Adhyaya 233
Chapter 233 — Ṣāḍguṇya (The Six Measures of Royal Policy) and Foreign Daṇḍa
এই অধ্যায়ত অন্তৰ্দণ্ডৰ পৰা পৰৰাষ্ট্ৰ নীতিলৈ গতি কৰি পুষ্কৰে বাহ্য শত্রুৰ ওপৰত দমন-উপায় বৰ্ণনা কৰি ৰাজনীতিত ‘ষাড্গুণ্য’ স্পষ্ট কৰে। দণ্ড দুবিধ—প্ৰকাশ্য আৰু গূঢ়; লুণ্ঠন, গাঁও আৰু শস্যক্ষেত্ৰ ধ্বংস, অগ্নিসংযোগ, বিষপ্ৰয়োগ, লক্ষ্যিত বধ, অপবাদ/নিন্দা, জলদূষণ আদি দ্বাৰা শত্রুৰ সমৰ্থনৰ ভিত্তি ছিন্ন কৰাৰ কথা কোৱা হৈছে। সংঘৰ্ষ লাভজনক নহ’লে বা সম্পদক্ষয় ঘটিলে ‘উপেক্ষা’ক গণিতপূৰ্বক নীতি-অৱস্থা হিচাপে গ্ৰহণ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে। তাৰ পিছত মায়োপায়—কৃত্ৰিম নিমিত্ত-লক্ষণ, শকুনৰ হেৰফেৰ (উল্কাসদৃশ অগ্নিযন্ত্ৰসহ), প্ৰচাৰ, যুদ্ধনাদ, ‘ইন্দ্ৰজাল’ যুদ্ধমায়া—শত্রুৰ মনোবল ভাঙি স্বপক্ষ দৃঢ় কৰিবলৈ উদ্দেশ্যিত। শেষত সন্ধি, বিগ্ৰহ, যান, আসন, দ্বৈধীভাব আৰু সংश्रয়/সম্শয়—এই ছয় উপায় সংহিতাবদ্ধ কৰি সমান বা অধিক শক্তিশালীৰ সৈতে মিত্ৰতা, আৰু পৰিস্থিতি অনুসাৰে কেতিয়া স্থিৰ থাকা, কেতিয়া অভিযান, কেতিয়া দ্বৈতনীতি, কেতিয়া শ্ৰেষ্ঠ শক্তিৰ আশ্ৰয় ল’ব লাগে সেয়া নিৰ্দেশ কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महाओपुराणे यात्रामण्डलचिन्तादिर्नाम द्वात्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः षाड्गुण्यं पुष्कर उवाच सामभेदौ मया प्रोक्तौ दानदण्डौ तथैव च दण्डः स्वदेशे कथितः परदेशे व्रवीमि ते
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘যাত্ৰামণ্ডলচিন্তাদি’ নামৰ দ্বিশত দ্বাত্ৰিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ‘ষাড্গুণ্য’—নীতিৰ ছয় উপায়—বিষয়ক দ্বিশত ত্ৰয়স্ত্ৰিংশ অধ্যায় আৰম্ভ হয়। পুষ্কৰে ক’লে—সাম আৰু ভেদ, লগতে দান আৰু দণ্ডো মই ব্যাখ্যা কৰিছোঁ। স্বদেশত দণ্ডনীতি কোৱা হ’ল; এতিয়া পৰদেশ-সম্পৰ্কীয় নীতি তোমাক ক’ম।
Verse 2
शत्रुं जिहीर्षुरुच्छिन्द्यादिति घ , ञ च प्रकाशश्चाप्रकाशश् च द्विविधो दण्ड उच्यते लुण्ठनं ग्रामघातश् च शस्यघातो ऽग्निदीपनं
শত্ৰুক দমন কৰিব বিচৰা জনে তাৰ সম্পদ আৰু সহায় কাটি পেলাব—এনে বিধান কোৱা হৈছে। দণ্ড দুবিধ—প্ৰকাশ (প্ৰকাশ্য) আৰু অপ্রকাশ (গোপন)। ইয়াৰ ভিতৰত লুণ্ঠন, গাঁও-ঘাত, শস্য-ঘাত আৰু অগ্নিদীপন (অগ্নিসংযোগ) আছে।
Verse 3
प्रकाशो ऽथ विषं वह्निर्विविधैः पुरुषैर् बधः दूषणञ्चैव साधूनामुदकानाञ्च दूषणं
ইয়াৰ উপৰিও গোপন কথা প্ৰকাশ, বিষপ্ৰয়োগ, অগ্নিপ্ৰয়োগ, বিভিন্ন লোকৰ দ্বাৰা বধ, সজ্জনৰ নিন্দা আৰু পানীৰ দুষণ—এইবোৰো (উপায়) বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 4
दण्डप्रणयणं प्रोक्तमुपेक्षां शृणु भार्गव यदा मन्यते नृपती रणे न मम विग्रहः
দণ্ডনীতি প্ৰয়োগ কোৱা হ’ল; এতিয়া, হে ভাৰ্গৱ, ‘উপেক্ষা’ শুনা—যেতিয়া ৰজা যুঁজত ভাবে, ‘মোৰ সৈতে সংঘাত (বিগ্ৰহ) নাই’।
Verse 5
अनर्थायानुबन्धः स्यात् सन्धिना च तथा भवेत् सामलब्धास्पदञ्चात्र दानञ्चार्थक्षयङ्करं
সন্ধিৰ ফলত অনর্থৰ শৃংখলা লাগি যাব পাৰে; শান্তি-সন্ধিৰ দ্বাৰাও তেনেকুৱাই হ’ব পাৰে। আৰু ইয়াত, সামে দৃঢ় ভিত্তি নেদিলে, দানও অৰ্থক্ষয়ৰ কাৰণ হয়।
Verse 6
भेददण्डानुबन्धः स्यात्तदोपेक्षां समाश्रयेत् न चायं मम शक्नोति किञ्चित् कर्तुमुपद्रवं
ভেদ আৰু দণ্ডৰ ক্ৰম অনুসৰি তাৰ পিছত উপেক্ষাৰ আশ্ৰয় ল’ব লাগে। কিয়নো এই ব্যক্তি মোৰ কোনো উপদ্ৰৱ বা ক্ষতি কৰিবলৈ সক্ষম নহয়।
Verse 7
न चाहमस्य शक्नोमि तत्रोपेक्षां समाश्रयेत् अवज्ञोपहतस्तत्र राज्ञा कार्यो रिपुर्भवेत्
মই সেই বিষয়ত তেওঁৰ প্ৰতি উপেক্ষা অৱলম্বন কৰিব নোৱাৰোঁ; অৱজ্ঞাৰে আঘাতপ্ৰাপ্ত ব্যক্তি তাত শত্রু হৈ উঠে, সেয়ে ৰজাই তেওঁক শত্রুৰ দৰে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
Verse 8
मायोपायं प्रवक्ष्यामि उत्पातैर् अनृतैश् चरत् शत्रोरुद्वेजनं शत्रोः शिविरस्थस्य पक्षिणः
মই এক মায়োপায় কওঁ—কৃত্ৰিম অশুভ লক্ষণ আৰু মিছা সংবাদ প্ৰচাৰ কৰি ঘূৰি ফুৰি শত্রুক উদ্বিগ্ন কৰিব লাগে; বিশেষকৈ শত্রু শিবিৰত থকা পক্ষীবোৰক (ব্যৱহাৰ কৰি) ভয় জগাব লাগে।
Verse 9
स्थूलस्य तस्य पुच्छस्थां कृत्वोल्कां विपुलां द्विज विसृजेच्च ततश् चैवमुल्कापातं प्रदर्शयेत्
হে দ্বিজ! সেই স্থূল (যন্ত্ৰ/প্ৰক্ষেপ্য)ৰ পুচ্ছভাগত ডাঙৰ অগ্নিশলাকা (উল্কা) বান্ধি, তাৰ পাছত তাক এৰি দিব লাগে; এইদৰে ‘উল্কাপাত’ নামৰ দৃশ্য দেখুৱাব পাৰি।
Verse 10
एवमन्ये दर्शनीया उत्पाता बहवो ऽपि च उद्वेजनं तथा कुर्यात् कुहकैर् विविधैर् द्विषां
এইদৰে আন বহু দৃশ্যমান অশুভ লক্ষণো দেখুৱাব পাৰি; আৰু বিভিন্ন কুহক-উপায়েৰে শত্রুবোৰক তেনেদৰে উদ্বিগ্ন কৰিব লাগে।
Verse 11
सांवत्सरास्तापसाश् च नाशं ब्रूयुः प्ररस्य च जिगीषुः पृथिवीं राजा तेन चोद्वेजयेत् परान्
যদি সাংৱৎসৰ (বাৰ্ষিক জ্যোতিষী) আৰু তপস্বীয়ে শত্রুৰ নাশৰ কথা ঘোষণা কৰে, তেন্তে পৃথিৱী জয় কৰিব খোজা ৰজাই সেই আধাৰত প্ৰতিপক্ষক ভয় দেখুৱাব লাগে।
Verse 12
देवतानां प्रसादश् च कीर्तनीयः परस्य तु आगतन्नो ऽमित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत्
দেৱতাসকলৰ প্ৰসাদ আৰু পৰমৰ অনুগ্ৰহ কীৰ্তনীয়; শত্রুবল আমাৰ ওপৰত আহিলে, নিৰ্ভয়ে শত্রুসেনাক প্ৰহাৰ কৰি দমন কৰা।
Verse 13
एवं ब्रूयाद्रणे प्राप्ते भग्नाः सर्वे परे इति क्ष्वेडाः किलकिलाः कार्या वाच्यः शत्रुर्हतस् तथा
ৰণ আৰম্ভ হ’লে এইদৰে ঘোষণা কৰা—“শত্রুপক্ষৰ সকলো ভাঙি পৰিল!”; উচ্চ ৰণনাদ আৰু কিলকিলি ধ্বনি তোলা, আৰু “শত্রু হ’ল” বুলিও প্ৰচাৰ কৰা।
Verse 14
देवाज्ञावृंहितो राजा सन्नद्धः समरं प्रति इन्द्रजालं प्रवक्ष्यामि इन्द्रं कालेन दर्शयेत्
দেৱাজ্ঞাৰে বলবর্ধিত ৰজা, যুদ্ধৰ বাবে সজ্জিত হৈ সমৰৰ দিশে আগবাঢ়ে। এতিয়া মই ইন্দ্ৰজাল (মায়াযুদ্ধ-বিদ্যা) ক’ম; যথাসময়ে ইন্দ্ৰক দৃশ্যমান কৰাব লাগে।
Verse 15
चतुरङ्गं बलं राजा सहायार्थं दिवौकसां बलन्तु दर्शयेत् प्राप्तं रक्तवृष्टिञ्चेन्द्रपौ
দিবৌকসকলৰ সহায়ৰ বাবে ৰজাই চতুৰঙ্গিনী সেনা প্ৰদৰ্শন কৰিব; আৰু ইন্দ্ৰধ্বজ-সম্পৰ্কীয় ৰক্তবৃষ্টি নামৰ অপশকুন ঘটিছে বুলিও গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 16
छिन्नानि रिपुशीर्षाणि प्रासादाग्रेषु दर्शयेत् षाड्गुण्यं सम्प्रवक्ष्यामि तद्वरौ सन्धिविग्रहौ
শত্রুৰ ছিন্ন মূৰ প্ৰাসাদৰ শিখৰত প্ৰদৰ্শন কৰিব লাগে (ভীতি সঞ্চাৰৰ বাবে)। এতিয়া মই ষাড্গুণ্য—ৰাজনীতিৰ ছয় উপায়—বিস্তাৰে ক’ম; তাত শ্ৰেষ্ঠ দুটা হ’ল সন্ধি আৰু বিগ্ৰহ (যুদ্ধ/বৈৰ)।
Verse 17
सन्धिश् च विग्रहश् चैव यानमासनमेव च द्वैधीभावः संशयश् च षड्गुणाः परिकीर्तिताः
সন্ধি আৰু বিগ্ৰহ, যাত্ৰা (অভিযান) আৰু আসন (স্থিৰ থকা), দ্বৈধীভাব আৰু সংশয়—এইবোৰক ৰাজনীতিৰ ষড়্গুণ বুলি কীৰ্তিত কৰা হৈছে।
Verse 18
पणबन्धः स्मृतः सन्धिरपकारस्तु विग्रहः जिगीषोः शत्रुविषये यानं यात्राभिधीयते
পণবন্ধ (চৰ্ত/প্ৰতিজ্ঞাৰে বাঁধ খোৱা চুক্তি)কেই সন্ধি বোলা হৈছে; অপকাৰেই বিগ্ৰহ। জিগীষু (বিজয়েচ্ছুক) ৰজাই শত্রুৰ বিষয়ে যি প্ৰস্থান কৰে, তাক ‘যান’ তথা ‘যাত্ৰা/অভিযান’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 19
विग्रहेण स्वके देशे स्थितिरासनमुच्यते बलार्धेन प्रयाणन्तु द्वैधीभावः स उच्यते
বিগ্ৰহ থাকিলে নিজৰ দেশতে স্থিত থাকাক ‘আসন’ বোলা হয়; আৰু অর্ধবল লৈ আগবঢ়াক ‘দ্বৈধীভাব’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 20
उदासीनो मध्यगो वा संश्रयात्संशयः स्मृतः समेन सन्धिरन्वेष्यो ऽहीनेन च बलीयसा
যি উদাসীন থাকে বা মধ্যস্থ হৈ থাকে, আশ্ৰয় (সংশ্ৰয়) লোৱাৰ বিষয়ে তাক ‘সংশয়’ অৱস্থাত বুলি স্মৃত হৈছে। সেয়ে সন্ধি সমানৰ সৈতে বিচাৰিব লাগে, নতুবা—হীনৰ সৈতে নহয়—বলৱানৰ সৈতে।
Verse 21
हीनेन विग्रहः कार्यः स्वयं राज्ञा बलीयसा तत्रापि शुद्धपार्ष्णिस्तु बलीयांसं समाश्रयेत्
বলৱান ৰজাই নিজে হীনৰ সৈতে বিগ্ৰহ কৰিব লাগে; তথাপি তাতো শুদ্ধপাৰ্ষ্ণি (নিৰ্দোষ আচৰণসম্পন্ন) ব্যক্তিয়ে বলৱানৰ আশ্ৰয় ল’ব লাগে।
Verse 22
आसीनः कर्मविच्छेदं शक्तः कर्तुं रिपोर्यदा अशुद्धपार्ष्णिश्चासीत विगृह्य वसुधाधिपः
যেতিয়া ৰজা আসীন অৱস্থাতেই শত্রুৰ কাৰ্য্য বিচ্ছেদ কৰিবলৈ সক্ষম হয়, তেতিয়া ভূমিপতিয়ে সংঘৰ্ষ-ভাৱে বহিব লাগে আৰু তেওঁৰ গোড়ালি অস্থিৰ/অশুদ্ধ অৱস্থাত থাকিব।
Verse 23
अशुद्धपार्ष्णिर्बलवान् द्वैधीभावं समाश्रयेत् बलिना विगृहीतस्तु यो ऽसन्देहेन पार्थिवः
অস্থিৰ আধাৰ (অশুদ্ধপাৰ্ষ্ণি) থকা বলৱান ৰজাই দ্বৈধীভাব নীতি আশ্ৰয় কৰিব; কিন্তু অধিক বলৱানৰ দ্বাৰা দমন হোৱা ৰজাই নিঃসন্দেহে তাৰ অনুগামী হ’ব।
Verse 24
संश्रयस्तेन वक्तव्यो गुणानामधमो गुणः प्रासादाग्रे प्रदर्शयेदिति ट विगृहीतस्तु इति ख बहुक्षयव्ययायासं तेषां यानं प्रकीर्तितं
সেয়ে সংश्रয় (আশ্ৰয়/সমৰ্থন) বিষয়ে ক’ব লাগে; গুণসমূহৰ ভিতৰত ই সৰ্বনিম্ন গুণ। ‘প্ৰাসাদাগ্রে প্ৰদৰ্শয়েত্’ এইটো ṭ-পাঠ, আৰু ‘বিগৃহীতস্তু’ এইটো খ-পাঠ। তেওঁলোকৰ যান বহু ক্ষয়, ব্যয় আৰু পৰিশ্ৰমজনক বুলি কীৰ্তিত।
Verse 25
बहुलाभकरं पश्चात्तदा राजा समाश्रयेत् सर्वशक्तिविहीनस्तु तदा कुर्यात्तु संश्रयं
তাৰ পিছত ৰজাই বহুলাভকাৰী সংश्रয় আশ্ৰয় কৰিব; আৰু যেতিয়া সি সৰ্বশক্তিহীন হয়, তেতিয়া নিশ্চয় সংश्रয় (শৰণ) ল’ব।
Frequently Asked Questions
Sandhi (treaty), vigraha (war/hostility), yāna (march/expedition), āsana (remaining stationed), dvaidhībhāva (dual policy/partial deployment), and saṃśraya (seeking refuge/overlordship; discussed alongside saṃśaya/neutral doubt).
It explicitly names daṇḍa as twofold—public (prakāśa) and secret (aprakāśa)—and associates it with disruptive acts such as plunder, arson, poisoning, targeted killing, defamation, and contamination of resources to cut off the enemy.
It advises seeking alliance with an equal, or—if not inferior—with one who is stronger, and frames saṃśraya (dependence/refuge) as a last-resort posture when power is depleted or a stronger force dominates.
Through māyopāya and Indrajāla: engineered portents, false reports, visible ‘meteor’ effects, proclamations of divine favor, and battlefield announcements designed to instill panic in the enemy and confidence in one’s own troops.