Adhyaya 239

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम अष्टत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथोनचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः षाड्गुण्यं राम उवाच मण्डलं चिन्तयेत् मुख्यं राजा द्वादशराजकं अरिर्मित्रमरेर्मित्रं मित्रमित्रमतः परं

এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘ৰাজধৰ্ম’ নামৰ ২৩৮তম অধ্যায়। এতিয়া ২৩৯তম অধ্যায় ‘ষাড্গুণ্য’ আৰম্ভ। ৰামে ক’লে—ৰজাই মুখ্যতঃ দ্বাদশ ৰজাৰ ৰাজমণ্ডল চিন্তা কৰিব: শত্রু, শত্রুৰ মিত্র, শত্রু-মিত্রৰ মিত্র, মিত্র, মিত্রৰ মিত্র, আৰু তাৰপৰা আগলৈ ক্ৰমে অন্যসকল।

Verse 2

राज्यं राष्ट्रञ्चेति ख , छ , ञ च लक्षयेदिति ञ तथारिमित्रमित्रञ्च विजिगीषोः पुरः स्मृताः पार्ष्णिग्राहः स्मृतः पश्चादाक्रन्दस्तदनन्तरं

‘ৰাজ্য’ আৰু ‘ৰাষ্ট্ৰ’—এইবোৰ (পৰম্পৰাগত সূচক অনুসাৰে) লক্ষ কৰিব লাগে। তদ্ৰূপ শত্রু, শত্রু-মিত্র আৰু নিজৰ মিত্র—বিজিগীষুৰ সন্মুখত থাকে। তাৰ পিছফালে ‘পাৰ্ষ্ণিগ্ৰাহ’ আৰু তাৰ অনন্তৰ ‘আক্রন্দ’।

Verse 3

आसारावनयोश् चैवं विजगीषाश् च मण्डलं अरेश् च विजिगीषोश् च मध्यमो भूम्यनन्तरः

এইদৰে বিজয়কামী ৰজাৰ মণ্ডল ওচৰৰ ৰজাসকলৰ দ্বাৰা—মিত্র আৰু শত্রু উভয়ে—গঠিত হয়। শত্রু আৰু বিজিগীষুৰ মাজত যাৰ ভূমি তৎক্ষণাৎ সংলগ্ন, সেয়াই ‘মধ্যম’ ৰজা।

Verse 4

अनुग्रहे संहतयोर् निग्रहे व्यस्तयोः प्रभुः मण्डलाद्वहिरेतेषामुदासीनो बलाधिकः

অনুগ্ৰহ দিওঁতে অধিপতিয়ে সংহত (একত্ৰ) লোকৰ সৈতে ব্যৱহাৰ কৰিব; নিগ্ৰহ/দণ্ডত ব্যস্ত (বিচ্ছিন্ন) লোকৰ সৈতে। ৰাজ্য-মণ্ডলৰ বাহিৰত থকা উদাসীন ৰজা বলত তেওঁলোকক অতিক্ৰম কৰে।

Verse 5

अनुग्रहे संहतानां व्यस्तानां च बुधे प्रभुः सन्धिञ्च विग्रहं यानमासानदि वदामि ते

হে বুধ! সংহত আৰু ব্যস্ত—উভয়ৰ ৰক্ষা আৰু বৃদ্ধি উদ্দেশ্যে অধিপতিয়ে সন্ধি, বিগ্ৰহ, যান, আসন আদি নীতি-উপায় উপদেশ দিয়ে; মই সেয়া তোমাক কওঁ।

Verse 6

बलवद्विग्रहीतेन सन्धिं कुर्याच्छिवाय च कपाल उपहारश् च सन्तानः सङ्गतस् तथा

কল্যাণৰ (শিৱাৰ্থে) বাবে শক্তিশালী আক্ৰমণকাৰীৰ সঙ্গেও সন্ধি কৰিব লাগে। কপাল-উপহাৰ (বলিদান) অৰ্পণ কৰিব; লগতে বংশধাৰাৰ নিৰন্তৰতা আৰু মিত্ৰ-সংঘৰ ঐক্যো স্থাপন কৰিব।

Verse 7

उपन्यासः प्रतीकारः संयोगः पुरुषान्तरः अदृष्टनर आदिष्ट आत्मापि स उपग्रहः

উপন্যাস, প্ৰতীকাৰ, সংযোগ, পুৰুষান্তৰ, অদৃষ্ট-নৰ, আদিষ্ট আৰু উপগ্ৰহ—এইবোৰ নীতিশাস্ত্ৰৰ পাৰিভাষিক বিভাগ; আৰু ‘আত্মাপি’ বুলিলে ‘নিজেও (কৰ্তা/পক্ষ)’ বুজায়।

Verse 8

परिक्रमस् तथा छिन्नस् तथा च परदूषणं स्कन्धोपयेयः सन्धिश् च सन्धयः षोडशेरिताः

পৰিক্ৰম, ছিন্ন, পৰদূষণ, স্কন্ধোপয়ে্য আৰু সন্ধি—এইবোৰক সন্ধি (জংশন)ৰ ষোলটা ভেদ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 9

परस्परोपकारश् च मैत्रः सम्बन्धकस् तथा उपहाराश् च चत्वारस्तेषु मुख्याश् च सन्धयः

পৰস্পৰ উপকাৰ, মৈত্ৰী, সম্পৰ্ক-নিৰ্মাণ আৰু উপহাৰ-দান—এই চাৰিটাই তেওঁলোকৰ মাজত সন্ধি (গঠবন্ধন)ৰ মুখ্য ৰূপ।

Verse 10

बालो वृद्धो दीर्घरोगस् तथा बन्धुवहिष्कृतः मौरुको भीरुकजनो लुब्धो लुब्धजनस् तथा

শিশু, বৃদ্ধ, দীঘলীয়া ৰোগত আক্রান্ত, আৰু আত্মীয়ে বহিষ্কৃত; তদ্ৰূপ মূৰ্খ, ভীৰু, লোভী, আৰু লোভীৰ সঙ্গী।

Verse 11

विरक्तप्रकृतिश् चैव विषयेष्वतिशक्तिमान् अनेकचित्तमन्त्रश् च देवब्राह्मणनिन्दकः

সি স্বভাৱত (সদাচাৰৰ পৰা) বিমুখ, তথাপি বিষয়ভোগত অতিশয় আসক্ত; তাৰ পৰামৰ্শ চঞ্চল আৰু বহুমনা, আৰু সি দেৱ- ব্ৰাহ্মণ-নিন্দক।

Verse 12

दैवोपहतकश् चैव दैवनिन्दक एव च दुर्भिक्षव्यसनोपेतो बलव्यसनसङ्कुलः

সি দেৱ-আঘাতপ্ৰাপ্ত আৰু দেৱ-ব্যৱস্থাৰ নিন্দকো; দুর্ভিক্ষৰ বিপদত পীড়িত, আৰু সৈন্যবলে ভোগা বিপৰ্যয়ত জড়িত।

Verse 13

पुरःस्थिता इति ख , छ च मैत्रः सुखकरस्तथेति ग स्वदेशस्थो बहुरिपुर्मुक्तः कालेन यश् च ह सत्यधर्मव्यपेतश् च विंशतिः पुरुषा अमी

‘পুরঃস্থিতা’—এনে খ আৰু ছ পাঠত আছে। ‘মৈত্রঃ সুখকরস্তথা’—এনে গ পাঠত। যি স্বদেশতে থাকিও বহু শত্রুৰে ঘেৰাও, যি সময়মতে মুক্ত/ছাড়া পায়, আৰু যি সত্য-ধৰ্মৰ পৰা বিচ্যুত—এয়াও ইয়াত গণিত বিশ প্ৰকাৰ পুৰুষৰ অন্তৰ্গত।

Verse 14

एर्तैः सन्धिं न कुर्वीत विगृह्णीयात्तु केबलं परस्परापकारेण पुंसां भवति विग्रहः

এনেধৰণৰ লোকৰ সৈতে সন্ধি কৰা উচিত নহয়; কেৱল বৈৰভাব গ্ৰহণ কৰা উচিত। কিয়নো মানুহৰ মাজত পৰস্পৰ অপকাৰৰ পৰাই বিবাদ জন্মে।

Verse 15

आत्मनो ऽभ्युदयाकाङ्क्षी पीड्यमानः परेण वा देशकालबलोपेतः प्रारभेतेह विग्रहं

নিজৰ অভ্যুদয় কামনা কৰা বা শত্রুৰ দ্বাৰা পীড়িত হোৱা ৰজাই দেশ-কাল আৰু বলৰ উপযুক্ততা থাকিলে ইয়াত বিগ্ৰহ (যুদ্ধ) আৰম্ভ কৰিব।

Verse 16

राज्यस्त्रीस्थानदेशानां ज्ञानस्य च बलस्य च अपहारी मदो मानः पीडा वैषयिकी तथा

মদ আৰু মানে ৰাজ্য, স্ত্ৰী-সম্পৰ্ক, স্থান-দেশ, জ্ঞান আৰু বল—এই সকলোকে অপহৰণ কৰে; আৰু বিষয়জনিত পীড়াও তেনেদৰে ক্ষতিকৰ।

Verse 17

ज्ञानात्मशक्तिधर्माणां विघातो दैवमेव च मित्रार्थञ्चापमानश् च तथा बन्धुविनाशनं

জ্ঞান, আত্মশক্তি আৰু ধৰ্মৰ বিঘাত; কেৱল দैৱৰ প্ৰাবল্য; মিত্ৰৰ অৰ্থ/হিতৰ ক্ষতি; অপমান; আৰু বন্ধুবৰ্গৰ বিনাশ—এইবোৰক আপদ বুলি কোৱা হয়।

Verse 18

भूतानुग्रहविच्छेदस् तथा मण्डलदूषणं एकार्थाभिनिवेशत्वमिति विग्रहयोनयः

ভূতানুগ্ৰহ (শব্দ-অৰ্থ সংযোগ) বিচ্ছেদ, মণ্ডল (ছন্দ/ৰচনা-চক্ৰ) দোষিত হোৱা, আৰু একাৰ্থত অতিমাত্ৰা আসক্তি—এইবোৰক ৰচনাত বিগ্ৰহ (বিসংগতি/দোষ) ৰ উৎস বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 19

सापत्न्यं वास्तुजं स्त्रीजं वाग्जातमपराधजं वैरं पञ्चविधं प्रोक्तं साधनैः प्रशमन्नयेत्

বৈৰ পাঁচ প্ৰকাৰ—সপত্নী‑প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাৰ পৰা, ভূমি/সম্পত্তিৰ পৰা, স্ত্ৰী‑নিমিত্তে, বাক্যৰ পৰা, আৰু অপৰাধৰ পৰা উৎপন্ন। উপযুক্ত উপায়ে তাক প্ৰশমিত কৰিব লাগে।

Verse 20

किञ्चित्फलं निष्फलं वा सन्दिग्धफलमेव च तदात्वे दोषजननमायत्याञ्चैव निष्फलं

কৰ্মৰ ফল কেতিয়াবা অলপ, কেতিয়াবা নিষ্ফল, কেতিয়াবা সন্দিগ্ধ হয়; ই তৎক্ষণাৎ দোষ জন্মায় আৰু ভৱিষ্যতেও নিষ্ফল প্ৰমাণিত হয়।

Verse 21

आयत्याञ्च तदात्वे च दोषसञ्जननं तथा अपरिज्ञातवीर्येण परेण स्तोभितो ऽपि वा

ই ভৱিষ্যতেও আৰু তৎক্ষণাৎও দোষ জন্মায়; যাৰ প্ৰকৃত শক্তি অজ্ঞাত, তেনে অন্যৰ উচটনিতেও অবিবেচক সাহস কৰা উচিত নহয়।

Verse 22

परार्थं स्त्रीनिमित्तञ्च दीर्घकालं द्विजैः सह अकालदैवयुक्तेन बलोद्धतसखेन च

অন্যৰ লাভৰ বাবে আৰু স্ত্ৰী‑নিমিত্তে, দীঘলীয়া সময় দ্বিজসকলৰ সৈতে সঙ্গ; লগতে অকাল‑দৈৱপ্ৰেৰিত আৰু বলমদে উদ্ধত বন্ধুৰ সৈতে সঙ্গ—(ই বন্ধনৰ হেতু হয়)।

Verse 23

आत्मन इत्य् अदिः, विग्रहमित्यन्तः पाठः गपुस्तके नास्ति अवहार इति घ ज्ञानार्थशक्तिधर्माणामिति ञ तदात्वे फलसंयुक्तमायत्यां फलवर्जितं आयत्यां फलसंयुक्तं तदात्वे निष्फलं तथा

‘আত্মন’ ইত্যাদি আৰম্ভ‑পাঠ; ‘বিগ্রহম্’ ইত্যন্ত পাঠ গ‑প্ৰতিত নাই। ঘ‑প্ৰতিত ‘অৱহার’ আৰু ঞ‑প্ৰতিত ‘জ্ঞানার্থশক্তিধর্মাণাম্’—এ পাঠভেদ আছে। যি তৎক্ষণাৎ ফলযুক্ত, সি ভৱিষ্যৎ ফলবর্জিত; আৰু যি ভৱিষ্যৎ ফলযুক্ত, সি তৎক্ষণাৎ নিষ্ফল।

Verse 24

इतीमं षोडशविधन्नकुर्यादेव विग्रहं तदात्वायतिसंशुद्धं कर्म राजा सदाचरेत्

এইদৰে ষোল প্ৰকাৰ বিবেচনা কৰি ৰজাই যুদ্ধ (বিগ্ৰহ) নকৰিব; বৰঞ্চ তৎক্ষণাৎ অৱস্থা আৰু ভৱিষ্যৎ ফল—দুয়োটাৰ শুদ্ধি ধৰি সদায় কৰ্ম আচৰণ কৰিব।

Verse 25

हृष्टं पुष्टं बलं मत्वा गृह्णीयाद्विपरीतकं मित्रमाक्रन्द आसारो यदा स्युर्दृढभक्तयः

মিত্ৰৰ ব’ল হৃষ্ট, পুষ্ট আৰু বলবান বুলি জানি, তাৰ বিপক্ষে বিপৰীত উপায় (প্ৰতিকৌশল) গ্ৰহণ কৰিব লাগে; আৰু যেতিয়া আৰ্তনাদ আৰু বিপদৰ প্ৰবাহ উঠে, তেতিয়া দৃঢ়ভক্ত অনুগামী থাকোঁতে যথোচিত কৰ্ম কৰিব লাগে।

Verse 26

परस्य विपरीतञ्च तदा विग्रहमाचरेत् विगृह्य सन्धाय तथा सम्भूयाथ प्रसङ्गतः

যেতিয়া প্ৰতিপক্ষৰ গতি বিপৰীত হয়, তেতিয়া বিগ্ৰহ (শত্রুতা) আচৰণ কৰিব লাগে; প্ৰথমে সম্পৰ্ক ভাঙি পিছত সন্ধি কৰিব লাগে, আৰু পৰিস্থিতি অনুসাৰে পুনৰ সংযোগ (মৈত্ৰী)ও কৰিব লাগে।

Verse 27

उपेक्षया च निपुणैर् यानं पञ्चविधं स्मृतं परस्परस्य सामर्थ्यविघातादासनं स्मृतं

উপেক্ষা-নীতিৰে নিপুণসকলে ‘যান’ক পাঁচ প্ৰকাৰ বুলি কৈছে; আৰু পৰস্পৰৰ শক্তি বাধাপ্ৰাপ্ত হোৱাত ‘আসন’ (স্থিৰ অৱস্থান) জন্মে বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 28

अरेश् च विजगीषोश् च यानवत् पञ्चधा स्मृतम् बलिनीर्द्विषतोर्मध्ये वाचात्मानं समर्पयन्

ৰজা আৰু বিজয়কামীজনৰ বাবে ‘যান’ পাঁচ প্ৰকাৰ বুলি স্মৃত; দুজন শত্রুৰ মাজত বলবান হৈ, বাক্যৰ দ্বাৰা নিজৰ অভিপ্ৰায় সমৰ্পণ কৰিব (নিজকে স্থাপন কৰিব)।

Verse 29

द्वैधीभावेन तिष्ठेत काकाक्षिवदलक्षितः उभयोरपि सम्पाते सेवेत बलवत्तरं

সেয়ে দ্বৈধীভাবৰ নীতিত স্থিৰ হৈ কাকৰ চকুৰ দৰে নিজৰ অভিপ্ৰায় গোপন ৰাখিব লাগে; আৰু দুয়ো পক্ষ মুখামুখি হ’লে অধিক বলৱান পক্ষৰ আশ্ৰয় ল’ব লাগে।

Verse 30

यदा द्वावपि नेच्छेतां संश्लेषं जातसंविदौ तदोपसर्पेत्तच्छत्रुमधिकं वा स्वयं व्रजेत्

যেতিয়া দুয়ো পক্ষ—ইতিমধ্যে সংযোগত আহি পৰস্পৰে জানিও—ঘনিষ্ঠ সংযুক্তি নেচায়, তেতিয়া সেই শত্রুৰ ওচৰলৈ যাব লাগে; নতুবা সেই শত্রুতকৈ অধিক বলৱানজনৰ ওচৰলৈ নিজে যাব লাগে।

Verse 31

उच्छिद्यमानो बलिना निरुपायप्रतिक्रियः कुलोद्धतं सत्यमार्यमासेवेत बलोत्कटं

যেতিয়া কোনোবাই অধিক বলৱানৰ দ্বাৰা চূর্ণিত হৈ থাকে আৰু কোনো উপায় বা প্ৰতিকাৰ নাথাকে, তেতিয়া উচ্চকুলজাত, প্ৰভাৱশালী, সত্যনিষ্ঠ, আৰ্যস্বভাৱী আৰু বলত প্ৰচণ্ড মহাজনৰ আশ্ৰয় ল’ব লাগে।

Verse 32

तद्दर्शनोपास्तिकता नित्यन्तद्भावभाविता तत्कारितप्रश्रियता वृत्तं संश्रयिणः श्रुतं

তাঁৰ দৰ্শন লাভৰ আকাঙ্ক্ষা আৰু উপাসনা, নিত্য তেওঁৰ ভাবত অন্তঃকৰণ তন্ময় কৰা, আৰু তেওঁৰ বাবে কৰা কৰ্মৰ পৰা জন্ম লোৱা বিনয়—ইয়াই শৰণাগতজনৰ আচৰণ বুলি পৰম্পৰাত শ্ৰুত।