰজা) হয়।

Verse 21

उत्साहमन्त्रशक्त्याद्यै रक्षेद्यस्माद्धरिस्ततः

উৎসাহ, মন্ত্ৰ আৰু শক্তি আদি দ্বাৰা যিহেতু সাধক ৰক্ষিত হয়, সেয়েহে হৰি (বিষ্ণু) ‘ৰক্ষক’ বুলি স্মৃত।