Adhyaya 237
Chapter 237 — Rāma’s Teaching on Nīti (रामोक्तनीतिः)
ভগৱান অগ্নিয়ে লক্ষ্মণক ৰামোক্ত নীতিশিক্ষা বৰ্ণনা কৰে—বিজয়মুখী হলেও ধৰ্মসম্মত আচৰণ। ৰাজধৰ্মক শাস্ত্ৰনিষ্ঠ আৰু আত্মসংযমমূলক প্ৰয়োগবিজ্ঞান হিচাপে দেখুওৱা হৈছে। ৰজাৰ চাৰিধৰণৰ অৰ্থ-নৈতিক কৰ্তব্য: ধৰ্মপূৰ্বক ধনাৰ্জন, তাৰ বৃদ্ধি, ৰক্ষা, আৰু যোগ্য পাত্ৰত যথাযথ বণ্টন। শাসননীতি (নয়)ৰ মূল বিনয়—শাস্ত্ৰনিশ্চয়জাত ইন্দ্ৰিয়জয়। বুদ্ধি, স্থৈৰ্য, দক্ষতা, উদ্যোগ, অধ্যবসায়, বাক্পটুতা, দানশীলতা, আপদসহিষ্ণুতা আদি ৰাজগুণ; শৌচ, মৈত্ৰী, সত্য, কৃতজ্ঞতা, সমতা আদি সমৃদ্ধিদায়ক গুণ কোৱা হৈছে। বিষয়বনত ঘূৰি ফুৰা ‘ইন্দ্ৰিয়-হাতী’ৰ উপমাৰে জ্ঞানক অঙ্কুশ কৰি সংযমৰ উপদেশ দিয়া হয় আৰু কাম, ক্ৰোধ, লোভ, হর্ষ, মান, মদ—এই ছয় অন্তঃশত্ৰু ত্যাগ কৰিবলৈ কোৱা হয়। আন্বীক্ষিকী, ত্ৰয়ী, বাৰ্তা, দণ্ডনীতি—এই চাৰিবিধ বিদ্যাৰ ক্ষেত্ৰ ক্ৰমে হিত, ধৰ্ম, লাভ-ক্ষতি আৰু ন্যায়-অন্যায় নীতি বুলি স্পষ্ট কৰা হৈছে। সাৰ্বধৰ্ম: অহিংসা, সত্য-মধুৰ বাক্য, পবিত্ৰতা, দয়া, ক্ষমা; ৰজাই দুৰ্বলক ৰক্ষা কৰিব, দমন নকৰিব, শত্রুকো প্ৰিয় কথা ক’ব, গুৰু-বৃদ্ধক সন্মান কৰিব, বিশ্বস্ত মৈত্ৰী পোষণ কৰিব, অহংকাৰবিহীন দান কৰিব আৰু সদায় ঔচিত্যৰে চলিব—ইয়াই মহাত্মাৰ লক্ষণ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् अग्नेये महापुराणे श्रीस्तोत्रं नाम षट्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः रामोक्तनीतिः अग्निर् उवाच नीतिस्ते पुष्करोक्ता तु रामोक्ता लक्ष्मणाय या जयाय तां प्रवक्ष्यामि शृणु धर्मादिवर्धनीं
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত “শ্ৰী-স্তোত্ৰ” নামৰ ২৩৬তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ২৩৭তম অধ্যায় “ৰামোক্ত নীতি” আৰম্ভ। অগ্নি ক’লে—পুষ্কৰে কোৱা নীতিয়েই ৰামে লক্ষ্মণক জয়াৰ্থে কৈছিল; মই সেই নীতি বৰ্ণনা কৰোঁ, শুনা—ই ধৰ্ম আদি বৃদ্ধি কৰে।
Verse 2
राम उवाच न्यानेनार्जनमर्थस्य वर्धनं रक्षणं चरेत् सत्पात्रप्रतिपत्तिश् च राजवृत्तं चतुर्विधं
ৰামে ক’লে—ন্যায়পথে ধন অৰ্জন কৰিব লাগে, তাক বৃদ্ধি আৰু ৰক্ষা কৰিব লাগে; লগতে সৎপাত্ৰক যথোচিতভাৱে ধন প্ৰদান/বণ্টন কৰিব লাগে। ৰজাৰ আচৰণ চাৰিবিধ।
Verse 3
नयस्य विनयो मूलं विनयः शास्त्रनिश् चयात् विनयो हीन्द्रियजयस्तैर् युक्तः पालयेन्महीं
সুশাসন (নয়)ৰ মূল বিনয়। শাস্ত্ৰৰ দৃঢ় নিশ্চয়ৰ পৰা বিনয় জন্মে। বিনয়েই ইন্দ্ৰিয়জয়; তাৰে যুক্ত হৈ ৰজাই ভূমি/ৰাজ্য পালন আৰু ৰক্ষা কৰিব লাগে।
Verse 4
शास्त्रं प्रज्ञा धृतिर्दाक्ष्यं प्रागल्भ्यं धारयिष्णुता उत्साहो वाग्मितौदार्यमापत्कालसहिष्णुता
শাস্ত্ৰজ্ঞান, প্ৰজ্ঞা, ধৃতি (স্থিৰতা), দক্ষতা, সাহসী উদ্যোগ, ধাৰণশক্তি, উৎসাহ, বাগ্মিতা, ঔদাৰ্য আৰু আপত্কালত সহিষ্ণুতা—এইবোৰেই প্ৰয়োজনীয় গুণ।
Verse 5
प्रभावः शुचिता मैत्री त्यागः सत्यं कृतज्ञता कुलं शीलं समश्चेति गुणाः सम्पत्तिहेतवः
প্ৰভাৱ, শুচিতা, মৈত্ৰী, ত্যাগ, সত্য, কৃতজ্ঞতা, সৎকুল, সুশীলতা আৰু সমতা—এই গুণসমূহেই সমৃদ্ধিৰ কাৰণ।
Verse 6
प्रकीर्णविषयारण्ये धावन्तं विप्रमाथिनं वागिमता दार्ढ्यमापत्कालसहिष्णुतेति ख , घ , ज , झ च ज्ञानाङ्कुशेन कुर्वीत वश्यमिन्द्रियदन्तिनं
বিক্ষিপ্ত বিষয়-অৰণ্যত ইন্দ্ৰিয়-হস্তী দৌৰি জ্ঞানীকো পীড়া দিয়ে। বাক্পটুতা, দৃঢ়তা আৰু আপৎকাল-সহিষ্ণুতা (খ, ঘ, জ, ঝ সূচিত) আৰু জ্ঞান-অঙ্কুশে তাক বশ কৰিব লাগে।
Verse 7
कामः क्रोधस् तथा लोभो हर्षो मानो मदस् तथा षड्वर्गमुत्सृजेदेनमस्मिंस्त्यक्ते सुखी नृपः
কাম, ক্ৰোধ, লোভ, হৰ্ষ, মান আৰু মদ—এই ষড়্বৰ্গ শত্রুক ত্যাগ কৰা উচিত। এইবোৰ ত্যাগ কৰিলে ৰজা সুখী আৰু শাসনত স্থিৰ হয়।
Verse 8
आन्वीक्षिकीं त्रयीं वार्तां दण्डनीतिं च पार्थिवः तद्वैद्यैस्तत्क्रियोपैतैश्चिन्ततयेद्विनयान्वितः
ৰজাই আন্বীক্ষিকী, ত্ৰয়ী (বেদত্ৰয়), বাৰ্তা আৰু দণ্ডনীতি—এইবোৰ বিষয়ে, সংশ্লিষ্ট শাস্ত্ৰজ্ঞ আৰু যথাযথ প্ৰয়োগ-পদ্ধতিত নিপুণ লোকৰ সহায়তাৰে, বিনয়সহ চিন্তা কৰিব লাগে।
Verse 9
आन्वीक्षिक्यार्थविज्ञानं धर्माधर्मौ त्रयीस्थितौ अर्थानर्थौ तु वार्तायां दण्डनीत्यां नयानयौ
আন্বীক্ষিকীত হিত-অহিতৰ জ্ঞান থাকে; ত্ৰয়ীত ধৰ্ম-অধৰ্ম স্থিত; বাৰ্তাত লাভ-ক্ষতি বুজা যায়; আৰু দণ্ডনীতিত নয়-অনয় (নীতি-অনীতি) নিৰ্ণয় হয়।
Verse 10
अहिंसा सूनृता वाणी सत्यं शौचं दया क्षमा वर्णिनां लिङ्गिनां चैव सामान्यो धर्म उच्यते
অহিংসা, সুনৃতা (মধুৰ আৰু সত্য) বাক্য, সত্য, শৌচ, দয়া আৰু ক্ষমা—এইবোৰ বৰ্ণধাৰী আৰু লিঙ্গধাৰী (সন্ন্যাসচিহ্নধাৰী) উভয়ৰ বাবে সাধাৰণ ধৰ্ম বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 11
प्रजाः समनुगृह्णीयात् कुर्यादाचारसंस्थितिं वाक् सूनृता दया दानं हीनोपगतरक्षणं
তেওঁ প্ৰজাসকলৰ প্ৰতি সদা অনুগ্ৰহশীল হৈ তেওঁলোকক সদাচাৰত স্থাপন কৰিব; তেওঁৰ বাক্য সত্য আৰু মধুৰ হ’ব; তেওঁ দয়া আৰু দান কৰিব আৰু পতিত, দুৰ্বল, বঞ্চিত লোকক ৰক্ষা কৰিব।
Verse 12
इति वृत्तं सतां साधुहितं सत्पुरुषव्रतं आधिव्याधिपरीताय अद्य श्वो वा विनाशिने
এইদৰে সজ্জনৰ আচৰণ—সাধুহিতকাৰী, সৎপুৰুষৰ ব্ৰত-নিয়ম—মানসিক ক্লেশ আৰু ৰোগে পীড়িত, আৰু যি আজি বা কাইলৈ নাশ হ’ব পাৰে, তেনেও আচৰণ কৰিব লাগে।
Verse 13
को हि राजा शरीराय धर्मापेतं समाचरेत् न हि स्वमुखमन्विच्छन् पीडयेत् कृपणं जनं
কেৱল নিজৰ দেহৰ স্বাৰ্থত কোন ৰজাই ধৰ্মবিৰোধী কৰ্ম কৰিব? নিজৰ মুখ ভৰাবলৈ গৈ তেওঁ দীন-দুৰ্বল জনতাক কেতিয়াও পীড়া নিদিব।
Verse 14
कृपणः पीड्यमानो हि मन्युना हन्ति पार्थिवं क्रियते ऽभ्यर्हणीयाय स्वजनाय यथाञ्जलिः
কৃপণ আৰু নীচ মানুহ ক্ৰোধে পীড়িত হলে ৰজাকো আঘাত কৰে; কিন্তু নিজৰ স্বজন—যি আদৰণীয়—তাৰ আগত সি হাত জোৰি অঞ্জলিবদ্ধ হৈ বিনয় দেখুৱায়।
Verse 15
ततः साधुतरः कार्यो दुर्जनाय शिवर्थिना प्रियमेवाभिधातव्यं सत्सु नित्यं द्विषत्सु च
সেয়ে মঙ্গল কামনা কৰা জনে দুষ্টৰ প্ৰতিও অধিক সদাচাৰ কৰিব লাগে; আৰু সজ্জনৰ মাজত সদায়, শত্রুৰ মাজতো, কেৱল প্ৰিয় বাক্যহে ক’ব লাগে।
Verse 16
देवास्ते प्रियवक्तारः पशवः क्रूरवादिनः शुचिरास्तिक्यपूतात्मा पूजयेद्देवताः सदा
যি প্ৰিয় বাক্য কয় সি দেবসম, আৰু যি কঠোৰ বাক্য কয় সি পশুসম। শুচি হৈ, আস্তিক্যৰে পবিত্ৰ আত্মা লৈ, সদায় দেবতাসকলক পূজা কৰিব লাগে।
Verse 17
दीनोपगतरक्षणमिति ख , घ , छ , ज , ञ , ट च स्वमुखमन्विच्छुरिति ख , छ च देवतावत् गुरुजनमात्मवच्च सुहृज्जनं प्रणिपातेन हि गुरुं सतो ऽमृषानुचेष्टितैः
“দীন আৰু শৰণাগতক ৰক্ষা” (খ, ঘ, ছ, জ, ঞ, ট পাঠ) আৰু “নিজ লাভ অনুসন্ধান” (খ আৰু ছ পাঠ)—এই পাঠভেদ। গুরুজনক দেবতাবৎ পূজা কৰিব লাগে, আৰু সুহৃদ্ জনক আত্মবৎ গণ্য কৰিব লাগে; গুৰুক প্ৰণাম, সজ্জনাচাৰ আৰু অকপট কৰ্মেৰে সন্মান কৰিব লাগে।
Verse 18
कुर्वीताभिमुखान् भृत्यैर् देवान् सुकृतकर्मणा सद्भावेन हरेन्मित्रं सम्भ्रमेण च बान्धवान्
ভৃত্যসকলৰ সহায়তাৰে, সুকৃত কৰ্মেৰে দেবতাসকলক প্ৰসন্ন কৰিব লাগে; সদ্ভাৱেৰে মিত্ৰক নিজৰ কৰি ল’ব লাগে, আৰু বান্ধৱসকলৰ সৈতে সম্ভ্ৰমসহ আদৰে আচৰণ কৰিব লাগে।
Verse 19
स्त्रीभृत्यान् प्रेमदानाभ्यां दाक्षिण्येतरं जनं अनिन्दा परकृत्येषु स्वधर्मपरिपालनं
স্ত্ৰী আৰু আশ্ৰিতসকলক প্ৰেম আৰু দানৰে পালন কৰিব লাগে; আন লোকৰ সৈতে সৌজন্যৰে আচৰণ কৰিব লাগে; পৰৰ কাৰ্যত নিন্দা নকৰিব লাগে; আৰু নিজৰ স্বধৰ্ম নিষ্ঠাৰে পালন কৰিব লাগে।
Verse 20
कृपणेषु दयालुत्वं सर्वत्र मधुरा गिरः प्राणैर् अप्युपकारित्वं मित्रायाव्यभिचारिणे
দীন-দুখীয়াৰ প্ৰতি দয়া, সকলো ঠাইতে মধুৰ বাক্য, প্ৰাণ দিয়ােও উপকাৰ—এইবোৰ বন্ধুৰ প্ৰতি অবিচল বিশ্বস্তৰ লক্ষণ।
Verse 21
गृहागते परिष्वङ्गः शक्त्या दानं सहिष्णुता स्वसमृद्धिष्वनुत्सेकः परवृद्धिष्वमत्सरः
ঘৰলৈ অহাক আলিঙ্গন কৰা, সামৰ্থ্য অনুসাৰে দান, সহিষ্ণুতা, নিজৰ সমৃদ্ধিত অহংকাৰ নকৰা, আৰু আনৰ উন্নতিত ঈৰ্ষা নথকা—এইবোৰ সাধনীয় গুণ।
Verse 22
अपरोपतापि वचनं मौनव्रतचरिष्णुता बन्धभिर्बद्धसंयोगः स्वजने चतुरश्रता
আনক কষ্ট নেদিয়া বাক্য কোৱা, মৌনব্ৰত আচৰণ, বিশ্বাসযোগ্য বন্ধনে বাঁধা সঙ্গ, আৰু স্বজনৰ প্ৰতি ন্যায়নিষ্ঠ স্থিৰ আচৰণ—এইবোৰ সদাচাৰৰ লক্ষণ বুলি প্ৰশংসিত।
Verse 23
उचितानुविधायित्वमिति वृत्तं महात्मनां
‘যি উচিত তাক অনুসৰি আচৰণ কৰা’—এইয়েই মহাত্মাসকলৰ নিৰ্ণায়ক চৰিত্ৰ।
Frequently Asked Questions
Righteous acquisition of wealth, increasing it, protecting it, and distributing/assigning it to worthy recipients (satpātra-pratipatti).
Because governance is unstable without self-rule; vinaya arises from śāstric certainty and culminates in indriya-jaya (sense-conquest), enabling protection of the realm.
Ānvīkṣikī (critical inquiry), Trayī (Vedic triad establishing dharma/adharma), Vārtā (economics: profit/loss), and Daṇḍanīti (governance/punishment: right and wrong policy).
Kāma (desire), krodha (anger), lobha (greed), harṣa (exhilaration), māna (pride), and mada (intoxication).
Ahiṃsā, kindly-truthful speech, truthfulness, purity, compassion, and forgiveness.