Adhyaya 241
Rājanīti (Statecraft): Ṣaḍvidha-bala, Vyūha-vidhāna, and Strategic Warfare
এই অধ্যায়ে ৰাজনীতি-প্ৰকৰণৰ আৰম্ভণি। মন্ত্র (পৰামৰ্শ), কোষ (ৰাজভাণ্ডাৰ) আৰু চতুৰঙ্গ সেনাৰ শৃঙ্খলিত সমন্বয়ে ৰাজবল নিৰূপিত। ৰাম ক’লে—যুদ্ধ দেৱপূজাৰে আৰম্ভ হ’ব, আৰু ষড়্বিধ বলৰ জ্ঞান থাকিব: স্থায়ী সেনা, আহূত/উঠতি দল, মিত্ৰবাহিনী, দ্ৰোহী/শত্ৰু-তত্ত্ব, আৰু বন/আটৱিক-জনজাতীয় দল—ইহঁতৰ গুৰুত্ব আৰু দুৰ্বলতা ক্ৰমে বিচাৰ কৰি। দুৰ্গম ভূভাগত সেনাপতিৰ গতি, ৰাজগৃহ আৰু কোষৰ ৰক্ষা, আৰু অশ্ব–ৰথ–গজ–বনদলৰে স্তৰিত পাৰ্শ্ববিউহ বিন্যাস বৰ্ণিত। মকৰ, শ্যেন, সূচী, বীৰবক্ত্ৰা, শকট, বজ্ৰ, সৰ্বতোভদ্ৰ আদি ব্যূহ আৰু কেতিয়া প্ৰকাশ্য যুদ্ধ, কেতিয়া গূঢ়/ছলযুদ্ধ—কাল, দেশ, ক্লান্তি, ৰসদচাপ আৰু মানসিক দুৰ্বলতা দেখি—নিৰ্দেশিত। শেষত একক-মাপ, ব্যূহাঙ্গ (উৰস, কক্ষ, পক্ষ, মধ্য, পৃষ্ঠ, প্ৰতিগ্ৰহ) আৰু দণ্ড/মণ্ডল/ভোগ বিন্যাসৰ শ্ৰেণীবিভাগ দি যুদ্ধবিদ্যাক ধৰ্মসন্মত বিজ্ঞান ৰূপে স্থাপন কৰা হৈছে—বিজয়, শৃঙ্খলা আৰু সুৰক্ষাৰ বাবে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सामादिर्नाम चत्वारिंशदध्कद्विशततमो ऽध्यायः अथ एकचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजनीतिः राम उवाच षड्विधन्तु बलं व्यूह्य देवान् प्रार्च्य रिपुं व्रजेत् मौलं भूतं श्रोणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘সামাদি’ নামৰ ২৪০তম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া ২৪১তম অধ্যায় ‘ৰাজনীতি’ আৰম্ভ। ৰামে ক’লে—ষড়্বিধ ব’লক ব্যূহবদ্ধ কৰি আৰু দেৱতাসকলক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি শত্রুৰ বিৰুদ্ধে যাত্ৰা কৰা উচিত—মৌল (বংশগত/স্থায়ী), ভৃত (বেতনভোগী), শ্রেণি (গণ/নিগম), সুহৃত্ (মিত্ৰ), দ্বিষৎ (শত্রুপক্ষৰ পৰা অহা), আৰু আটবিক (অৰণ্যজন) ব’ল।
Verse 2
पूर्वं पूर्वं गरीयस्तु बलानां व्यसनं तथा षडङ्गं मन्त्रकोषाभ्यां पदात्यश्वरथद्विपैः
আগৰ উপাদান পাছৰ উপাদানতকৈ অধিক গুৰুত্বপূর্ণ; তদ্ৰূপ সেনাবলৰ ব্যসন (দুৰ্বলতা/আপদ)ও জ্ঞেয়। ষড়ঙ্গ শক্তি—মন্ত্র (পৰামৰ্শ) আৰু কোষ (ভাণ্ডাৰ), লগতে পদাতিক, অশ্ব, ৰথ আৰু দ্বিপ (হস্তী)।
Verse 3
नद्यद्रवनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं भवेत् सेनापतिस्तत्र तत्र गच्छेद्व्यूहीकृतैर् बलैः
নদী পাৰাপাৰ, জলাভূমি আৰু দুৰ্গত য’তে য’তে ভয় উদ্ভৱ হয়, ত’তে ত’তে সেনাপতিয়ে ব্যূহবদ্ধ ব’লসহ আগবাঢ়িব লাগে।
Verse 4
नायकः पुरतो यायात् प्रवीरपुरुषावृतः मध्ये कलत्रं स्वामी च कोषः फल्गु च यद्बलं
নায়ক আগত আগবাঢ়িব, পৰীক্ষিত বীৰসকলৰ দ্বাৰা পৰিবৃত। মধ্যভাগত গৃহজন (স্ত্ৰীসকল), স্বামী/ৰাজা আৰু কোষাগাৰ থাকিব; আৰু যি বলে দুৰ্বল, তাকো তাতে ৰাখি ৰক্ষা কৰিব লাগে।
Verse 5
पार्श्वयोरुभयोरश्वा वाजिनां पार्श्वयो रथाः रथानां पार्श्वयोर्नागा नागानां चाटवीबलं
উভয় পাৰ্শ্বত অশ্ব স্থাপন কৰিব লাগে; অশ্বাৰোহী দলেৰ পাৰ্শ্বত ৰথ থাকিব। ৰথৰ পাৰ্শ্বত হস্তী; আৰু হস্তীৰ পাৰ্শ্বত আṭবী-বল (অৰণ্য-সেনা) নিয়োজিত হ’ব।
Verse 6
पश्चात् सेनापतिः सर्वं पुरस्कृत्य कृती स्वयं यायात्सन्नद्धसैन्यौघः खिन्नानाश्वासयञ्च्छनैः
তাৰ পিছত দক্ষ সেনাপতি সকলো ব্যৱস্থা যথাবিধি আগত সাজি নিজে আগবাঢ়িব। সন্নদ্ধ সৈন্যসমূহ লৈ তেওঁ ধীৰে ধীৰে চলি ক্লান্তসকলক আশ্বস্ত কৰিব।
Verse 7
यायाद्व्यूहेन महता मकरेण पुरोभये श्येनेनोद्धृतपक्षेण सूच्या वा वीरवक्त्रया
মহৎ ব্যূহে আগবাঢ়িব—অগ্ৰভাগৰ উভয় পাশে প্ৰহাৰৰ বাবে ‘মকৰ’ ব্যূহ, অথবা উদ্ধৃত পক্ষবিশিষ্ট ‘শ্যেন’ ব্যূহ, অথবা ‘সূচী’ ব্যূহ, অথবা ‘বীৰবক্ত্ৰা’ ব্যূহ।
Verse 8
पश्चाद्भये तु शकटं पार्श्वयोर्वज्रसञ्ज्ञितं सर्वतः सर्वतोभद्रं भये व्यूहं प्रकल्पयेत्
পিছফালৰ পৰা ভয় থাকিলে ‘শকট’ (গাড়ী-আকাৰ) ব্যূহ ৰচনা কৰিব। পাৰ্শ্বত ‘বজ্ৰ’ সংজ্ঞক ব্যূহ স্থাপন কৰিব; আৰু সকলো দিশৰ পৰা ভয় থাকিলে ‘সৰ্বতোভদ্ৰ’ ব্যূহ বিন্যস্ত কৰিব।
Verse 9
कन्दरे शैलगहने निम्नगावनसङ्कटे दीर्घाध्वनि परिश्रान्तं क्षुत्पिपासाहितक्लमं
পৰ্বতৰ গুহাত, ঘন শৈল-অৰণ্যৰ দুৰ্গ প্ৰদেশত, নিম্ন খাদ আৰু বন-পথৰ সংকটত সি দীঘলীয়া যাত্ৰাৰ ক্লান্তিত অৱসন্ন হ’ল, আৰু ক্ষুধা-পিপাসাসহ শ্ৰমক্লেশত ক্ষীণ হ’ল।
Verse 10
व्याधिदुर्भिक्षमरकपीडितं दस्युविद्रुतं पङ्कांशुजलस्कन्धं व्यस्तं पुञ्जीकृतं पथि
ৰোগ, দুর্ভিক্ষ আৰু মহামাৰী-মৃত্যুৰে পীড়িত, দস্যুৰ আতংকত বিপৰ্যস্ত; কাদা, ধূলি আৰু জলৰ গোটেৰে ৰুদ্ধ; আৰু পথত চলাচল ছিটাই পৰি গোট খাই উঠা—এইবোৰ দুৰ্দশাৰ লক্ষণ।
Verse 11
प्रसुप्तं भोजनव्यग्रमभूमिष्ठमसुस्थितं चौराग्निभयवित्रस्तं वृष्टिवातसमाहतं
যি শুই আছে, যি আহাৰত ব্যস্ত হৈ অসাৱধান, যি মাটিত পৰি আছে, যি অস্থিৰ, যি চোৰ বা অগ্নিভয়ত ত্ৰস্ত, আৰু যি বৰষুণ-বতাহত আঘাতপ্ৰাপ্ত—এনেকুৱা লোকক অসহায় বুলি জানি ৰক্ষা কৰিব লাগে।
Verse 12
इत्यादौ स्वचमूं रक्षेत् प्रसैन्यं च घतयेत् विशिष्टो देशकालाभ्यां भिन्नविप्रकृतिर्बली
এইদৰে আৰম্ভণিতে নিজৰ সেনাবিন্যাস ৰক্ষা কৰিব লাগে আৰু শত্রুৰ অগ্ৰভাগত নিয়োজিত বাহিনীলৈ আঘাত কৰি ভাঙি দিব লাগে। যি দেশ-কাল অনুসাৰে বিশেষভাৱে নিজকে খাপ খুৱাই আৰু পৰিস্থিতি অনুসাৰে কৌশল-প্ৰকৃতি সলনি কৰে, সেয়াই বলবান সেনাপতি।
Verse 13
कुर्यात् प्रकाशयुद्धं हि कूटयुद्धं विपर्यये तेष्ववस्कन्दकालेषु परं हन्यात्समाकुलं
ঘোষিত আৰু প্ৰকাশ্য যুদ্ধেই কৰা উচিত; কিন্তু বিপৰীত অৱস্থাত কূটযুদ্ধ—গোপন আৰু ছলযুক্ত যুদ্ধ—অবলম্বন কৰিব লাগে। এনেকুৱা আকস্মিক আক্রমণৰ সময়ত শত্রু যেতিয়া বিশৃঙ্খল আৰু ব্যাকুল, তেতিয়া তাক নিধন কৰিব লাগে।
Verse 14
वज्रसङ्कटमिति ख , छ च अभूमिष्ठं स्वभूमिष्ठं स्वभूमौ चोपजायतः प्रकृतिप्रग्रहाकृष्टं पाशैर् वनचरादिभिः
“বজ্ৰসঙ্কট” নামৰ (ৰক্ষামন্ত্ৰ)ত ‘খ’ আৰু ‘ছ’ এই অক্ষৰদ্বয় কোৱা হৈছে। ই পৰভূমিত থকা, স্বভূমিত থকা, আৰু স্বভূমিতেই জন্ম/স্থাপিত ব্যক্তিক ৰক্ষা কৰে; লগতে পৰিস্থিতিৰ বেগে টানি নিয়া আৰু বনচৰ আদি লোকৰ পাশত ধৰা পৰা ব্যক্তিকো ৰক্ষা কৰে।
Verse 15
हन्यात् प्रवीरपुरुषैर् भङ्गदानापकर्षणैः पुरस्ताद्दर्शनं दत्वा तल्लक्षकृतनिश् चयात्
বিউহ ভাঙি পেলোৱা, (কৌশলে) দান/ছাড় দিয়া আৰু শত্ৰুক টানি পৃথক কৰাত নিপুণ অগ্ৰবীৰ পুৰুষসকলৰ দ্বাৰা শত্ৰুক আঘাত কৰিব লাগে। প্ৰথমে সন্মুখত দেখা দি, তাৰপিছত তেওঁলোকৰ লক্ষণ চাই নিশ্চয় কৰি কাৰ্য কৰিব।
Verse 16
हन्यात्पश्चात् प्रवीरेण बलेनोपेत्य वेगिना पश्चाद्वा सङ्कुलीकृत्य हन्याच्छूरेण पूर्वतः
পিছফালৰ পৰা আঘাত কৰিব—বল আৰু বেগযুক্ত প্ৰধান বীৰক লগত লৈ আগবাঢ়ি। অথবা পিছফালৰ পৰা শত্ৰুক বিশৃঙ্খল কৰি, তাৰপিছত সন্মুখৰ পৰা শূৰৰ দ্বাৰা আঘাত কৰাব।
Verse 17
आभ्यां पार्श्वाभिघातौ तु व्याख्यातौ कूटयोधने पुरस्ताद्विषमे देशे पश्चाद्धन्यात्तु वेगवान्
কূটযোধন শাস্ত্ৰত এই দুটা পাৰ্শ্ব-আঘাত ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। অসম ভূমিত বেগৱান যোদ্ধাই প্ৰথমে সন্মুখৰ পৰা আক্রমণ কৰি, তাৰপিছত পিছফালৰ পৰা বলসহ প্ৰহাৰ কৰিব লাগে।
Verse 18
पुरः पश्चात्तु विषमे एवमेव तु पार्श्वयोः प्रथमं योधयित्वा तु दूष्यामित्राटवीबलौ
অসম ভূমিত আগফাল আৰু পিছফাল—আৰু তেনেদৰে দুয়ো পাৰ্শ্বতো—এইদৰে ক্ৰম ৰাখিব। প্ৰথমে শত্ৰুৰ অগ্ৰবাহিনী আৰু অটবী/বনবাহিনী ৰোধ কৰিবলৈ বাহিনী নিয়োগ কৰি যুদ্ধ কৰাই, তাৰপিছত সেই ক্ৰমে আগবাঢ়িব।
Verse 19
श्रान्तं मन्दन्निराक्रन्दं हन्यादश्रान्तवाहनं दूष्यामित्रबलैर् वापि भङ्गन्दत्वा प्रयत्नवान्
যি শত্ৰু ক্লান্ত, মন্দ আৰু যুদ্ধ-ধ্বনি নকৰা, দৃঢ় যোদ্ধাই তাক আঘাত কৰিব; আৰু যাৰ বাহন এতিয়াও ক্লান্ত নহয় তাকো। শত্ৰুবলক অস্থিৰ কৰি বা তেওঁলোকৰ ব্যূহত ভংগ ঘটাই নিৰন্তৰ প্ৰচেষ্টাৰে কৰ্ম কৰিব।
Verse 20
जितमित्येव विश्वस्तं हन्यान्मन्त्रव्यपाश्रयः स्कन्धावारपुरग्रामशस्यस्वामिप्रजादिषु
যি কেৱল “মই জিকিলোঁ” বুলি ভাবি নিশ্চিন্ত আৰু বিশ্বাসী হৈ পৰে, তাক মন্ত্ৰ-নীতি (গুপ্ত উপায় আৰু পৰামৰ্শ) আশ্ৰয় কৰি নিধন কৰিব। সেনাশিবিৰ, নগৰ, গাঁও, শস্য, স্বামী, প্ৰজা আদি ক্ষেত্ৰতো এই নীতি প্ৰযোজ্য।
Verse 21
विश्रभ्यन्तं परानीकमप्रमत्तो विनाशयेत् अथवा गोग्रहाकृष्टं तल्लक्ष्यं मार्गबन्धनात्
যেতিয়া প্ৰতিপক্ষৰ ব্যূহ শিথিল হৈ অসাৱধান হয়, তেতিয়া সজাগ নেতা তাক বিনাশ কৰিব। অথবা পথ বন্ধ কৰি, গৰু ধৰি টানি অনাৰ দৰে তাক বাহিৰলৈ টানি আনি সেই লক্ষ্যতেই আঘাত কৰিব।
Verse 22
अवस्कन्दभयाद्रात्रिपूजागरकृतश्रमः दिवासुप्तं समाहन्यान्निद्राव्याकुलसैनिकं
ৰাতিৰ আকস্মিক ধাৱাৰ ভয়ত জাগি পাহৰা দি শত্রুসেনা ক্লান্ত হয় আৰু দিনে শুই থাকে; তেতিয়া নিদ্ৰাত ব্যাকুল আৰু অসহায় সৈনিকক শুই থকা অৱস্থাতেই আঘাত কৰি নিধন কৰিব।
Verse 23
निशि विश्रब्धसंसुप्तं नागैर् वा खड्गपाणिभिः प्रयाने पूर्वयायित्वं वनदुर्गप्रवेशनं
ৰাতি লক্ষ্য নিশ্চিন্ত হৈ গভীৰ নিদ্ৰাত থাকিলে হাতী বা খড়্গধাৰী যোদ্ধাৰে আঘাত কৰিব। অভিযানত প্ৰথমে অগ্ৰদল পঠাই, তাৰপিছত বন-দুৰ্গত প্ৰৱেশ কৰিব।
Verse 24
अभिन्नानामनीकानां भेदनं भिन्नसङ्ग्रहः विभीषकाद्वारघातं कोषरक्षेभकर्म च
ইয়াত কোৱা হৈছে—এতিয়াও একত্ৰিত থকা সৈন্যদল ভাঙি পেলোৱা; ইতিমধ্যে বিচ্ছিন্ন হোৱা দল পুনৰ সংগ্ৰহ কৰি পুনৰ্বিন্যাস কৰা; ভীতিজনক উপায় আৰু দুৱাৰত আঘাত/বলপূৰ্বক প্ৰৱেশ; লগতে কোষ-ৰক্ষাৰ বাবে নিযুক্ত গজৰক্ষকৰ কৰ্তব্য আৰু কাৰ্য।
Verse 25
अभिन्नभेदनं मित्रसन्धानं रथकर्म च वनदिङ्मार्गविचये वीवधासारलक्षणं
ই ই—প্ৰকাশ্য ফাট নঘটাকৈ শত্রুসেনা ভেদ কৰাৰ উপায়, মিত্ৰসন্ধান (সন্ধি গঠন) বিদ্যা, ৰথকর্ম, অৰণ্যত দিশা আৰু পথৰ বিচাৰ, আৰু ‘ৱীৱধা-সাৰ’ (যুদ্ধহত্যাৰ সাৰ)ৰ লক্ষণ নিৰ্ণয় বৰ্ণনা কৰে।
Verse 26
अनुयानापसरणे शीघ्रकार्योपपादनं दीनानुसरणं घातः कोटीनां जघनस्य च
ইয়াত—আনক অনুসৰণ কৰা আৰু পিছুৱা হটা, কাম শীঘ্ৰে সম্পন্ন কৰা, দীন/নীচ লোকৰ অনুসৰণ, আৰু ঘাত/আঘাত; লগতে কোটী (পাৰ্শ্ব) আৰু জঘন (নিতম্ব)ৰ লক্ষণো উল্লেখ আছে।
Verse 27
अश्वकर्माथ पत्तेश् च सर्वदा शस्त्रधारणं शिविरस्य च मार्गादेः शोधनं वस्तिकर्म च
একেদৰে অশ্বকর্ম (ঘোঁৰাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰ্তব্য), পদাতিক সৈনিকৰ সদায় অস্ত্ৰধাৰণ, শিবিৰ আৰু পথ আদিৰ শোধন/পৰিষ্কাৰ, আৰু পৰিখা/খন্দক-কাৰ্য (বস্তিকর্ম)ো বৰ্ণিত।
Verse 28
संस्थूलस्थाणुवल्मीकवृक्षगुल्मापकण्टकं सापसारा पदातीनां भूर्नातिविषमा मता
যি ভূমিত ডাঙৰ ঠুঁটো, বল্মীক (উইঢিবি), গছ, ঝোপঝাড় আৰু সৰু কাঁটাযুক্ত বৃদ্ধি নাথাকে, আৰু য’ত সাপৰ আশ্ৰয়/ভয় নাথাকে—সেই ভূমি পদাতিকৰ বাবে অতিশয় অসম নহয় বুলি ধৰা হয়।
Verse 29
स्वल्पवृक्षोपला क्षिप्रलङ्घनीयनगा स्थिरा निःशर्करा विपङ्का च सापसारा च वाजिभूः
যি ভূমিত গছ আৰু শিল কম, সহজে আৰু সোনকালে অতিক্ৰম কৰিব পৰা যায়, ভূমি দৃঢ়, কংকৰ-শূন্য, কাদামুক্ত আৰু স্বাভাৱিক পানী-নিষ্কাশনযুক্ত—সেই ভূমি ‘বাজিভূ’ অৰ্থাৎ উত্তম (অশ্ব-যোগ্য) ভূমি বুলি গণ্য।
Verse 30
निस्थाणुवृक्षकेदारा रथभूमिरकर्दमा मर्दनीयतरुच्छेद्यव्रततीपङ्कवर्जिता
যি ঠাইত গছৰ গুঁড়ি (স্থাণু) বা বাধা দিয়া গছ নাই, খেতৰ আল/কেদাৰবন্ধে ভূমি খণ্ডিত নহয়; ৰথ চলিব পৰা দৰে দৃঢ়, কাদামুক্ত, সমতল আৰু চেপি ঘন কৰিব পৰা, কাটিব লাগিব তেনে গছবিহীন, আৰু পিঁপৰা-ঢিপ, খাড়া পাৰ আৰু জলাভূমিৰ কাদাৰ পৰা মুক্ত—সেই স্থান প্ৰশস্ত।
Verse 31
निर्झरागम्यशैला च विषमा गजमेदिनी उरस्यादीनि भिन्नानि प्रतिगृह्णन् बलानि हि
ঝৰ্ণাৰে কটা দুৰ্গম পৰ্বতভূমি, অসমান ভূমি আৰু ‘গজমেদিনী’ (হাতী-দলৰ উপযোগী ভূমি)—এনে ভূপ্ৰকাৰসমূহে সেনাবলক ভিন্ন ভিন্নভাবে গ্ৰহণ কৰি প্ৰভাৱিত কৰে; বিশেষকৈ উৰঃপ্ৰদেশ আদি বিন্যাসত ভেদ আনে।
Verse 32
प्रतिग्रह इति ख्यातो राजकार्यान्तरक्षमः तेन शून्यस्तु यो व्यूहः स भिन्न इव लक्ष्यते
যি ‘প্ৰতিগ্ৰহ’ বুলি খ্যাত, সি ৰাজকাৰ্যত মাজৰ অন্তৰস্থান ঢাকি ৰক্ষা কৰিবলৈ সক্ষম; কিন্তু যি ব্যূহ তাত শূন্য, সি যেন ভগ্ন বুলিয়েই লক্ষ্য হয়।
Verse 33
जयार्थी न च युद्ध्येत मतिमानप्रतिग्रहः यत्र राजा तत्र कोषः कोषाधीना हि राजता
যি জয় বিচাৰে, সি তাড়াহুড়া কৰি যুদ্ধত নামিব নালাগে; বুদ্ধিমান লোভ/ঘুষত অচল (অপ্ৰতিগ্ৰহ) হৈ থাকিব লাগে। য’ত ৰজা ত’তেই কোষাগাৰ; কিয়নো ৰাজত্ব সঁচাকৈ কোষৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
Verse 34
योधेभ्यस्तु ततो दद्यात् किञ्चिद्दातुं न युज्यते द्रव्यलक्षं राजघाते तदर्धं तत्सुतार्दने
তাৰ পিছত যোদ্ধাসকলক কিবা নহয় কিবা দান দিব লাগে; একেবাৰে একো নেদিয়া উচিত নহয়। ৰজা-বধত দ্ৰব্যদণ্ড এক লক্ষ, আৰু ৰজাৰ পুত্ৰ-বধত তাৰ অর্ধেক।
Verse 35
सेनापतिबधे तद्वद्दद्याद्धस्त्यादिमर्दने अथवा खलु युध्येरन् प्रत्यश्वरथदन्तिनः
সেনাপতি-বধতো তদ্ৰূপেই প্ৰহাৰ কৰা উচিত; হাতী আদি মর্দন (চেপি চুৰ্ণ) কৰাতো তেনেদৰে আঘাত দিব লাগে। নতুবা প্ৰতিপক্ষৰ অশ্ব, ৰথ আৰু দন্তী (হাতী)ৰ সম্মুখে যুঁজ কৰিব।
Verse 36
निःशर्करा गम्यशैलेति ज किं हि दातुमिति घ , ञ च यथा भवेदसंबाधो व्यायामविनिवर्तने असङ्करेण युद्धेरन् सङ्करः सङ्कुलावहः
সেনাপতিয়ে ‘নিঃশর্কৰা (কঙ্কৰ-মুক্ত ভূমি)’ ‘গম্যশৈল (গমনযোগ্য পাহাৰীয়া পথ)’ আদি সংকেত-আদেশ দিব, আৰু ‘এতিয়া কি দিব লাগে?’—এনেকুৱা আদেশো; যাতে অনুশীলন আৰু প্ৰত্যাৱর্তনৰ সময় ভিৰ নাহে। দলে দলে ন-মিশাই যুঁজ কৰিব; কিয়নো সংকৰ গণ্ডগোল আৰু বিশৃঙ্খলা আনে।
Verse 37
महासङ्कुलयुद्धेषु संश्रयेरन्मतङ्गजं अश्वस्य प्रतियोद्धारो भवेयुः पुरुषास्त्रयः
অতি সঙ্কুল যুদ্ধত হাতীৰ আশ্ৰয় লোৱা উচিত। ঘোঁৰাৰ প্ৰতিযোদ্ধা-ৰক্ষাৰ বাবে তিনিজন পুৰুষ থাকিব লাগে।
Verse 38
इति कल्प्यास्त्रयश्चाश्वा विधेयाः कुञ्जरस्य तु पादगोपा भवेयुश् च पुरुषा दश पञ्च च
এইদৰে তিনিটা ঘোঁৰা নিৰ্ধাৰিত হ’ব। আৰু হাতীৰ বাবে পাদগোপা (পদাতিক ৰক্ষক) হিচাপে পন্ধৰজন পুৰুষ নিয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 39
विधानमिति नागस्य विहितं स्यन्दनस्य च अनीकमिति विज्ञेयमिति कल्प्या नव द्विपाः
হাতী-দল আৰু ৰথ-দলৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট পাৰিভাষিক নাম ‘বিধান’। ‘অনীক’ বুলিলে যুদ্ধ-মুখ/বিউহ-বিন্যাস বুজিব লাগে; সেয়ে বিধিমতে নটা হাতী গঠন কৰিব।
Verse 40
तथानीकस्य रन्ध्रन्तु पञ्चधा च प्रचक्षते इत्यनीकविभगेन स्थापयेद् व्यूहसम्पदः
তদ্ৰূপে অনীকৰ ‘ৰন্ধ্ৰ’ (ফাঁক/দুৰ্বল অন্তৰ) পাঁচ প্ৰকাৰ বুলি কোৱা হৈছে; সেয়ে অনীকৰ সেই বিভাগ অনুসাৰে বিভাজন কৰি বিউহৰ যথাযথ সম্পদা (কাৰ্যকৰ উৎকৰ্ষ) স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 41
उरस्यकक्षपक्षांस्तु कल्प्यानेतान् प्रचक्षते उरःकक्षौ च पक्षौ च मध्यं पृष्ठं प्रतिग्रहः
উৰঃ-প্ৰদেশ সম্পৰ্কে কল্পনা কৰি নামকৰণ কৰিবলগীয়া বিভাগসমূহ এইদৰে কোৱা হৈছে—উৰঃ (বক্ষ), কক্ষ (বগল), পক্ষ (পাৰ্শ্ব), মধ্য, পৃষ্ঠ (পিঠ) আৰু প্ৰতিগ্ৰহ (আঘাত-গ্ৰহণ/আশ্ৰয় অংশ)।
Verse 42
कोटी च व्यूहशास्त्रज्ञैः सप्ताङ्गो व्यूह उच्यते उरस्यकक्षपक्षास्तु व्यूहो ऽयं सप्रतिग्रहः
বিউহশাস্ত্ৰজ্ঞসকলে ‘কোটী’ নামৰ বিউহক সপ্তাঙ্গ (সাত অঙ্গবিশিষ্ট) বুলি কয়। এই বিউহ উৰঃ, কক্ষ আৰু পক্ষসহ আৰু প্ৰতিগ্ৰহ (আঘাত-গ্ৰহণ) উদ্দেশ্যে ৰচিত।
Verse 43
गुरोरेष च शुक्रस्य कक्षाभ्यां परिवर्जितः तिष्ठेयुः सेनापतयः प्रवीरैः पुरुषैर् वृताः
গুৰু আৰু শুক্ৰৰ এই নিয়ম অনুসাৰে সেনাপতিসকলে কক্ষ (পাৰ্শ্ব-স্থান) দুটা এৰি নিজৰ স্থান ল’ব, আৰু তেওঁলোক প্ৰৱীৰ বীৰ আৰু সমৰ্থ পুৰুষেৰে পৰিবেষ্টিত হৈ থাকিব।
Verse 44
अभेदेन च युध्येरन् रक्षेयुश् च परस्परं मध्यव्यूहे फल्गु सैन्यं युद्धवस्तु जघन्यतः
তেওঁলোকে ভাঙনি নকৰাকৈ শৃঙ্খলাবদ্ধভাৱে যুদ্ধ কৰিব আৰু পৰস্পৰে পৰস্পৰক ৰক্ষা কৰিব। মধ্য-ব্যূহত দুৰ্বল সেনাদল স্থাপন কৰি, যুদ্ধৰ মুখ্য উপকৰণসমূহ পশ্চাতে বিন্যাস কৰিব।
Verse 45
युद्धं हि नायकप्राणं हन्यते तदनायकं उरसि स्थापयेन्नागान् प्रचण्डान् कक्षयो रथान्
যুদ্ধৰ প্ৰাণ হৈছে সেনানায়কৰ জীৱন; তেওঁ হতা হ’লে বাহিনী নায়কহীন হয়। সেয়ে অগ্ৰভাগত বক্ষৰক্ষাৰূপে প্ৰচণ্ড হাতী স্থাপন কৰি, দুয়ো কক্ষত উগ্ৰ ৰথ ৰাখিব।
Verse 46
हयांश् च पक्षयोर्व्यूहो मध्यभेदी प्रकीर्तितः मध्यदेशे हयानीकं रथानीकञ्च कक्षयोः
দুয়ো পক্ষে অশ্বদল বিন্যাস থাকিলে সেই ব্যূহ ‘মধ্যভেদী’ বুলি কোৱা হয়। মধ্যদেশত অশ্বনীক আৰু কক্ষসমূহত ৰথনীক স্থাপন কৰিব।
Verse 47
पक्षयोश् च गजानीकं व्यूहोन्तर्भेद्ययं स्मृतः रथस्थाने हयान् दद्यात् पदातींश् च हयश्राये
দুয়ো পক্ষে গজনীক স্থাপন কৰিলে এই ব্যূহ ‘অন্তর্ভেদ্য’ (অন্তঃপ্ৰৱেশী) বুলি স্মৃত। ৰথস্থানত অশ্ব দিব আৰু অশ্বস্থানত পদাতিক ৰাখিব।
Verse 48
रथाभावे तु द्विरदान् व्यूहे सर्वत्र दापयेत् यदि स्याद्दण्डबाहुल्यमाबाधः सम्प्रकीर्तितः
ৰথ নাথাকিলে ব্যূহত সৰ্বত্ৰ সিহঁতৰ ঠাইত হাতী নিয়োগ কৰিব। আৰু যদি পদাতিক (দণ্ড) অধিক হয়, তেন্তে তাক ‘আবাধ’ অৰ্থাৎ বাধা বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 49
मण्डलांसंहतो भोगो दण्डास्ते बहुधा शृणु तिर्यग्वृत्तिस्तु दण्डः स्याद् भोगो ऽन्यावृत्तिरेव च
মণ্ডলাকাৰে সংহতভাৱে ঘনকৈ পাক খোৱা ঘূৰণক ‘ভোগ’ বোলা হয়। ‘দণ্ড’-ৰ বহু ভেদ আছে—শুনা। তিৰ্যক্ (পাৰ্শ্ব)ভাৱে ঘূৰা বৃত্তি ‘দণ্ড’; আৰু ‘ভোগ’ হৈছে তাৰ পৰা ভিন্ন অন্য ধৰণৰ আবর্তন।
Verse 50
मण्डलः सर्वतोवृत्तिः पृथग्वृत्तिरसंहतः प्रदरो दृढको ऽसह्यः चापो वै कुक्षिरेव च
ধনুখন মণ্ডলাকাৰ হলে ‘মণ্ডল’ বোলা হয়। সকলো দিশে সম গ’লাকাৰ হলে ‘সৰ্বতোবৃত্তি’। পৃথক পৃথক/অসম বক্ৰতা থাকিলে ‘পৃথগ্বৃত্তি’। সংহত নহ’লে বা ঠিকমতে জোৰা নাথাকিলে ‘অসংহত’। ফাট/চিৰা থাকিলে ‘প্ৰদৰ’। অতিশয় কঠিন হলে ‘দৃঢ়ক’। টানিবলৈ অসহ্য বা অচল হলে ‘অসহ্য’। আৰু মধ্যভাগ পেটৰ দৰে ফুলি উঠিলে ‘কুক্ষি’ বোলা হয়।
Verse 51
प्रतिष्ठः सुप्रतिष्ठश् च श्येनो विजयसञ्जयौ विशालो विजयः शूची स्थूणाकर्णचमूमुखौ
‘প্ৰতিষ্ঠ’ (দৃঢ়ভাবে প্ৰতিষ্ঠিত) আৰু ‘সুপ্ৰতিষ্ঠ’ (অতি সুপ্ৰতিষ্ঠিত); ‘শ্যেন’ (বাজপক্ষীৰ দৰে দ্ৰুত আৰু দূৰদৰ্শী); ‘বিজয়’ আৰু ‘সঞ্জয়’ (বিজয় দানকাৰী); ‘বিশাল’; ‘বিজয়’ (বিজয়-স্বরূপ); ‘শূচী’ (পবিত্ৰ); ‘স্থূণাকৰ্ণ’ (স্তম্ভসদৃশ কৰ্ণযুক্ত); আৰু ‘চমূমুখ’ (সেনাৰ অগ্ৰভাগৰ নেতা)—এই নামভেদসমূহ কোৱা হ’ল।
Verse 52
सर्पास्यो वलयश् चैव दण्ड दण्डभेदाश् च दुर्जयाः अतिक्रान्तः प्रतिक्रान्तः कक्षाभ्याञ्चैकक्षपक्षतः
‘সৰ্পাস্য’ আৰু ‘বলয়’ নামৰ অস্ত্ৰ, লগতে ‘দণ্ড’ আৰু তাৰ বিভিন্ন ভেদ—এই সকলো দুৰ্জেয়। ইহঁত ‘অতিক্ৰান্ত’ আৰু ‘প্ৰতিক্ৰান্ত’ বুলি কোৱা হয়; আৰু ধাৰণ/অৱস্থানৰ ভেদে দুয়ো কক্ষ (দুয়ো পাৰ্শ্ব)ৰ পৰা বা একক কক্ষ/পক্ষৰ পৰাও পৃথককৈ নিৰ্দেশ কৰা হয়।
Verse 53
अतिक्रान्तस्तु पक्षाभ्यां त्रयो ऽन्ये तद्विपर्यये पक्षोरस्यैर् अतिक्रान्तः प्रतिष्ठो ऽन्यो विपर्ययः
যেতিয়া (ৰেখা/মাপ) দুয়ো পক্ষ (পক্ষ) অতিক্ৰম কৰে, তেতিয়া তাক ‘অতিক্ৰান্ত’ বোলা হয়। সেই অৱস্থাৰ বিপৰীতক্রমে আৰু তিনিটা ভেদ হয়। আৰু যেতিয়া (ৰেখা/মাপ) পক্ষ আৰু ‘উৰস্’ (বক্ষ) অতিক্ৰম কৰে, তেতিয়া সেয়া ‘প্ৰতিষ্ঠ’; আৰু তাৰ বিপৰীতৰ পৰা আন এটা ভেদ জন্মে।
Verse 54
स्थूणापक्षो धनुःपक्षो द्विस्थूणो दण्ड ऊर्ध्वगः द्विगुणोन्तस्त्वतिक्रान्तपक्षो ऽन्यस्य विपर्ययः
‘স্থূণাপক্ষ’ ধনুৰ পক্ষ/ডেউকা; ‘ধনুঃপক্ষ’ও সেই পক্ষৰেই অন্য নাম। ‘দণ্ড’ দ্বিস্থূণ (দুটা স্তম্ভযুক্ত) আৰু ঊৰ্ধ্বস্থ। ‘দ্বিগুণ’ যাৰ অন্তৰ্ভাগ দ্বিগুণিত; ‘অতিক্ৰান্তপক্ষ’ যাৰ পক্ষ সীমা অতিক্ৰম কৰে। আনটোৰ ক্ষেত্ৰত বিন্যাস বিপৰীত।
Verse 55
द्विचतुर्दण्ड इत्य् एते ज्ञेया लक्षणतः क्रमात् गोमूत्रिकाहिसञ्चारीशकटो मकरस् तथा
লক্ষণ অনুসাৰে ক্ৰমে এইবোৰ জ্ঞেয়—‘দ্বিদণ্ড’ আৰু ‘চতুৰ্দণ্ড’; লগতে ‘গোমূত্রিকা’, ‘অহিসঞ্চাৰী’, ‘শকট’ আৰু ‘মকৰ’ নামৰ বিন্যাস।
Verse 56
भोगभेदाः समाख्यातास् तथा परिप्लवङ्गकः दण्डपक्षौ युगारस्यः शकटस्तद्विपर्यये
‘ভোগভেদ’ নামৰ বিভাগসমূহ ব্যাখ্যা কৰা হ’ল; লগতে ‘পরিপ্লবঙ্গক’, ‘দণ্ডপক্ষ’ৰ দুটা পক্ষ, ‘যুগাৰস্য’, ‘শকট’—আৰু ইয়াৰ বিপৰীত বিন্যাসো।
Verse 57
मकरो व्यतिकीर्णश् च शेषः कुञ्जरराजिभिः मण्डलव्यूहभेदौ तु सर्वतोभद्रदुर्जयौ
‘মকৰ’ আৰু ‘ব্যতিকীৰ্ণ’ লগতে ‘শেষ’—এইবোৰ হাতীৰ শাৰী-শাৰীৰে বিন্যস্ত। এইবোৰ ‘মণ্ডল’ প্ৰকাৰৰ ব্যূহভেদ; তাত ‘সৰ্বতোভদ্ৰ’ আৰু ‘দুৰ্জয়’ বিশেষকৈ অজেয় বুলি খ্যাত।
Verse 58
अष्टानीको द्वितीयस्तु प्रथमः सर्वतोमुखः अर्धचन्द्रक ऊर्ध्वाङ्गो वज्रभेदास्तु संहतेः
দ্বিতীয় ব্যূহ ‘অষ্টানীক’; প্ৰথম ‘সৰ্বতোমুখ’। ‘অৰ্ধচন্দ্ৰক’, ‘ঊৰ্ধ্বাঙ্গ’ আৰু ‘বজ্ৰভেদ’—এইবোৰ ‘সংহতি’ (সঘন) গঠনৰ ব্যূহভেদ।
Verse 59
तथा कर्कटशृङ्गी च काकपादौ च गोधिका त्रिचतुःसैन्यानां ज्ञेया आकारभेदतः
তদ্ৰূপে ‘কৰ্কটশৃঙ্গী’, ‘কাকপাদ’ আৰু ‘গোধিকা’ নামৰ ব্যূহসমূহ আকাৰভেদে চিনিবলগীয়া; ইহা ত্ৰিদল আৰু চতুৰ্দল সেনাবিন্যাসৰূপে জ্ঞেয়।
Verse 60
दण्डस्य स्युः सप्तदश व्यूहा द्वौ मण्डलस्य च असङ्घातस्य षट् पञ्च भोगस्यैव तु सङ्गरे
সংগ্ৰামত দণ্ড-প্ৰকাৰৰ সতৰটা ব্যূহ, মণ্ডল-প্ৰকাৰৰ দুটা, অসংঘাত-প্ৰকাৰৰ ছটা আৰু ভোগ-প্ৰকাৰৰ পাঁচটা ব্যূহ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 61
पक्षादीनामथैकेन हत्वा शेषैः परिक्षिपेत् उरसा वा समाहत्य कोटिभ्यां परिवेष्टयेत्
পক্ষ আদি কোনো এক আঘাতে প্ৰতিপক্ষক নত কৰি, বাকী অঙ্গ/ধৰাৰে তাক পৰিবেষ্টন কৰিব লাগে। অথবা বক্ষাঘাতে চেপি ধৰি, দুয়ো কটিপাৰ্শ্বেৰে তাক জড়াই বেঁধিব লাগে।
Verse 62
परे कोटी समाक्रम्य पक्षाभ्यामप्रतिग्रहात् कोटिभ्याञ्जघनं हन्यादुरसा च प्रपीडयेत्
প্ৰতিপক্ষৰ কটিপাৰ্শ্বলৈ আগবাঢ়ি, দুয়ো পক্ষৰে তাক প্ৰতিগ্ৰহণ/প্ৰতিপকড়ৰ সুযোগ নিদি, দুয়ো কটিদ্বাৰা তাৰ জঘন-প্ৰদেশত আঘাত কৰি আৰু বক্ষদ্বাৰা চেপি ধৰিব লাগে।
Verse 63
यतः फल्गु यतो भिन्नं यतश्चान्यैर् अधिष्ठितं ततश्चारिबलं हन्यादात्मनश्चोपवृंहयेत्
যিদিশে শত্রুবল দুৰ্বল, যিদিশে বিভক্ত, আৰু যিদিশে অন্যে অধিষ্ঠিত/ব্যস্ত কৰি ৰাখিছে—সেই দিশৰ পৰাই আক্রমণ কৰি শত্রুসেনাক বিনাশ কৰিব আৰু নিজৰ বাহিনী শক্তিশালী কৰিব।
Verse 64
सारं द्विगुणसारेण फल्गुसारेण पीडयेत् संहतञ्च गजानीकैः प्रचण्डैर् दारयेद्बलं
শত্ৰুৰ সুদৃঢ় ব্যূহক নিজৰ দ্বিগুণ বলৰে চেপি পৰাভূত কৰিব লাগে; আৰু দুৰ্বল ব্যূহক নিজৰ সুসংহত (সংগঠিত) বলৰে মর্দন কৰিব লাগে। সংহত শত্রুবলক প্ৰচণ্ড গজদলৰে বিদীৰ্ণ কৰি তাৰ শক্তি ভাঙি দিব লাগে।
Verse 65
स्यात् कक्षपक्षोरस्यश् च वर्तमानस्तु दण्डकः तत्र प्रयोगो डण्डस्य स्थानन्तुर्येण दर्शयेत्
যেতিয়া হাত/অস্ত্ৰৰ অৱস্থান কক্ষ (বগল) আৰু বক্ষৰ পাৰ্শ্বত থাকে, তেতিয়া তাক ‘দণ্ডক’ ভংগি বোলা হয়। সেই ভংগিত দণ্ডৰ প্ৰয়োগ ক্ৰমে স্থান-পরিবর্তন দেখুৱাই প্ৰদৰ্শন কৰিব লাগে।
Verse 66
स्याद्दण्डसमपक्षाभ्यामतिक्रान्तो दृढः स्मृतः भवेत्स पक्षकक्षाभ्यामतिक्रान्तः प्रदारकः
যদি নাড়ীৰ গতি ‘দণ্ড’ আৰু ‘সমপক্ষ’ নামৰ দুয়োটা মান অতিক্ৰম কৰে, তেন্তে তাক ‘দৃঢ়’ (স্থিৰ/প্ৰবল) বুলি সোঁৱৰা হয়। আৰু যদি ই ‘পক্ষ’ আৰু ‘কক্ষা’ অতিক্ৰম কৰে, তেন্তে তাক ‘প্ৰদাৰক’ (বিদাৰক/উগ্ৰ) বুলি কোৱা হয়।
Verse 67
कक्षाभ्याञ्च प्रतिक्रान्तव्यूहो ऽसह्यः स्मृतो यथा कक्षपक्षावधः स्थप्योरस्यैः कान्तश् च खातकः
কক্ষা-ৰক্ষা (পাৰ্শ্বৰক্ষী)ৰে সুৰক্ষিত হৈ পিছুৱাই যোৱা ব্যূহক ‘অসহ্য’ (অভেদ্য) বুলি সোঁৱৰা হয়। সেই বিন্যাসত কক্ষা-পক্ষ ৰক্ষী আৰু বক্ষ (মধ্য/কোৰ) সৈন্য স্থাপন কৰিব লাগে; লগতে ‘কান্ত’ আৰু ‘খাতক’কো যথাস্থানত বিন্যাস কৰিব লাগে।
Verse 68
द्वौ दण्डौ बलयः प्रोक्तो कान्तश् च खातकः दुर्जयश् चतुर्वलयः शत्रोर्बलविमर्दनः
যি অস্ত্ৰত দুটা দণ্ড থাকে তাক ‘বলয়’ বুলি কোৱা হৈছে; তদ্ৰূপ ‘কান্ত’ আৰু ‘খাতক’ নামো (তাৰ ভেদৰূপে) কোৱা হৈছে। চাৰিটা বলয়যুক্ত প্ৰকাৰ ‘দুৰ্জয়’—ই শত্রুবল মর্দনকাৰী।
Verse 69
कक्षपक्षौरस्यैर् भोगो विषयं परिवर्तयन् कोटिभ्यां परिकल्पयेदिति घ , ञ च सर्पचारी गोमूत्रिका शर्कटः शकटाकृतिः
কক্ষ, পক্ষ আৰু উৰসৰ গতিৰে বিষয়-ৰেখা ঘূৰাই ‘ভোগ’ নামৰ পৰিবর্তক আঘাত কৰিব লাগে; তাৰ সীমা দুটা ‘কোটি’ (দুটা প্ৰান্ত)ৰে নিৰ্ধাৰিত হ’ব। ইয়াত সৰ্পচাৰী, গোমূত্ৰিকা, শর্কট আৰু শকটাকৃতি আদি ব্যূহ/চাল উল্লেখ আছে।
Verse 70
विपर्ययो ऽमरः प्रोक्तः सर्वशत्रुविमर्दकः स्यात् कक्षपक्षोरस्यानामेकीभावस्तु मण्डलः
‘বিপৰ্যয়’ক ‘অমৰ’ বুলি কোৱা হৈছে; ই সৰ্বশত্ৰু-বিমৰ্দক। কক্ষ, পক্ষ আৰু উৰসৰ একীভাৱক ‘মণ্ডল’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 71
चक्रपद्मादयो भेदा मण्डलस्य प्रभेदकाः एवञ्च सर्वतोभद्रो वज्राक्षवरकाकवत्
চক্ৰ, পদ্ম আদি ভেদ মণ্ডলৰ উপভেদ। তেনেদৰে ‘সৰ্বতোভদ্ৰ’ মণ্ডল বজ্ৰাক্ষ আৰু বৰকাক ৰীতিত গঠন কৰিব লাগে।
Verse 72
अर्धचन्द्रश् च शृङ्गाटो ह्य् अचलो नामरूपतः व्यूहा यथासुखं कर्याः शत्रूणां बलवारणाः
অৰ্ধচন্দ্ৰ, শৃঙ্গাট আৰু অচল—নাম আৰু ৰূপে পৃথক ব্যূহ। পৰিস্থিতি অনুসাৰে যথাসুখে সিহঁত সাজিব লাগে, যাতে শত্রুবল ৰোধ কৰি প্ৰতিহত কৰিব পাৰি।
Verse 73
अग्निर् उवाचरामस्तु रावणं हत्वा अयोध्यां प्राप्तवान् द्विज रामोक्तनीत्येन्द्रजितं हतवांल्लक्ष्मणः पुरा
অগ্নিয়ে ক’লে—হে দ্বিজ! ৰাৱণক বধ কৰি ৰাম অযোধ্যালৈ প্ৰাপ্ত হৈছিল। আগতে লক্ষ্মণে ৰামে কোৱা নীতি অনুসৰি ইন্দ্ৰজিতক বধ কৰিছিল।
Frequently Asked Questions
It enumerates force as a sixfold aggregate: hereditary/standing troops (maula), levies/raised troops (bhūta), friendly/allied contingents (śroṇi-suhṛt), hostile defectors/deserters (dviṣad), and forest/tribal forces (āṭavika), framed as the operational strength to be arrayed before marching.
It presents a sixfold royal capability anchored in mantra (strategic counsel) and kośa (treasury), supported by the four arms of the army—infantry, cavalry, chariots, and elephants—implying that material force is effective only when guided by policy and funded by stable revenue.
It advises open battle as the norm, but prescribes kūṭa-yuddha in adverse or contrary situations—especially during raids, when exploiting confusion, fatigue, complacency, disrupted routes, or day-sleep after night vigilance.
For forward engagement it lists formations like Makara, Śyena, Sūcī, and Vīravaktrā; for rear-threat it recommends Śakaṭa (cart-shaped); for flank-threat Vajra; and for all-sided threat Sarvatobhadra.