Adhyaya 240

Verse 1

चत्वार्तिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः उभयोरित्यादिः, स्वयं व्रजेदित्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति बलोत्करमिति ग , घ , ज , ञ च अथ चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः समादिः राम उवाच प्रभवोत्साहशक्तिभ्यां मन्त्रशक्तिः प्रशस्यते प्रभावोत्साहवान् काव्यो जितो देवपुरोधसा

এতিয়া দুই শত চল্লিশতম অধ্যায়। ৰামে ক’লে—প্ৰভাৱ আৰু উৎসাহ এই দুটা শক্তিৰ ভিতৰত মন্ত্ৰশক্তি প্ৰশংসিত; প্ৰভাৱ-উৎসাহসম্পন্ন এজন কবিও দেৱপুৰোহিতৰ দ্বাৰা পৰাজিত হৈছিল।

Verse 2

मन्त्रयेतेह कार्याणि नानाप्तैर् नाविपश्चिता अशक्यारम्भवृत्तीनां कुतः क्लेशादृते फलं

এই জগতত যিসকল ন বিশ্বাসযোগ্য ন বিবেকী, তেওঁলোকে কাৰ্যৰ বিষয়ে মন্ত্ৰণা কৰে; কিন্তু যিসকল অসম্ভৱ কাম আৰম্ভ কৰাত অভ্যস্ত, তেওঁলোকৰ ফল ক’ত—শ্ৰম আৰু ক্লেশৰ বাহিৰে?

Verse 3

अविज्ञातस्य विज्ञानं विज्ञातस्य च निश् चयः अर्थद्वैधस्य सन्देहच्छेदनं शेषदर्शनं

বিজ্ঞান হৈছে—(১) পূৰ্বে অজ্ঞাত বস্তুৰ জ্ঞান, (২) জ্ঞাত বস্তুৰ নিশ্চিত সিদ্ধান্ত; লগতে (৩) অৰ্থ দ্বিধা হ’লে সন্দেহচ্ছেদন, আৰু (৪) অৱশিষ্টৰ নিৰ্ণায়ক দৰ্শন।

Verse 4

सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः विपत्तेश् च प्रतीकारः पञ्चाङ्गो मन्त्र इष्यते

মন্ত্ৰ (কৌশলগত পৰামৰ্শ) পঞ্চাঙ্গ—(১) সহায়/মিত্ৰ, (২) সাধন আৰু উপায়, (৩) দেশ‑কালৰ বিবেচনা, আৰু (৪) বিপদত প্ৰতিকাৰ।

Verse 5

मनःप्रसादः श्रद्धा च तथा करणपाटवं सहायोत्थानसम्पच्च कर्मणां सिद्धिलक्षणं

মনঃপ্ৰসাদ, দৃঢ় শ্ৰদ্ধা, কাৰ্যসাধনৰ উপকৰণত পাটৱ, আৰু সহায়ক মিত্ৰৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা সমৃদ্ধি—এইবোৰেই কৰ্মসিদ্ধিৰ লক্ষণ।

Verse 6

मदः प्रमादः कामश् च सुप्तप्रलपितानि च भिन्दन्ति मन्त्रं प्रच्छन्नाः कामिन्यो रमतान्तथा

মদ, প্ৰমাদ, কাম, আৰু নিদ্ৰাত কোৱা কথা—গোপন মন্ত্ৰণা ভাঙি পেলায়; তেনেদৰে লুকাই থকা কপটী কামিনীও ভোগত ৰত লোকৰ ভেদ উন্মোচন কৰে।

Verse 7

प्रगल्भः स्मृतिमान्वाग्मीशस्त्रे शास्त्रे च निष्ठितः अभ्यस्तकर्मा नृपतेर्दूतो भवितुर्मर्हति

যি সাহসী, স্মৃতিশক্তিসম্পন্ন, বাক্পটু, অস্ত্ৰবিদ্যা আৰু শাস্ত্ৰজ্ঞানত দৃঢ়নিষ্ঠ আৰু কৰ্তব্যকর্মত অভ্যস্ত—সেইজন ৰজাৰ দূত হ’বলৈ যোগ্য।

Verse 8

निसृष्टार्थो मितार्थश् च तथा शासनहारकः सामर्थ्यात् पादतो हीनो दूतस्तु त्रिविधः स्मृतः

দূত তিন প্ৰকাৰ বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে—(১) সম্পূৰ্ণ অধিকাৰে নিযুক্ত, (২) সীমিত অধিকাৰযুক্ত, আৰু (৩) কেৱল ৰজাৰ লিখিত আদেশ বহনকাৰী; সামৰ্থ্যত প্ৰতিটো পৰৱৰ্তী পূৰ্বৱৰ্তীৰ তুলনাত পাদভাগে কম।

Verse 9

नाविज्ञातं पुरं शत्रोः प्रविशेच्च न शंसदं नय इष्यते इति ख , घ च शासनशासक इति ख , छ च कालमीक्षेत कार्यार्थमनुज्ञातश् च निष्पतेत्

শত্ৰুৰ নগৰত আগতে ভালদৰে নজনাকৈ প্ৰৱেশ নকৰিব আৰু (শত্ৰুৰ) সভাতো নযাব—ইয়াক নয় (নীতি) বুলি মান্য কৰা হৈছে। দূতে আদেশবাহক হিচাপে আৰু প্ৰয়োজন হ’লে শাসন-প্ৰশাসকৰ দৰে আচৰণ কৰিব লাগে। কাৰ্যসিদ্ধিৰ উপযুক্ত সময় চাই, অনুমতি লৈ, তাৰপিছত প্ৰস্থান কৰিব।

Verse 10

छिद्रञ्च शत्रोर्जानीयात् कोषमित्रबलानि च रागापरागौ जानीयाद् दृष्टिगात्रविचेष्टितैः

শত্ৰুৰ দুৰ্বলতা, তাৰ কোষাগাৰ, মিত্ৰ আৰু সৈন্যবল জানিব লাগে; আৰু তাৰ দৃষ্টি, দেহলক্ষণ আৰু অঙ্গভঙ্গিৰ পৰা তাৰ ৰাগ-অপরাগ (পছন্দ-অপছন্দ) বুজিব লাগে।

Verse 11

कुर्याच्चतुर्विधं स्तोर्त्रं पक्षयोरुभयोरपि तपस्विव्यञ्जनोपेतैः सुचरैः सह संवसेत्

উভয় পক্ষৰ বাবে প্ৰযোজ্য চাৰিধৰণৰ স্তোত্ৰ ৰচনা কৰিব; আৰু তপস্বী-লক্ষণযুক্ত সদাচাৰীসকলৰ সৈতে সহবাস কৰিব।

Verse 12

चरः प्रकाशो दूतः स्यादप्रकाशश् चरो द्विधा बणिक् कृषीबलो लिङ्गी भिक्षुकाद्यात्मकाश् चराः

যি চৰ প্ৰকাশ্যে কাম কৰে, সি দূত/বাৰ্তাবাহক; আৰু যি গোপনে চলে, সি দুবিধ। চৰসকলে বণিক, কৃষিশ্ৰমিক, ধৰ্মচিহ্নধাৰী বৈৰাগী, ভিক্ষুক আদি বেশ ধাৰণ কৰিব পাৰে।

Verse 13

यायादरिं व्यसनिनं निष्फले दूतचेष्टिते प्रकृतव्यसनं यत्स्यात्तत् समीक्ष्य समुत्पतेत्

শত্ৰু যদি ব্যসনগ্ৰস্ত হয় আৰু দূতৰ চেষ্টা নিষ্ফল হয়, তেন্তে এই অৱস্থাৰ পৰা কোন নতুন বিপদ উঠিব পাৰে সেয়া বিবেচনা কৰি সি তৎক্ষণাৎ আঁতৰি প্ৰস্থান কৰিব।

Verse 14

अनयाद्व्यस्यति श्रेयस्तस्मात्तद्व्यसनं स्मृतं हुताशनो जलं व्याधिर्दुर्भिक्षं मरकं तथा

যাৰ দ্বাৰা শ্ৰেয়স (কল্যাণ) বিঘ্নিত হয়, তাকেই ‘ব্যসন’ (আপদ) বোলা হয়। সেয়া—অগ্নি, জল (বান), ব্যাধি, দুর্ভিক্ষ (আকাল), আৰু মৰক (মহামাৰীজনিত মৃত্যু)।

Verse 15

इति पञ्चविधं दैवं व्यसनं मानुषं परं दैवं पुरुषकारेण शान्त्या च प्रशमन्नयेत्

এইদৰে দৈৱজন্য ব্যসন পাঁচবিধ, আৰু মানুষ (মানৱকৃত) ব্যসনো আছে। দৈৱ—যদিও প্ৰবল—তথাপি পুৰুষকাৰ (নিজ প্ৰচেষ্টা) আৰু শান্তিকর্মেৰে প্রশমিত কৰিব লাগে।

Verse 16

उत्थापितेन नीत्या च मानुषं व्यसनं हरेत् मन्त्रो मन्त्रफलावाप्तिः कार्यानुष्ठानमायतिः

উপযুক্ত উদ্যোগ আৰু নীতিয়ে মানুষ ব্যসন দূৰ কৰিব লাগে। ‘মন্ত্ৰ’ সেয়াই, যিয়ে মন্ত্ৰফল লাভ কৰায়; আৰু কাৰ্যৰ যথাবিধি অনুষ্ঠানেই তাৰ সিদ্ধি (সফল সমাপ্তি) নিশ্চিত কৰে।

Verse 17

आयव्ययौ दण्डनीतिरमित्रप्रतिषेधनं व्यसनस्य प्रतीकारो राज्यराजाभिरक्षणं

আয়-ব্যয়ৰ বিচাৰ, দণ্ডনীতি-শাস্ত্ৰ, শত্রু-প্ৰতিৰোধ, বিপদৰ প্ৰতিকাৰ, আৰু ৰাজ্য আৰু ৰজাৰ ৰক্ষা—এইবোৰেই ৰাজনীতিৰ মুখ্য বিষয়।

Verse 18

इत्यमात्यस्य कर्मेदं हन्ति सव्यसनान्वितः हिरण्यधान्यवस्त्राणि वाहनं प्रजया भवेत्

এইদৰে আমাত্যৰ কৰ্তব্য নিৰ্দিষ্ট। যি ব্যসনত আবদ্ধ, সি নিজৰ কাৰ্য নষ্ট কৰে; ফলত সোণ, ধান্য, বস্ত্ৰ, বাহন আৰু সন্তানো হেৰুৱায়।

Verse 19

तथान्ये द्रव्यनिचया दन्ति सव्यसना प्रजा प्रजानामापदिस्थानां रक्षणं कोषदण्डयोः

তদ্ৰূপ অন্য ধন-সঞ্চয়সমূহো সংৰক্ষণীয়; আৰু প্ৰজা—ব্যসনপ্ৰৱণ হলেও—নিয়ন্ত্ৰিত কৰিব লাগে। আপদকালত প্ৰজাৰ ৰক্ষা কোষ আৰু দণ্ডাধিকারৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।

Verse 20

दृष्टिवक्त्रविचेष्टितैर् इति ग , घ , छ , झ , ञ च स्वचरैर् इति ज विफले इति घ , झ , ञ च पौराद्याश्चोपकुर्वन्ति संश्रयादिह दुर्दिनं तूष्णीं युद्धं जनत्राणं मित्रामित्रपरिग्रहः

‘দৃষ্টি-বক্ত্ৰ-বিচেষ্টিতৈঃ’ দ্বাৰা গ, ঘ, ছ, ঝ, ঞ বৰ্ণ বুজোৱা হৈছে; ‘স্বচৰৈঃ’ দ্বাৰা জ বৰ্ণ; আৰু ‘বিফলে’ দ্বাৰা ঘ, ঝ, ঞ বৰ্ণ সূচিত। লগতে আশ্ৰয়ৰ কাৰণে পৌৰজন আদি ইয়াত সহায় কৰে—দুৰ্দিনত (আপদত), নীৰৱতাত, যুদ্ধত, জনৰক্ষাত, আৰু মিত্ৰ-অমিত্ৰ গ্ৰহণত।

Verse 21

सामन्तादि कृते दोषे नश्येत्तद्व्यसनाच्च तत् भृत्यानां भरणं दानं प्रजामित्रपरिग्रहः

সামন্ত আদি কাৰণে শাসনত দোষ উদ্ভৱ হলে, সেই দোষ আৰু তাৰ পৰা হোৱা বিপদ—দুয়োটাই প্রশমিত কৰিব লাগে। ভৃত্যসকলৰ ভৰণপোষণ, দান প্ৰদান, আৰু প্ৰজা-মিত্ৰৰ সংৰক্ষণ/সংগ্ৰহ কৰ্তব্য।

Verse 22

धर्मकामादिभेदश् च दुर्गसंस्कारभूषणं कोषात्तद्व्यसनाद्धन्ति कोषमूलो हि भूपतिः

ধৰ্ম, কাম আদি পুৰুষাৰ্থৰ ভেদ আৰু দুৰ্গৰ যথাযথ সংস্কাৰ-ভূষণ—এই সকলো কোষৰ দ্বাৰাই স্থিত থাকে। কোষ বিপদত পৰিলে সেয়া নষ্ট হয়; কিয়নো ৰজাৰ বলৰ মূল কোষ।

Verse 23

मित्रामित्रावनीहेमसाधनं रिपुमर्दनं दूरकार्याशुकारित्वं दण्डात्तद्व्यसनाद्धरेत्

দণ্ডৰ দ্বাৰা ৰজাই মিত্ৰ-অমিত্ৰৰ নিয়ম, ভূমি আৰু সোণৰ সাধন, শত্রু-মৰ্দন আৰু দূৰকাৰ্যতো শীঘ্ৰ সম্পাদন নিশ্চিত কৰিব লাগে; দণ্ডনীতিয়ে অব্যৱস্থাজনিত বিপদ আঁতৰায়।

Verse 24

सस्तम्भयति मित्राणि अमित्रं नाशयत्यपि धनाद्यैर् उपकारित्वं मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेत्

ধন আদি উপায়ে মিত্ৰসকলক দৃঢ় কৰি ৰাখিব আৰু শত্রুক নাশ কৰিব; দান-উপকাৰৰ দ্বাৰা মিত্ৰৰ সহায়ভাৱ নিশ্চিত কৰি মিত্ৰক তাৰ বিপদৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিব।

Verse 25

राजा सव्यसनी हन्याद्राजकार्याणि यानि च वाग्दण्डयोश् च पारुष्यमर्थदूषणमेव च

ৰজাই ব্যসনী ব্যক্তিক দণ্ড দিব লাগে—যি ৰাজকাৰ্যত বিঘ্ন ঘটায়, বাক্য আৰু দণ্ডপ্ৰয়োগত কঠোৰতা কৰে, আৰু অৰ্থদূষণ অৰ্থাৎ আৰ্থিক অনাচাৰ কৰে।

Verse 26

पानं स्त्री मृगया द्यूतं व्यसनानि महीपतेः आलस्यं स्तब्धता दर्पः प्रमादो द्वैधकारिता

পান, স্ত্ৰী-আসক্তি, মৃগয়া (শিকার) আৰু দ্যূত (জুৱা)—এইবোৰ ৰজাৰ ব্যসন; লগতে আলস্য, হঠ/স্তব্ধতা, দৰ্প, প্ৰমাদ আৰু দ্বৈধাচৰণো।

Verse 27

इति पूर्वोपदिष्टञ्च सचिवव्यसनं स्मृतं अनावृष्टिश् च पीडादौ राष्ट्रव्यसनमुच्यते

এইদৰে পূৰ্বে উপদেশিত কথাই ‘সচিব-ব্যসন’ বুলি স্মৃত; আৰু অনাবৃষ্টি লগতে পীড়া আদি ক্লেশ ‘ৰাষ্ট্ৰ-ব্যসন’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 28

विशीर्णयन्त्रप्राकारपरिखात्वमशस्त्रता क्षीणया सेनया नद्धं दुर्गव्यसनमुच्यते

দুৰ্গৰ যন্ত্ৰ, প্ৰাকাৰ আৰু পৰিখা জীৰ্ণ হৈ পৰে, অস্ত্ৰৰ অভাৱ থাকে, আৰু ক্ষীণ সেনাই মাত্ৰ ৰক্ষা কৰে—ইয়াক ‘দুৰ্গ-ব্যসন’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 29

व्ययीकृतः परिक्षिप्तो ऽप्रजितो ऽसञ्चितस् तथा दषितो दरसंस्थश् च कोषव्यसनमुच्यते

ৰাজকোষ তেতিয়া ‘কোষ-ব্যসন’ত গণ্য হয় যেতিয়া সি ব্যয়িত, অপচয়িত/শূন্য, বৃদ্ধি নাপায় (ৰাজস্ব নেদেয়), সঞ্চিত নহয়, দুষিত হয়, আৰু ‘দাৰা’ৰ অধীন (স্ত্ৰী/গৃহাশ্ৰিতৰ হাতত) স্থাপিত থাকে।

Verse 30

उपरुद्धं परिक्षिप्तममानितविमानितं संस्तम्भयतीत्यादिः, मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेदित्यन्तः पाठः छपुअतके नास्ति अभूतं व्याधितं श्रान्तं दूरायातन्नवागतं

যি বাধাপ্ৰাপ্ত, ঘেৰাও কৰা, অনাদৃত বা অপমানিত—তাক ধৈৰ্য দি স্থিৰ কৰি তোলা উচিত ইত্যাদি। ‘মিত্ৰৰ দ্বাৰা সেই ব্যসনৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিব’—এই অন্তিম পাঠ ছপু সংস্কৰণত নাই। আৰু যি নিঃস্ব, ব্যাধিগ্ৰস্ত, ক্লান্ত, দূৰৰ পৰা অহা বা নবাগত—তাকো সহায় কৰা উচিত।

Verse 31

परिक्षीणं प्रतिहतं प्रहताग्रतरन्तथा आशानिर्वेदभूयिष्ठमनृतप्राप्तमेव च

সি সম্পূৰ্ণ ক্ষীণ হয়, প্ৰতিহত আৰু আঘাতপ্ৰাপ্ত হয়; তাৰ অগ্ৰগণ্য শক্তিও ভাঙি যায়। তাৰপিছত আশাৰ বিষয়ে গভীৰ নিৰাশাই তাক আচ্ছন্ন কৰে, আৰু যি প্ৰাপ্ত হয় সেয়াও অনৃত/নিৰাশাজনক বুলিয়েই প্ৰতীয়মান হয়।

Verse 32

कलत्रगर्भन्निक्षिप्तमन्तःशल्पं तथैव च विच्छिन्नवीवधासारं शून्यमूलं तथैव च

যেনে কোনো গুৰুত্বপূৰ্ণ গহ্বৰ ভিতৰত গাঁথি থকা শল্য (তীৰফলক/কাঁটা), তেনেদৰে যাৰ আধাৰধাৰী তন্তু ছিন্ন হৈছে তেনে ঘা, আৰু যাৰ মূলাধাৰ নষ্ট—এই সকলো চিকিৎসাৰ অযোগ্য, অসাধ্য বুলি ধৰা হয়।

Verse 33

अस्वाम्यसंहतं वापि भिन्नकूटं तथैव च दुष्पार्ष्णिग्राहमर्थञ्च बलव्यसनमुच्यते

যি সম্পদ যথাৰ্থ স্বামী নথকাকৈ একত্ৰ কৰা, ভঙা/ছেঁড়া গুপ্তভাণ্ডাৰৰ পৰা পোৱা বস্তু, আৰু জোৰজবৰদস্তিতে কেঢ়ি লোৱা ধন—ইয়াক ‘বলব্যসন’ (বলজনিত বিপদ) বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 34

दैवोपपीडितं मित्रं ग्रस्तं शत्रुबलेन च कामक्रोधादिसंयुक्तमुत्साहादरिभिर्भवेत्

যি মিত্ৰ দেৱপীড়িত, বা শত্ৰুবলে গ্ৰস্ত, আৰু কাম-ক্রোধ আদি দোষেৰে যুক্ত—সেইজন ভুল উৎসাহৰ বাবে শত্ৰু হৈ পৰে।

Verse 35

अर्थस्य दूषणं क्रोधात् पारुष्यं वाक्यदण्डयोः कामजं मृगया द्यूतं व्यसनं पानकं स्त्रियः

ক্রোধৰ পৰা ধনৰ দোষণ/নাশ হয় আৰু বাক্য আৰু দণ্ডত কঠোৰতা জন্মে। কামৰ পৰা মৃগয়া আৰু দ্যূত উৎপন্ন হয়; ব্যসন—মদ্যপান আৰু স্ত্ৰী-আসক্তি।

Verse 36

वाक्पारुष्यं परं लोके उद्वेजनमनर्थकं असिद्धसाधनं दण्डस्तं युक्त्यानयेन्नृपः

বাক্যৰ কঠোৰতা জগতত মহাদোষ; ই অনর্থক উদ্বেগ সৃষ্টি কৰে আৰু কোনো হিতসিদ্ধি নকৰে। সেয়ে ৰজাই যুক্তিবিচাৰে তাৰ উপযুক্ত দণ্ড প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।

Verse 37

उद्वेजयति भूतानि दण्डपारुष्यवान् नृपः भूतान्युद्वेज्यमानानि द्विषतां यान्ति संश्रयं

যি ৰজা দণ্ডপ্ৰয়োগত কঠোৰ আৰু বলপ্ৰয়োগী, সি প্ৰজাক ভয়ভীত কৰে; ভীত প্ৰজা তাৰ শত্রুৰ আশ্ৰয়লৈ যায়।

Verse 38

विवृद्धाः शत्रवश् चैव विनाशाय भवन्ति ते दूष्यस्य दूषणार्थञ्च परित्यागो महीयसः

শত্রু যেতিয়া বৃদ্ধি পাই শক্তিশালী হয়, তেতিয়া সিহঁত নিশ্চয় বিনাশৰ কাৰণ হয়; আৰু নিন্দনীয়ক নিন্দা কৰিবলৈ মহাপুৰুষে তাক ত্যাগ কৰাও এক গুৰুত্বপূর্ণ নীতি।

Verse 39

अर्थस्य नीतितत्त्वज्ञैर् अर्थदूषणमुच्यते पानात् कार्यादिनो ज्ञानं मृगयातो ऽरितः क्षयः

নীতিতত্ত্বজ্ঞসকলে ‘অর্থদূষণ’ এইদৰে কয়—পানৰ পৰা কাৰ্য-অকাৰ্যৰ বিবেকজ্ঞান নষ্ট হয়; মৃগয়াৰ পৰা আঘাত/ক্ষতি হয়; আৰু শত্রুৰ পৰা ক্ষয় (বিনাশ) হয়।

Verse 40

जितश्रमार्थं मृगयां विचरेद्रक्षिते वने धर्मार्थप्राणमाशादि द्यूते स्यात् कलहादिकं

শ্ৰম জয় কৰিবলৈ ৰক্ষিত বনত মৃগয়া কৰিব পাৰি; কিন্তু জুৱাত আশা আদি জন্মে, কলহাদি দোষ হয়, আৰু সি ধৰ্ম-অর্থ-প্ৰাণ পৰ্যন্ত নষ্ট কৰে।

Verse 41

कालातिपातो धर्मार्थपीरा स्त्रीव्यसनाद्भवेत् पानदोषात् प्राणनाशः कार्याकार्याविनिश् चयः

স্ত্ৰীব্যসনৰ পৰা সময় নষ্ট হয় আৰু ধৰ্ম-অর্থৰ ক্ষতি হয়; পানদোষৰ পৰা প্ৰাণনাশ আৰু কাৰ্য-অকাৰ্য নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰা অৱস্থা জন্মে।

Verse 42

स्कन्धावारनिवेशज्ञो निमित्तज्ञो रिपुं जयेत् स्कन्धावारस्य मध्ये तु सकोषं नृपतेर्गृहं

যি সেনাশিবিৰ স্থাপনত নিপুণ আৰু নিমিত্ত-শকুনৰ জ্ঞানী, সি শত্রুক জয় কৰে। শিবিৰৰ মাজভাগত ৰজাৰ গৃহ কোষাগাৰসহ স্থাপন কৰা উচিত।

Verse 43

मौलीभूतं श्रेणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं राजहर्म्यं समावृत्य क्रमेण विनिवेशयेत्

শ্ৰেণিজন, মিত্ৰসাহায্য, শত্রুপক্ষৰ পৰা অধীন/আনিত দল আৰু আটবিক (বনবাসী) বাহিনী—ইহঁতক মুকুটাকাৰ বেষ্টনী কৰি, ৰাজপ্ৰাসাদ চাৰিওফালে ঘেৰাই ক্ৰমে ক্ৰমে বিন্যাস কৰিব লাগে।

Verse 44

सैन्यैकदेशः सन्नद्धः सेनापतिपुरःसरः परिभ्रमेच्चत्वरांश् च मण्डलेन वहिर् निशि

ৰাতি সেনাপতি আগত থাকি, সম্পূৰ্ণ সজ্জিত সেনাৰ এটা অংশ বাহিৰত মণ্ডলাকাৰে ঘূৰি প্ৰহৰা দিব আৰু চত্বর/চৌমুহানীসমূহো পৰ্যবেক্ষণ কৰিব।

Verse 45

वार्ताः स्वका विजानीयाद्दरसीमान्तचारिणः निर्गच्छेत् प्रविशेच्चैव सर्व एवोपलक्षितः

সীমা আৰু সীমান্তপথত বিচৰণ কৰা নিজৰ গুপ্তচৰৰ পৰা সংবাদ জানিব লাগে; আৰু বাহিৰলৈ যোৱা বা ভিতৰলৈ অহা—সকলকে যথাযথভাৱে নিৰীক্ষণ কৰি চিনাক্ত কৰিব লাগে।

Verse 46

सामदानं च भेदश् च दण्डोपेक्षेन्द्रजालकं मायोपायाः सप्त परे निक्षिपेत्साधनाय तान्

সাম, দান, ভেদ, দণ্ড, উপেক্ষা, ইন্দ্ৰজাল (মায়াপ্ৰয়োগ) আৰু মায়োপায়—এই সাত উপায়; উদ্দেশ্যসিদ্ধিৰ বাবে জ্ঞানীয়ে ইহঁতক যথাযথভাৱে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।

Verse 47

चतुर्विधं स्मृतं साम उपकारानुकीर्तनात् मिथःसम्बन्ह्दकथनं मृदुपूर्वं च भाषणं

সাম (সমাধান) চাৰি প্ৰকাৰ বুলি স্মৃত—(১) উপকাৰৰ স্মৰণ আৰু প্ৰশংসা, (২) সহায়কাৰী কৰ্মৰ উল্লেখ, (৩) পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক-বন্ধনৰ কথা কোৱা, আৰু (৪) মৃদু আৰু শিষ্ট ভাষাৰে সম্বোধন।

Verse 48

आयाते दर्शनं वाचा तवाहमिति चार्पणं यः सम्प्राप्तधनोत्सर्ग उत्तमाधममध्यमः

আগত যাচক/অতিথিক আদৰে দৰ্শন দি, বাক্যে ‘ই তোমাৰ; মই তোমাৰ’ বুলি কৈ অৰ্পণ কৰে আৰু হাতলৈ অহা ধন ত্যাগ কৰে—সেয়া দানৰ ভাব-ৰীতি অনুসাৰে উত্তম, মধ্যম বা অধম গণ্য হয়।

Verse 49

प्रतिदानं तदा तस्य गृहीतस्यानुमोदनं द्रव्यदानमपूर्वं च स्वयङ्ग्राहप्रवर्तनं

তেতিয়া (১) তাক প্ৰতিদান/প্ৰত্যুপহাৰ দিব লাগে, (২) যি গ্ৰহণ কৰা হৈছে তাৰ অনুমোদন প্ৰকাশ কৰিব লাগে, (৩) পূৰ্বে ন দিয়া দ্ৰব্যদান কৰিব লাগে, আৰু (৪) জোৰ-জবৰদস্তি নকৰাকৈ স্বেচ্ছায় গ্ৰহণ কৰিবলৈ প্ৰেৰণা দিব লাগে।

Verse 50

देयश् च प्रतिमोक्षश् च दानं पञ्चविधं स्मृतं स्नेहरागापनयनसंहर्षोत्पादनं तथा

দান পাঁচ প্ৰকাৰ বুলি স্মৃত—(১) দেয় (সৰল দান), (২) প্ৰতিমোক্ষ (বিমোচন/উদ্ধাৰৰ বাবে দান), (৩) স্নেহ-ৰাগ অপনয়ন (আসক্তি দূৰ কৰা), আৰু (৪) সংহর্ষোৎপাদন (আনন্দ-উৎসাহ জগোৱা)ও।

Verse 51

मिथो भेदश् च भेदज्ञैर् भेदश् च त्रिविधः स्मृतः बधो ऽर्थहरणं चैव परिक्लेशस्त्रिधा दमः

ভেদবিদ্যাত পাৰদৰ্শীসকলৰ মতে ‘ভেদ’ মানে পৰস্পৰক পৰস্পৰৰ বিৰুদ্ধে লগোৱা; ই তিন প্ৰকাৰ বুলি স্মৃত। তদ্ৰূপ দমন (বলপ্ৰয়োগে নিয়ন্ত্ৰণ)ও তিন প্ৰকাৰ—বধ, অৰ্থহৰণ, আৰু পৰিক্লেশ (পীড়ন/উৎপীড়ন)।

Verse 52

प्रकाशश्चाप्रकाशश् च लोकद्विष्टान् प्रकाशतः उद्विजेत हतैर् लोकस्तेषु पिण्डः प्रशस्यते

প্ৰকাশ্যে বা গোপনে আচৰণ কৰিলেও, যিসকলক লোকসমাজে ঘৃণা কৰে তেওঁলোকৰ পৰা আঁতৰি থাকিব লাগে। তেওঁলোক বিনষ্ট হ’লে জনসাধাৰণ শান্ত হয়, আৰু তেওঁলোকৰ উদ্দেশ্যে কৰা পিণ্ডদানো যথোচিত বুলি কোৱা হয়।

Verse 53

परिवेशयेदिति ख तथैव सुप्रवर्तनमिति ज , ट च विशेषेणोपनिषिद्योगैर् हन्याच्छस्त्रादिना द्विषः जातिमात्रं द्विजं नैव हन्यात् सामोत्तरं वशे

‘পৰিবেশয়েত্’—এইটো খ-পাঠ; আৰু ‘সুপ্ৰৱৰ্তনম্’—জ আৰু ট পাঠত আছে। বিশেষকৈ গোপন/কৌশলগত উপায়ে শস্ত্ৰ আদিৰে শত্রুক দমন কৰা উচিত। কিন্তু কেৱল জন্মৰ কাৰণে কোনো দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ)ক কেতিয়াও হত্যা নকৰিব; সাম আৰু উপযুক্ত প্ৰতিদান/সমঝোতাৰে বশে আনিব।

Verse 54

प्रलिम्पन्निव चेतांसि दृष्ट्वासाधु पिबन्निव ग्रसन्निवामृतं साम प्रयुञ्जीत प्रियं वचः

চিত্তবোৰ ৰাগ-মোহে লিপ্ত হ’ব ধৰিছে যেন দেখি, আৰু দুষ্টজন যেন ক্ষতিকৰ বস্তু পান কৰিছে তেনেদৰে দেখি, অমৃত গিলাৰ দৰে প্ৰিয় বাক্যৰে সাম (সান্ত্বনা) প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।

Verse 55

मिथ्याभिशस्तः श्रीकाम आहूयाप्रतिमानितः राजद्वेषी चातिकर आत्मसम्भावितस् तथा

যি মিছা অপবাদত দোষাৰোপিত; যি ধনলোভী; যাক মাতি আনি অপমান কৰা হৈছে; যি ৰজাৰ প্ৰতি বিদ্বেষী; আৰু যি অতিশয় উগ্ৰ আৰু আত্মগৰ্বে পূৰ্ণ—এনেবোৰ লোক সম্ভাৱ্য প্ৰতিদ্বন্দ্বী হিচাপে সন্দেহযোগ্য।

Verse 56

विच्छिन्नधर्मकामार्थः क्रुद्धो मानी विमानितः अकारणात् परित्यक्तः कृतवैरो ऽपि सान्त्वितः

যাৰ ধৰ্ম-কাম-অৰ্থ সাধনা বিচ্ছিন্ন হৈছে; যি ক্ৰুদ্ধ; যি অহংকাৰী; যি অপমানিত; যাক অকাৰণে পৰিত্যাগ কৰা হৈছে; আৰু যি বৈৰ গঢ়িছে—এনেকুৱা লোককো সাম (সান্ত্বনা)ৰে শান্ত কৰিব পাৰি।

Verse 57

हृतद्रव्यकलत्रश् च पूजार्हो ऽप्रतिपूजितः एतांस्तु भेदयेच्छत्रौ स्थितान्नित्यान् सुशङ्कितान्

যাৰ ধন আৰু পত্নী হৰণ হৈছে, আৰু যি পূজাৰ যোগ্য হৈও যথোচিত সন্মান নাপাইছে—এনে লোক শত্রুশিবিৰত থাকি সদায় সন্দিগ্ধ থাকিলে, তেওঁলোকৰ দ্বাৰা তাত ভেদ সৃষ্টি কৰাব লাগে।

Verse 58

आगतान् पूजयेत् कामैर् निजांश् च प्रशमन्नयेत् सामदृष्टानुसन्धानमत्युग्रभयदर्शनं

আগত লোকসকলক কাম্য উপচাৰে সন্মান কৰিব আৰু নিজৰ লোকসকলকো শান্ত কৰিব। নীতিত সাম (সমঝোতা)ক মূল পথ কৰি অনুসন্ধান কৰিব; আৰু প্ৰয়োজন হ’লে অতি উগ্ৰ ভয়-প্ৰদৰ্শন দেখুৱাই বাধা দিব।

Verse 59

प्रधानदानमानं च भेदोपायाः प्रकीर्तिताः मित्रं हतं काष्ठमिव घुणजग्धं विशीर्यते

সাম, দান, মান (সন্মান) আৰু ভেদ—এইবোৰ নীতিউপায় বুলি কীৰ্তিত। এবাৰ আঘাতপ্ৰাপ্ত মিত্ৰতা ঘুণে খোৱা কাঠৰ দৰে ভাঙি চূৰ্ণ হয়।

Verse 60

त्रिशक्तिर्देशकालज्ञो दण्डेनास्तं नयेदरीन् मैत्रीप्रधानं कल्याणबुद्धिं सान्त्वेन साधयेत्

ত্রিশক্তিসম্পন্ন আৰু দেশ-কালজ্ঞ ৰজাই দণ্ডৰ দ্বাৰা শত্রুক বিনাশলৈ নিবলৈ উচিত; কিন্তু যি মৈত্ৰীপ্ৰধান আৰু কল্যাণবুদ্ধিসম্পন্ন, তাক সান্ত্ব (সমঝোতা)ৰে সাধিব লাগে।

Verse 61

लुब्धं क्षीणञ्च दानेन मित्रानन्योन्यशङ्कया दण्डस्य दर्शनाद्दुष्टान् पुत्रभ्रातादि सामतः

লোভী আৰু ক্ষীণক দানৰে জয় কৰিব; মিত্ৰসকলক পৰস্পৰ সন্দেহেৰে নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিব; দুষ্টক দণ্ডশক্তিৰ দৰ্শনে নিবৃত্ত কৰিব; আৰু পুত্ৰ-ভ্ৰাতা আদি স্বজনক সামেৰে শান্ত কৰিব।

Verse 62

दानभेदैश् चमूमुख्यान् योधान् जनपददिकान् सामान्ताटविकान् भेददण्डाभ्यामपराद्धकान्

দান আৰু ভেদনীতিৰ দ্বাৰা সেনাৰ মুখ্য, যোদ্ধা আৰু জনপদ-সম্পৰ্কীয় লোকসকলক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগে; সীমান্তীয় সামন্ত আৰু অৰণ্যবাসী গোষ্ঠীকো ভেদ আৰু দণ্ডে বশ কৰিব লাগে; অপৰাধীক বিভাজন আৰু শাস্তিৰে দমন কৰা উচিত।

Verse 63

देवताप्रतिमानन्तु पूजयान्तर्गतैर् नरैः पुमान् स्त्रीवस्त्रसंवीतो निशि चाद्भुतदर्शनः

যেতিয়া অন্তৰালত থকা লোকসকলে দেৱতাৰ প্ৰতিমাৰ পূজা কৰে, তেতিয়া ৰাতি নাৰীবস্ত্ৰ পৰিধান কৰা এজন পুৰুষ আবিৰ্ভূত হৈ বিস্ময়কৰ দৰ্শন প্ৰদান কৰে।

Verse 64

दानभेदैश् चैव मुख्यान् पौरानिति ज वेतालोल्कापिशाचानां शिवानां च स्वरूपकी कामतो रूपधारित्वं शस्त्राग्न्यश्माम्बुवर्षणं

দান-ভেদ আদি প্ৰকাৰ আৰু ‘পৌৰ’ নামৰ মুখ্য শ্ৰেণী অনুসাৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে; এইদৰে বেতাল, ওল্কা, পিশাচ আৰু ‘শিৱ’ নামৰ সত্তাসকলৰ স্বৰূপ কোৱা হয়। তেওঁলোকে ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণ কৰিব পাৰে আৰু অস্ত্ৰ, অগ্নি, পাথৰ আৰু জল বৰ্ষণ কৰাত সক্ষম।

Verse 65

तमो ऽनिलो ऽनलो मेघ इति माया ह्य् अमानुषी जघान कीचकं भीम आस्थितः स्त्रीरूपतां

“অন্ধকাৰ, বতাহ, অগ্নি, মেঘ”—এইটো আছিল অমানুষী মায়া; স্ত্ৰীৰূপ ধাৰণ কৰি ভীমে কীচকক বধ কৰিলে।

Verse 66

अन्याये व्यसने युद्धे प्रवृत्तस्यानिवारणं उपेक्षेयं स्मृता भ्रातोपेक्षितश् च हिडिम्बया

অন্যায়, বিপদ বা যুদ্ধত প্ৰবৃত্ত হোৱা ব্যক্তিক নিবাৰণ নকৰাটো ‘উপেক্ষা’ নামৰ দোষ বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে; উদাহৰণস্বৰূপে হিডিম্বাৰ দ্বাৰা এজন ভ্ৰাতাও উপেক্ষিত হৈছিল।

Verse 67

मेघान्धकारवृष्ट्यग्निपर्वताद्भुतदर्शनं दरस्थानं च सैन्यानां दर्शनं ध्वजशालिनां

মেঘজনিত অন্ধকাৰ, বৰষুণ, অগ্নি আৰু পৰ্বত আদি অদ্ভুত (অশুভ) দৰ্শন, লগতে সৈন্যৰ বিচিত্ৰ অৱস্থান আৰু ধ্বজধাৰী বাহিনীৰ অস্বাভাৱিক দেখা—এই সকলো নিমিত্ত (শকুন) বুলি গণ্য।

Verse 68

छिन्नपाटितभिन्नानां संसृतानां च दर्शनं इतीन्द्रजालं द्विषताम्भोत्यर्थमुपकल्पयेत्

দ্বিষতক মোহিত কৰি পৰাভূত কৰিবলৈ এনে ইন্দ্ৰজাল (মায়াবিন্যাস) ৰচনা কৰা উচিত, যাতে তেওঁলোকে ছিন্ন, পাটিত, ভিন্ন লোকক—এমনকি মৃত আৰু গতি হোৱা লোককো—চলমান বুলি দেখে।