Raja-dharma
Governance & Royal Duty
The duties of kings and rulers -- statecraft, justice, taxation, diplomacy, and the dharmic foundation of governance.
Adhyayas in Raja-dharma
Adhyaya 218
Rājābhiṣeka-kathana (Account of the Royal Consecration)
ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪੁੱਛੇ ਸਵਾਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਗਨੀ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਚਰਚਾ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਰਾਜਾਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਤਵ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ—ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਦਮਨ, ਪ੍ਰਜਾ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੰਡ ਦਾ ਮਿਤ ਵਰਤੋਂ—ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ, ਯੋਗ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਚੋਣ, ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਤੁਰੰਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਐਂਦਰੀ-ਸ਼ਾਂਤੀ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ, ਐਂਦਰ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ, ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ, ਸੌਮ੍ਯ, ਸ੍ਵਸਤ੍ਯਯਨ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ਕਲਿਆਣ, ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ ਲਈ ਹੋਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਕਲਸ਼, ਸੁਵਰਨ ਪਾਤਰ, ਸੌ ਛਿਦਰਾਂ ਵਾਲਾ ਛਿੜਕਾਅ ਪਾਤਰ, ਅੱਗ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ-ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਅਤੇ ਵਲਮੀਕ, ਮੰਦਰ, ਦਰਿਆ-ਕੰਢਾ, ਰਾਜ-ਅੰਗਣ ਆਦਿ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਦ-ਸ਼ੋਧਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿੰਚਨ ਕਰਕੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਾਠ, ਸਭਾ-ਰੱਖਿਆ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਦਾਨ, ਦਰਪਣ-ਦਰਸ਼ਨ, ਸ਼ਿਰੋਬੰਧ/ਮੁਕੁਟਬੰਧਨ, ਪਸ਼ੂਚਰਮ ਉੱਤੇ ਆਸਨ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਘੋੜਾ-ਹਾਥੀ ਯਾਤਰਾ, ਨਗਰ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸਰਜਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨੂੰ ਰਾਜਕੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਯਜ੍ਞ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 219
Abhiṣeka-mantrāḥ (Consecration Mantras)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਰਾਜਾਭਿਸੇਕ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰਮਈ ਵਿਧੀ-ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਕੁਸ਼ਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਕਲਸ਼-ਜਲ ਦਾ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰਕੇ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਮੰਤ੍ਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸਰਵਸਿੱਧੀ ਤੇ ਸਮਗ੍ਰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਇਹ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਯ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਸੂਚੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਣੂ-ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਵਾਸੁਦੇਵ-ਵਿਊਹ, ਦਿਕਪਾਲ, ਰਿਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਪਿਤ੍ਰ-ਵਰਗ, ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ, ਦੇਵੀ-ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ; ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੀ ਰਚਨਾ—ਕਲਪ, ਮਨਵੰਤਰ, ਯੁਗ, ਰਿਤੂਆਂ, ਮਹੀਨੇ, ਤਿਥੀਆਂ, ਮੁਹੂਰਤ। ਫਿਰ ਮਨੂ, ਗ੍ਰਹ, ਮਰੁਤ, ਗੰਧਰਵ-ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਦਾਨਵ-ਰਾਕਸ਼ਸ, ਯਕਸ਼-ਪਿਸਾਚ, ਨਾਗ, ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਹਨ ਤੇ ਆਯੁਧ, ਆਦਰਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਰਾਜੇ, ਵਾਸਤੁ-ਦੇਵਤੇ, ਲੋਕ-ਦਵੀਪ-ਵਰਸ਼-ਪਰਬਤ, ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ—ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਭਿਸੇਕ-ਰੱਖਿਆ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ। ਸਮੂਹ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਰਾਜਤਵ ਨੂੰ ਧਰਮਿਕ ਤੇ ਸਥਿਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 220
Sahāya-sampattiḥ (Securing Support/Allies): Royal Appointments, Court Offices, Spies, and Personnel Ethics
ਅਭਿਸੇਕ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ‘ਸਹਾਇ-ਸੰਪੱਤੀ’ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ—ਅਭਿਸਿਕਤ ਰਾਜਾ ਯੋਗ ਮਨੁੱਖੀ ਢਾਂਚੇ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਕਿਵੇਂ ਪੱਕੀ ਕਰੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੈਨਾਪਤੀ, ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ, ਦੂਤ, ਛਾਡਗੁਣ੍ਯ-ਵਿਦ ਸੰਧਿ-ਵਿਗ੍ਰਹਿਕ, ਰੱਖਵਾਲੇ ਤੇ ਸਾਰਥੀ, ਰਸਦ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਸਭਾ-ਸਦੱਸ, ਲੇਖਕ, ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ, ਵੈਦ, ਹਾਥੀ-ਘੋੜਾ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਕਮਾਂਡੈਂਟ ਅਤੇ ਵਾਸਤੂ-ਜਾਣੂ ਸਥਪਤੀ ਆਦਿ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਟਾਫ਼, ਹਥਿਆਰਘਰ ਦੀ ਚੌਕਸੀ, ਪਰਖੇ ਚਰਿਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ/ਮੱਧਮ/ਅਧਮ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ-ਵੰਡ, ਅਤੇ ਸਾਬਤ ਹੁਨਰ ਮੁਤਾਬਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਲਾਭ ਲਈ ਦੁਸ਼ਟ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਗਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ; ਜਾਸੂਸ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ—ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁ-ਸਰੋਤ ਸਲਾਹ, ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ-ਵੈਰ ਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮਝ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਸੱਚਾ ਸਰਬਭੌਮਤਵ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 222
Adhyaya 222 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ): Duties of Kings (Administrative Order, Protection, and Revenue Ethics)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਪੜਾਵਾਰ ਬਣਤਰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਖੀਆ, ਦਸ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ, ਸੌ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਜਨਪਦ/ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ਾਸਕ। ਤਨਖਾਹ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਂਚ ਨਿਰੀਖਣ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਰਾਜਕਾਜ ਦਾ ਮੂਲ ‘ਰੱਖਿਆ’ ਹੈ—ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਾਜ ਤੋਂ ਹੀ ਰਾਜਾ ਫਲਦਾ-ਫੂਲਦਾ ਹੈ; ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਰਾਜਧਰਮ ਵੀ ਪਖੰਡ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਥ ਨੂੰ ਧਰਮ ਤੇ ਕਾਮ ਦਾ ਕਾਰਗਰ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਕਰ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ। ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ ਆਦਿ ਲਈ ਜੁਰਮਾਨੇ, ਮਾਲਕ-ਰਹਿਤ ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਜਮ੍ਹਾਂ ਰੱਖਣਾ, ਮਾਲਕੀ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ, ਅਤੇ ਨਾਬਾਲਗ, ਧੀ, ਵਿਧਵਾ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਰਪਰਸਤੀ—ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਚਾਵ—ਵਰਨਿਤ ਹੈ। ਆਮ ਚੋਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦੇਵੇ; ਚੋਰੀ-ਰੋਕੂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਸੂਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਘਰ ਅੰਦਰ ਦੀ ਚੋਰੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀਮਿਤ। ਰਾਜਸਵ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਲਕ ਐਸਾ ਕਿ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਨਿਆਂਯੋਗ ਲਾਭ ਮਿਲੇ; ਘਾਟ/ਫੈਰੀ ਉੱਤੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਨੂੰ ਛੂਟ; ਅਨਾਜ, ਜੰਗਲੀ ਉਤਪਾਦ, ਪਸ਼ੂਧਨ, ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਿੱਸਾ। ਕਲਿਆਣ ਹੁਕਮ: ਭੁੱਖੇ ਸ਼੍ਰੋਤਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਰ ਨਾ ਲਗਾਓ, ਬਲਕਿ ਜੀਵਿਕਾ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿਓ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ।
Adhyaya 223
Adhyaya 223 — Rājadharmāḥ (Royal Duties: Inner Palace Governance, Trivarga Protection, Courtly Conduct, and Aromatic/Hygienic Sciences)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ‘ਅੰਤਹਪੁਰ-ਚਿੰਤਾ’ ਤੱਕ ਫੈਲਾਕੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਪਰਸਪਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸੇਵਾ-ਬੰਧੋਬਸਤ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਨੂੰ ਰੁੱਖ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ—ਧਰਮ ਜੜ੍ਹ, ਅਰਥ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਅਤੇ ਕਰਮਫਲ ਫਲ; ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਨਾਲ ਯੋਗ ਫਲ-ਭਾਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਭੋਜਨ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਮੈਥੁਨ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ, ਅਤੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ/ਵਿਰਕਤੀ, ਲਾਜ ਜਾਂ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸ ਕੇ ਝਗੜੇ ਤੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅੱਠ-ਵਿਧ ‘ਅੰਤਹਪੁਰ-ਵਿਗਿਆਨ’—ਸ਼ੌਚ, ਆਚਮਨ, ਵਿਰੇਚਨ, ਮਰਦਨ/ਭਾਵਨਾ, ਪਾਕ, ਉੱਤੇਜਨ, ਧੂਪਨ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧੀਕਰਨ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਧੂਪ ਦੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ, ਸਨਾਨ-ਸੁਗੰਧੀਆਂ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਤੇਲਾਂ, ਮੁਖਵਾਸ, ਗੋਲੀ/ਵਟੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਲਈ ਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਰਾਤਰੀ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨੀ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਜਕਰਤਵ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 224
Rāja-dharma (राजधर्माः) — Protection of the Heir, Discipline, Counsel, and the Seven Limbs of the State
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਨੀਤਿਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਉਪਾਅ ਯੁਵਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਅਤੇ ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਨੀਤ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਸਾਥ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਸੰਸਥਾਗਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ—ਵਿਨੀਤਾਂ ਨੂੰ ਅਹੁਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ, ਸ਼ਿਕਾਰ, ਮਦਿਰਾ, ਪਾਸੇ/ਜੂਆ ਆਦਿ ਨਸ਼ਿਆਂ-ਵਿਆਸਨਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਕਠੋਰ ਬੋਲ, ਚੁਗਲੀ, ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਧਨ-ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ। ਅਣਉਚਿਤ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ-ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਕ੍ਰਮ—ਪਹਿਲਾਂ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਕਰਨਾ, ਫਿਰ ਨਗਰ ਤੇ ਜਨਪਦ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ, ਤਦ ਬਾਹਰੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਖਾਈ ਆਦਿ ਪ੍ਰਬੰਧ। ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਭੇਦ ਅਤੇ ਸਪਤਾਂਗ ਰਾਜ-ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੱਖਿਆ; ਦੰਡ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ। ਮੰਤ੍ਰਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਭਾਉ ਪਛਾਣਨਾ, ਸਲਾਹ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣਾ, ਚੁਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਲਾਹ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਰਾਜ਼ ਲੀਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ। ਰਾਜ-ਸ਼િક્ષਾ—ਆਨਵੀਕਸ਼ਿਕੀ, ਅਰਥਵਿਦਿਆ, ਵਾਰਤਾ; ਆਧਾਰ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਸਾਵਧਾਨ ਭਰੋਸਾ, ਪਸ਼ੂ-ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜ-ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਹੀ ਰਾਜ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼।
Adhyaya 225
Chapter 225 — राजधर्माः (The Duties of Kings): Daiva and Pौरुष (Effort), Upāyas of Statecraft, and Daṇḍa (Punitive Authority)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ‘ਦੈਵ’ ਨੂੰ ਪੂਰਵ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਫਲ ਦੱਸ ਕੇ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੌਰੁਸ਼ (ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ) ਹੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਯਥਾਰਥ ਸਮਨ੍ਵਯ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਯਤਨ ਅਨੁਕੂਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਫਲਦੀ ਹੈ। ਨੀਤਿਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦੇ ਉਪਾਯ—ਸਾਮ, ਦਾਨ, ਭੇਦ, ਦੰਡ—ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਇਆ (ਰਣਨੀਤਿਕ ਛਲ), ਉਪੇਖਾ (ਗਿਣਤੀਵਾਰ ਬੇਪਰਵਾਹੀ), ਇੰਦਰਜਾਲ (ਮੋਹ/ਕੂਟਯੁਕਤੀ) ਮਿਲਾ ਕੇ ਸੱਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਆਪਸੀ ਵੈਰ ਵਾਲੇ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਪਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਤਰਤਾ, ਮੰਤਰੀ, ਰਾਜਕੁਲ, ਖਜ਼ਾਨਾ ਆਦਿ ਅੰਦਰੂਨੀ-ਬਾਹਰੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਦਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੰਡ ਨੂੰ ਲੋਕਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਸਤੰਭ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸਦਾ ਨਿਆਂਯੁਕਤ, ਮਿਤ ਅਤੇ ਸਟੀਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਲਾਜ਼ਮੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਸੌਖੀ ਪਹੁੰਚ, ਵਾਯੂ ਵਾਂਗ ਗੁਪਤਚਰ-ਬੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਯਮ ਵਾਂਗ ਦੋਸ਼-ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਏਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 226
Chapter 226 — राजधर्माः (Rājadharma: Royal Duties and Daṇḍanīti)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੰਡਨੀਤੀ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਵਸਥਿਤ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਲ, ਤ੍ਰਿਯਵ, ਸੁਵਰਣ, ਨਿਸ਼ਕ, ਧਰਣ, ਕਾਰਸ਼ਾਪਣ/ਪਣ ਆਦਿ ਤੋਲ‑ਸਿੱਕਾ ਮਾਪ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਜੁਰਮਾਨੇ ਅਤੇ ਦੰਡ ਰਕਮਾਂ ਤੈਅ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਾਹਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰ—ਪਹਿਲਾ, ਮੱਧਮ, ਉੱਤਮ—ਦੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੰਡ। ਫਿਰ ਝੂਠਾ ਚੋਰੀ‑ਆਰੋਪ, ਰਾਜਰੱਖਕ/ਨਿਆਯਾਧੀਸ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਸੱਤ ਬਿਆਨ, ਕੂਟ‑ਸਾਕਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਨਿਕਸ਼ੇਪ (ਜਮ੍ਹਾਂ) ਦੀ ਹੜਪ ਜਾਂ ਨਾਸ ਲਈ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਪਾਰ‑ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵੇਚਣਾ, ਰਕਮ ਲੈ ਕੇ ਸਮਾਨ ਨਾ ਦੇਣਾ, ਕੰਮ ਬਿਨਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਲੈਣਾ, ਅਤੇ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ ਵਿਕਰੀ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਹਨ। ਵਿਆਹੀ ਧੋਖਾਧੜੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੀ ਕੁੜੀ ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ, ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ/ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਹੱਦ‑ਮਾਪ, ਫ਼ਸੀਲ ਆਦਿ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਹੱਦ ਉਲੰਘਣਾ, ਚੋਰੀ ਦੇ ਦਰਜੇ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਚੋਰੀ‑ਅਗਵਾ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੱਕ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਤੇ ਕੁਕਰਮ ਲਈ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਦੰਡ, ਗੰਭੀਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗ‑ਛੇਦ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਸਰੀਰਕ ਦੰਡ ਦੀ ਥਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਿਰਵਾਸਨ। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪਹਿਰੇਦਾਰ, ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਨਿਆਯਾਧੀਸ਼ ਲਈ ਜ਼ਬਤੀ ਤੇ ਦੇਸ਼ਨਿਕਾਲਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣਾ, ਵਿਸ਼ ਦੇਣਾ, ਪਰ‑ਇਸਤਰੀਗਮਨ, ਹਮਲਾ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਧੋਖਾ (ਮਿਲਾਵਟ/ਨਕਲੀ ਸਿੱਕੇ), ਗੰਦਗੀ ਉਲੰਘਣਾ, ਗਲਤ ਸਮਨ ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਭੱਜਣਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਧਰਮਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੱਚ‑ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਦੰਡਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 227
युद्धयात्रा (Yuddhayātrā) — The War-Expedition
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੰਡਪ੍ਰਣਯਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜੇ ਦਾ ਅਗਲਾ ਕਰਤੱਬ—ਯਾਤਰਾ (ਸੈਨਿਕ ਮੁਹਿੰਮ) ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਹੈ—ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਨੀਤਿਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਪਦੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਬਲਵਾਨ ਸ਼ਤਰੂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋਵੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਿੱਛੋਂ ਵਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਾਰਸ਼ਣਿਗ੍ਰਾਹ ਲਾਭ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਰਾਜਾ ਕੂਚ ਕਰੇ; ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿਆਰੀ ਪਰਖੇ—ਸਜ्ज ਯੋਧੇ, ਸਹਾਇਕ-ਪਰਿਚਾਰਕ, ਪੂਰੀ ਰਸਦ, ਅਤੇ ਰਾਜਧਾਨੀ/ਆਧਾਰ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਖਿਆ। ਫਿਰ ਨਿਮਿੱਤਸ਼ਾਸਤਰ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਤਰੂ ਉੱਤੇ ਆਫ਼ਤਾਂ, ਭੂਚਾਲ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ, ਕੇਤੂ-ਦੋਸ਼ ਆਦਿ ਸੰਕੇਤ। ਦੇਹ-ਸਫੁਰਣ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਸ਼ਕੁਨ-ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਰੁੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੈਨਾ-ਵਿਨਿਆਸ—ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਤੇ ਹਾਥੀ-ਬਲ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਅਤੇ ਸਰਦੀ/ਬਸੰਤ/ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ਰਦ ਵਿੱਚ ਰਥ-ਘੋੜੇ ਵੱਧ; ਸੰਕੇਤ ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਖ ਭੇਦ ਨਾਲ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 228
Chapter 228 — स्वप्नाध्यायः (Svapnādhāyaḥ / Chapter on Dreams)
ਪੁਸ਼ਕਰ ਰਾਜਧਰਮ–ਨੀਤਿਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸੁਚੱਜਾ ਸਵਪਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਸ਼ੁਭ, ਅਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ-ਨਾਸਕ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਡੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਹ ਤੇ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਿਮਿੱਤ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧੂੜ/ਰਾਖ, ਮੁੰਡਨ, ਨਗਨਤਾ, ਮੈਲੇ ਕੱਪੜੇ, ਕੀਚੜ ਲਗਾਉਣਾ, ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣਾ; ਗ੍ਰਹਿਣ, ਇੰਦਰਧਵਜ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ, ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਰੋਗ, ਹਾਰ, ਘਰ ਦਾ ਢਹਿ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ-ਭੰਗ ਕਰਮ ਆਦਿ ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਮੁੜ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਪਾਅ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਾਠ-ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਘਿਉ/ਤੇਲ ਪੀਣਾ ਜਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਲਾਲ ਮਾਲਾ, ਅਭਯੰਗ ਵਰਗੇ ਸ਼ੁਭ ਸੁਪਨੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਾ ਦੱਸੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਵਧੇਰੇ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਸਨਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਤਿਲ-ਹੋਮ, ਹਰੀ–ਬ੍ਰਹਮਾ–ਸ਼ਿਵ–ਸੂਰਜ–ਗਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਸਤੋਤਰ ਪਾਠ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤ ਜਪ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ—ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ, ਫਿਰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ, ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ, ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ, ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਨੇੜੇ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ—ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਨਾ ਸੌਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ/ਹਾਥੀ/ਘੋੜਾ/ਸੋਨਾ, ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ, ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ, ਫਲਦਾਰ ਰੁੱਖ, ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਦਿਖਣਾ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਹਨ; ਨਿਮਿੱਤ ਨੂੰ ਭਾਗ੍ਯਵਾਦ ਨਹੀਂ, ਧਰਮਕ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 229
Chapter 229 — शकुनानि (Śakuna: Omens)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਇ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ‘ਸ਼ਕੁਨ’—ਜਨਤਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਅਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤ-ਸੰਕੇਤ—ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਅਸ਼ੁਭ ਦਰਸ਼ਨ/ਵਸਤੂ/ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਕੋਇਲਾ, ਕੀਚੜ, ਚਮੜਾ-ਵਾਲ ਆਦਿ, ਕੁਝ ਤਿਰਸਕ੍ਰਿਤ/ਅਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨੇ ਗਏ ਵਰਗ, ਟੁੱਟੇ ਬਰਤਨ, ਖੋਪੜੀਆਂ-ਹੱਡੀਆਂ—ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਧੁਨੀ-ਸ਼ਕੁਨ ਜਿਵੇਂ ਬੇਸੁਰੇ ਵਾਜੇ ਤੇ ਕਰੜਾ ਕੋਲਾਹਲ। ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਆਓ’ ‘ਜਾਓ’ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭਤਾ, ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਖੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਭੇਦ, ਅਤੇ ‘ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਰੁਕ, ਨਾ ਜਾ’ ਵਰਗੇ ਮੌਤ-ਸੂਚਕ ਬੋਲ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਾਹਨ ਦਾ ਠੋਕਰ ਖਾਣਾ, ਹਥਿਆਰ ਟੁੱਟਣਾ, ਸਿਰ ਤੇ ਚੋਟ, ਜੋੜ-ਫਿਟਿੰਗ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ ਆਦਿ ਵੀ ਮੰਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਪੂਜਾ-ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਨਾਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਦੂਜਾ ਪੁਸ਼ਟੀਕਾਰਕ ਸੰਕੇਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਰੋਧੀ/ਨਿਵਾਰਕ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ, ਫੁੱਲ, ਭਰਿਆ ਕਲਸ਼, ਗਾਂ, ਅੱਗ, ਸੋਨਾ-ਚਾਂਦੀ-ਰਤਨ, ਘਿਉ-ਦਹੀਂ-ਦੁੱਧ, ਸ਼ੰਖ, ਗੰਨਾ, ਸ਼ੁਭ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਭਗਤੀ-ਗੀਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕੁਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 230
Chapter 230: शकुनानि (Śakunāni) — Omens
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਸ਼ਕੁਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ, ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਸ਼ਕੁਨਾਂ ਨਾਲ ਫਲ-ਨਿਰਣੇ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ। ਸ਼ਕੁਨ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ: ਦੀਪਤ/ਉਗ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ; ਦੀਪਤ ਸ਼ਕੁਨ ਪਾਪ/ਅਨਿਸ਼ਟ ਫਲ ਵੱਲ, ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਕੁਨ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਂ, ਦਿਸ਼ਾ, ਸਥਾਨ, ਕਰਣ (ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ੀ ਤੱਤ), ਧੁਨੀ/ਚੀਖ ਅਤੇ ਜਾਤ/ਪ੍ਰਜਾਤੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਅਰਥ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾ-ਸਥਾਨ-ਆਚਰਨ-ਧੁਨੀ-ਆਹਾਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਦੀਪਤ ਲੱਛਣ, ਅਤੇ ਪਿੰਡ, ਜੰਗਲ, ਰਾਤਰੀਚਰ, ਦਿਨਚਰ ਤੇ ਉਭਯਚਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸੈਨਾ ਦੀ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ/ਪਿੱਛੇ ਬਣਤਰ, ਸੱਜੇ/ਖੱਬੇ ਸਥਿਤੀ, ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਵੇਲੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਕੇਤ, ਹੱਦ ਅੰਦਰ/ਬਾਹਰ ਸੁਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪੁਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ—ਇਹ ਨਿਯਮ ਵੀ ਹਨ। ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰੰਗ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸਾਲ ਭਰ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਰਾਜਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਬੱਧ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਉਭਾਰੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 231
Chapter 231 — शकुनानि (Śakunāni) | Omens in Governance, Travel, and War
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕੁਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਕੇਤ ਰਾਜਿਆਂ, ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਕਾਰਵਾਈਯੋਗ ‘ਜਾਣਕਾਰੀ’ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਾਂ-ਸ਼ਕੁਨਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਉਪਾਅਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਡੇਰੇ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ-ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਾ, ਅਤੇ ਬੋਲ/ਕਾਂਵ-ਕਾਂਵ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਰਣੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੇੜੇ ‘ਕਾਂ ਵਰਗੀ’ ਸ਼ੱਕੀ ਹਿਲਚਲ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਜਾਂ ਧੋਖੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ/ਟੋਕਨ, ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਲਾਭ-ਨੁਕਸਾਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਭੌਂਕਣ, ਹੋਂਹੋਂ/ਹੌਲਣ, ਸੁੰਘ ਕੇ ਖੱਬੇ-ਸੱਜੇ ਮੁੜਨ ਵਰਗੇ ਸ਼ਕੁਨ, ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ-ਵਿਹਾਰਕ ਲੱਛਣ—ਕੰਬਣਾ, ਖੂਨ ਵਹਿਣਾ, ਨੀਂਦ/ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸੰਕੇਤ—ਵਰਨਿਤ ਹਨ। ਬਲਦ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਸਤ ਹਾਲਤ, ਮਿਲਾਪ, ਬਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ) ਰਾਹੀਂ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੰਗ ਅਤੇ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦਿਸ਼ਾ, ਹਵਾ, ਗ੍ਰਹਿ-ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਛਤਰੀ ਡਿੱਗਣ ਵਰਗੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਹਿ-ਗਤੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ, ਜਦਕਿ ਮੁਰਦਾਰਖੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਂਵਾਂ ਦਾ ਯੋਧਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛਾ ਜਾਣਾ ਰਾਜ-ਖ਼ਸਤਾਹਾਲੀ ਦਾ ਅਪਸ਼ਕੁਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕੁਨ-ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਧਰਮਯੁਕਤ ਰਣਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 232
Yātrā-Maṇḍala-Cintā and Rājya-Rakṣaṇa: Auspicious Travel Rules and the Twelve-King Mandala
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਯਾਤਰਾ (ਯਾਤਰਾ) ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਦੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਧਰਮਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ੀ ਨਿਰਣੇ ਤੇ ਸ਼ਕੁਨ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਦੌਰਬਲਤਾ, ਉਲਟੀ ਗਤੀ, ਪੀੜਾ, ਵੈਰੀ ਰਾਸ਼ੀਆਂ, ਅਸ਼ੁਭ ਯੋਗ (ਵੈਧ੍ਰਿਤੀ, ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ), ਕਰਣ-ਦੋਸ਼, ਨਕਸ਼ਤਰ-ਭਯ (ਜਨਮ, ਗੰਡ) ਅਤੇ ਰਿਕਤਾ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾ-ਵਿਧਾਨ ਉੱਤਰ–ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ–ਦੱਖਣ ਦੀ ਜੋੜੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਨਕਸ਼ਤਰ-ਤੋਂ-ਦਿਸ਼ਾ ਨਕਸ਼ੇ ਅਤੇ ਵਾਰ/ਗ੍ਰਹ ਅਨੁਸਾਰ ਛਾਇਆ-ਮਾਨ (ਗਨੋਮੋਨਿਕ) ਗਿਣਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿਸਟਮਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਸਮਨ੍ਵਯ ਦਿਖਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਹੋਣ ਤੇ ਰਾਜਾ ਹਰਿ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਜਿੱਤ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਰਾਜ-ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਪਤਾਂਗ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਮੰਡਲ-ਨੀਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦਵਾਦਸ਼-ਰਾਜਾ ਮੰਡਲ, ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦੇ ਭੇਦ, ਪਿੱਛੇ ਤੋਂ ਦਬਾਉਂਦਾ ਪਾਰਸ਼ਣਿਗ੍ਰਾਹ, ਆਕ੍ਰੰਦ–ਆਸਾਰ ਵਰਗੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦੰਡ-ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤ—ਗੈਰ-ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਡਰਾਉਣਾ, ਲੋਕ-ਭਰੋਸਾ ਬਚਾਉਣਾ ਅਤੇ ਧਰਮਵਿਜਯ ਨਾਲ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਜਿੱਤਣਾ—ਇਹ ਨੀਤੀ ਉਪਸੰਹਾਰ ਹੈ।
Adhyaya 233
Chapter 233 — Ṣāḍguṇya (The Six Measures of Royal Policy) and Foreign Daṇḍa
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੰਡ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਦੇ ਉਪਾਅ ਦੱਸ ਕੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ‘ਸ਼ਾਡਗੁਣ੍ਯ’—ਛੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ—ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੰਡ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਗੁਪਤ; ਲੁੱਟ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਫਸਲ ਦਾ ਨਾਸ, ਅੱਗ ਲਗਾਉਣਾ, ਵਿਸ਼-ਪ੍ਰਯੋਗ, ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਵਧ, ਅਪਵਾਦ/ਨਿੰਦਾ, ਪਾਣੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ਤਰੂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ-ਬੁਨਿਆਦ ਤੋੜਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਟਕਰਾਅ ਲਾਭਕਾਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਾਧਨ ਘਟਣ, ਤਦ ‘ਉਪੇਖਾ’ ਨੂੰ ਗਿਣਤੀ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਅਪਣਾਈ ਨੀਤੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਾਯੋਪਾਯ—ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਨਿਮਿੱਤ, ਸ਼ਕੁਨਾਂ ਦੀ ਹੇਰਫੇਰ (ਉਲਕਾ ਵਰਗੇ ਅੱਗੀ ਯੰਤਰਾਂ ਸਮੇਤ), ਪ੍ਰਚਾਰ, ਜੰਗੀ ਨਾਅਰੇ, ‘ਇੰਦਰਜਾਲ’ ਜੰਗੀ ਮਾਇਆ—ਸ਼ਤਰੂ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਧਿ, ਵਿਗ੍ਰਹ, ਯਾਨ, ਆਸਨ, ਦ੍ਵੈਧੀਭਾਵ ਅਤੇ ਸੰਸ਼੍ਰਯ/ਸੰਸ਼ਯ—ਇਹ ਛੇ ਉਪਾਅ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦੋਂ ਠਹਿਰਨਾ, ਕਦੋਂ ਕੂਚ ਕਰਨੀ, ਕਦੋਂ ਦੋਹਰੀ ਨੀਤੀ, ਤੇ ਕਦੋਂ ਉੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 234
Prātyahika-Rāja-Karma (Daily Duties of a King)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਦਰਸ਼ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਠ ਕੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਵਿਚ ਲੁਕੇ ਜਾਂ ਭੇਸ ਬਦਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਮਦਨ-ਖ਼ਰਚ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੀ ਵਿੱਤੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੌਚ-ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਧਿਆ, ਜਪ, ਵਾਸੁਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜਸੱਤਾ ਯਜ੍ਞ-ਦਾਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੈਦ ਦੇ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਔਖਧੀ ਸੇਵਨ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਕੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੂਰਵ ਨਜ਼ੀਰ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਮਾਮਲੇ ਨਿਪਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ-ਰੱਖਿਆ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ—ਨਾ ਇਕੱਲੇ ਰਹੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਜਨਤਕ; ਆਕਾਰ-ਇੰਗਿਤ ਤੋਂ ਰਣਨੀਤੀ ਲੀਕ ਹੋਣ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਸਮਝੇ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਵਾਹਨਾਂ ਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਤਾਲੀਮ, ਅੰਨ-ਸੁਰੱਖਿਆ; ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸੰਧਿਆ, ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ, ਜਾਸੂਸਾਂ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨ ਚਲਣ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਨਿਰੰਤਰ ਚੌਕਸੀ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 235
Raṇadīkṣā (War-Consecration) — Agni Purāṇa Adhyāya 235
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜੇ ਦੀ ‘ਰਣਦੀਕਸ਼ਾ’ ਦਾ ਕੜੀਵਾਰ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਤੱਬ ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਦੇਵ-ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸ਼ਾਸਨ ਲਾਜ਼ਮੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ; ਫਿਰ ਦਿਨ-ਵਾਰ ਦਿਕਪਾਲਾਂ, ਰੁਦ੍ਰਾਂ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੂਤਾਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਲਈ ਨਿਵੇਦਨ। ਮੰਤ੍ਰ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੁਪਨਾ-ਕ੍ਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਵਿਜਯ-ਸਨਾਨ ਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਪੂਜਾ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਵਾਹਨਾਂ ਦਾ ਨੀਰਾਜਨ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਪਾਠ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਹਾਥੀ, ਰਥ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਧੁਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਵੇਖੇ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਧਨੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ: ਕੂਟਨੀਤੀ/ਛਲ-ਯੁਕਤੀਆਂ, ਵ੍ਯੂਹਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ (ਪਸ਼ੂ/ਅੰਗ-ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਵਸਤੂ-ਆਕਾਰ), ਗਰੁੜ, ਮਕਰ, ਚਕ੍ਰ, ਸ਼੍ਯੇਨ, ਅਰਧਚੰਦਰ, ਵਜ੍ਰ, ਸ਼ਕਟ, ਮੰਡਲ, ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ, ਸੂਚੀ ਆਦਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜ-ਵਿਧ ਸੈਨਾ-ਵੰਡ। ਰਸਦ-ਮਾਰਗ ਟੁੱਟਣ ਦੀ ਹਾਨੀ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਖੁਦ ਯੁੱਧ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਕਤਾਰਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ, ਭੇਦਨ ਤਕਨੀਕ, ਢਾਲਧਾਰੀ-ਧਨੁਧਾਰੀ-ਰਥੀ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ, ਭੂਮੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਲ-ਨਿਯੋਗ, ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਵੀਰ-ਮਰਨ ਦਾ ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ: ਭੱਜਣ ਵਾਲੇ, ਨਿਹੱਥੇ, ਅਸੈਣਿਕ, ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੋ; ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ; ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਥਾਨਕ ਰੀਤਾਂ ਦਾ ਆਦਰ, ਲਾਭ ਦੀ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਵੰਡ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ—ਇਹੀ ਧਰਮੀ ਰਾਜੇ ਲਈ ਵਿਜਯਦਾਇਕ ਰਣਦੀਕਸ਼ਾ ਹੈ।
Adhyaya 236
Adhyaya 236 — श्रीस्तोत्रम् (Śrī-stotra) / Hymn to Śrī (Lakṣmī) for Royal Stability and Victory
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਲੋਫ਼ੋਨਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਰਾਜਧਰਮ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ੍ਯ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਤੋਤਰ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਦੇ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਸੀ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਤੋਤਰ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਜਗਤ-ਮਾਤਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਅਵਿਨਾਭਾਵਿਨੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਮੰਗਲ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਕੇਵਲ ਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਤੰਭ—ਆਨਵੀਕਸ਼ਿਕੀ, ਤ੍ਰਈ, ਵਾਰਤਾ ਅਤੇ ਦੰਡਨੀਤੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕ੍ਰਮ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਹਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਤਨ ਅਤੇ ਗੁਣ-ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਅਯੋਗ ਵੀ ਗੁਣ, ਕੁਲ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਤੋਤਰ ਦੇ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰਾਜ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਵਿਜਯ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 237
Chapter 237 — Rāma’s Teaching on Nīti (रामोक्तनीतिः)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਰਾਮ-ਉਕਤ ਨੀਤੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਜਿੱਤ ਵੱਲ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪਰ ਧਰਮ-ਯੁਕਤ ਆਚਰਨ-ਸੰਹਿਤਾ। ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮਮੂਲਕ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਦਾ ਚੌਗੁਣਾ ਅਰਥ-ਨੈਤਿਕ ਕਰਤੱਬ: ਧਰਮ ਨਾਲ ਧਨ ਕਮਾਉਣਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਯੋਗ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੰਡਣਾ। ਸ਼ਾਸਨ-ਨੀਤੀ (ਨਯ) ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿਨਯ ਹੈ—ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਜਯ। ਬੁੱਧੀ, ਧੀਰਜ, ਕੁਸ਼ਲਤਾ, ਉਦਮ, ਡਟੇ ਰਹਿਣਾ, ਵਾਕਚਾਤੁਰਤਾ, ਦਾਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਆਪਦਾ-ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਆਦਿ ਰਾਜਗੁਣ; ਸ਼ੌਚ, ਮਿੱਤਰਤਾ, ਸੱਚ, ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ, ਸਮਤਾ ਆਦਿ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀਕਾਰਕ ਗੁਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਯ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ‘ਇੰਦ੍ਰੀ-ਹਾਥੀ’ ਦੀ ਉਪਮਾ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅੰਕੁਸ਼ ਮੰਨ ਕੇ ਸੰਯਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਹਰਸ਼, ਮਾਨ, ਮਦ—ਇਹ ਛੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਤਰੂ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਚਾਰ ਵਿਦਿਆਵਾਂ—ਆਨਵੀਕਸ਼ਿਕੀ, ਤ੍ਰਯੀ, ਵਾਰਤਾ, ਦੰਡਨੀਤੀ—ਦੇ ਖੇਤਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਿਤ, ਧਰਮ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂ-ਅਨਿਆਂ ਨੀਤੀ ਵਜੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਰਵਧਰਮ: ਅਹਿੰਸਾ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਦਇਆ, ਖ਼ਿਮਾ; ਰਾਜਾ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ, ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਬਚੇ, ਵੈਰੀ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਬੋਲੇ, ਗੁਰੂ-ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੇ, ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਮਿੱਤਰਤਾ ਪਾਲੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਦਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਦਾ ਔਚਿਤ੍ਯ ਨਾਲ ਵਰਤੇ—ਇਹੀ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ।
Adhyaya 238
Chapter 238 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ) | Duties of Kings
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਗਨਿ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਧਾਰਾ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ ਦੇ ਸਪਤਾਂਗ—ਸਵਾਮੀ (ਰਾਜਾ), ਅਮਾਤ੍ਯ (ਮੰਤਰੀ), ਰਾਸ਼ਟਰ (ਭੂਮੀ-ਪ੍ਰਜਾ), ਦੁਰਗ, ਕੋਸ਼, ਬਲ (ਸੈਨਾ) ਅਤੇ ਸੁਹ੍ਰਿਤ (ਮਿੱਤਰ)—ਨੂੰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਅੰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣ—ਸੱਚਾਈ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ, ਬੁੱਧੀ, ਸ਼ੁਚਿਤਾ, ਨਿਸ਼ਠਾ, ਦੂਰਦਰਸ਼ਤਾ—ਅਤੇ ਲੋਭ, ਦੰਭ, ਚੰਚਲਤਾ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ, ਮੰਤ੍ਰ-ਗੁਪਤੀ ਅਤੇ ਸੰਧਿ-ਵਿਗ੍ਰਹ (ਮਿੱਤਰਤਾ-ਵੈਰ) ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਸ਼ਹਿਰ ਬਸਾਉਣ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ, ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੇ ਰਸਦ, ਧਰਮਯੁਕਤ ਕੋਸ਼-ਵ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੈਨਾ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਦੰਡ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਮਿੱਤਰ-ਚੋਣ ਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਉਪਾਅ—ਨੇੜੇ ਜਾਣਾ, ਮਿੱਠੀ-ਸਪਸ਼ਟ ਬਾਣੀ, ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਦਾਨ—ਨਾਲ ਹੀ ਸੇਵਕਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ, ਰਾਜਸਵ ਉਪਾਅ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਰਾਜੇ ਦੀ ਚੌਕਸੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 239
Ṣāḍguṇya — The Six Measures of Foreign Policy (with Rāja-maṇḍala Theory)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਵਿਦਿਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰਾਜ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਯਥਾਰਥ ਸਮਝ ਹੈ। ਵਿਜਿਗੀਸ਼ੁ ਰਾਜੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਰਾਜਚੱਕਰ—ਅਰੀ (ਸ਼ਤਰੂ), ਮਿੱਤਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮਿਕ ਮਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਿਤੀ ਵਾਲੇ ਪਾਤਰ ਜਿਵੇਂ ਪਾਰਸ਼ਣਿਗ੍ਰਾਹ (ਪਿੱਛੋਂ ਖ਼ਤਰਾ) ਅਤੇ ਆਕ੍ਰੰਦ (ਉਪਦ੍ਰਵਕ)—ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਮੱਧਯਮ ਰਾਜਾ (ਸ਼ਤਰੂ ਤੇ ਵਿਜਿਗੀਸ਼ੁ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ) ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਨ (ਬਾਹਰੀ, ਅਕਸਰ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਟਸਥ) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਮਝਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਇਕਜੁੱਟ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰੋ, ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਰੋਕੋ। ਸੰਧੀ, ਵਿਗ੍ਰਹ, ਯਾਨ, ਆਸਨ ਆਦਿ ਉਪਾਅ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ, ਅਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ, ਵੈਰ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਦਵੈਧੀਭਾਵ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਬਲਵਾਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਤਿ-ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਉੱਚੇ ਰੱਖਿਅਕ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ—ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 240
Mantra-śakti, Dūta-Carā (Envoys & Spies), Vyasana (Calamities), and the Sapta-Upāya of Nīti
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ (ਰਣਨੀਤਿਕ ਸਲਾਹ) ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਨਿੱਜੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦੱਸ ਕੇ ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪਛਾਣ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਸੰਦੇਹ-ਨਿਵਾਰਣ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਨਿਸ਼ਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ‘ਮੰਤ੍ਰ’ ਨੂੰ ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸਲਾਹ—ਮਿੱਤਰ, ਉਪਾਅ, ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦਾ ਅੰਕਲਨ, ਅਤੇ ਵਿਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮਨ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਹਨ। ਮਦ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਬੇਧਿਆਨ ਬੋਲ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉੱਤਮ ਦੂਤ ਦੇ ਗੁਣ, ਦੂਤਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਰਜੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਪਤਚਰ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਏਜੰਟ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਭੇਸਾਂ ਵਾਲੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਚਰ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਵਿਅਸਨ/ਆਪਦਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਵਜੋਂ ਵੰਡ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਨੀਤੀਕ ਉਪਾਅ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਰਾਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ—ਆਮਦਨ-ਖ਼ਰਚ, ਦੰਡਨੀਤੀ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਨਿਵਾਰਣ, ਆਫ਼ਤ-ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ-ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ। ਮੰਤਰੀ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਵਿਅਸਨ/ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਿਦਾਨੀ, ਛਾਵਣੀ-ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਉਪਾਅ—ਸਾਮ, ਦਾਨ, ਭੇਦ, ਦੰਡ, ਉਪੇਖਾ, ਇੰਦਰਜਾਲ, ਮਾਇਆ—ਉਪਭੇਦਾਂ ਤੇ ਧਰਮ-ਸੀਮਾਵਾਂ ਸਮੇਤ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਤੋੜਨ ਲਈ ਮਾਇਆ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ।
Adhyaya 241
Rājanīti (Statecraft): Ṣaḍvidha-bala, Vyūha-vidhāna, and Strategic Warfare
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਰਾਜਨੀਤੀ-ਪ੍ਰਕਰਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ (ਸਲਾਹ), ਕੋਸ਼ (ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ) ਅਤੇ ਚਤੁਰੰਗ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਮਨਵਯ ਨਾਲ ਰਾਜਬਲ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਮ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਯੁੱਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ਡਵਿਧ ਬਲ ਦੀ ਸਮਝ ਹੋਵੇ: ਸਥਾਈ ਫੌਜ, ਬੁਲਾਈਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ, ਮਿੱਤਰ-ਬਲ, ਦ੍ਰੋਹੀ/ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਤੱਤ, ਅਤੇ ਵਨ/ਆਟਵਿਕ-ਜਨਜਾਤੀ ਦਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਜਾਣ ਕੇ। ਅੱਗੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਚਾਲ, ਰਾਜਗ੍ਰਿਹ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਘੋੜਾ–ਰਥ–ਹਾਥੀ–ਵਨਦਲ ਨਾਲ ਪਰਤਦਾਰ ਪਾਸ਼ਵ-ਵਿਊਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਕਰ, ਸ਼੍ਯੇਨ, ਸੂਚੀ, ਵੀਰਵਕਤ੍ਰਾ, ਸ਼ਕਟ, ਵਜ੍ਰ, ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ ਆਦਿ ਵਿਊਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਯੁੱਧ, ਕਦੋਂ ਗੁਪਤ/ਛਲ-ਯੁੱਧ—ਸਮਾਂ, ਥਾਂ, ਥਕਾਵਟ, ਰਸਦ ਦਾ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇਖ ਕੇ—ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਕਾਈ-ਮਾਪ, ਵਿਊਹ-ਅੰਗ (ਉਰਸ, ਕਕਸ਼ਾ, ਪਕਸ਼, ਮੱਧ, ਪૃਸ਼ਠ, ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ) ਅਤੇ ਦੰਡ/ਮੰਡਲ/ਭੋਗ ਵਿਨਿਆਸਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੇ ਕੇ ਯੁੱਧ-ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਧਰਮਸੰਗਤ ਵਿਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਵਿਜੈ, ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ।
Adhyaya 242
Chapter 242 — पुरुषलक्षणं (Purusha-Lakshana): Marks of a Man (Physiognomy)
ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵ੍ਯੂਹ-ਰਚਨਾ (ਯੁੱਧ-ਵਿਨਿਆਸ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਬਾਹਰੀ ਰਣਨੀਤੀ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇਹਗਤ ਲੱਛਣਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰ ਸਕੇ। ਅਗਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸਮੁਦ੍ਰ ਮੁਨੀ ਨੇ ਗਰਗ ਨੂੰ ਸਿਖਾਈ ‘ਸਾਮੁਦ੍ਰਿਕ’ ਵਿਦਿਆ, ਜੋ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਖ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਦੇਹ-ਸਮਤਾ, ‘ਚਤੁਰਵਿਧ ਸਮਤਾ’, ਅਤੇ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ-ਪਰਿਮੰਡਲ ਮਾਪ (ਭੁਜਾ-ਵਿਸਤਾਰ = ਕੱਦ) ਵਰਗੇ ਆਦਰਸ਼ ਅਨੁਪਾਤ, ਅੰਗੁਲ-ਕਿਸ਼ਕੁ ਮਾਪ, ਛਾਤੀ ਆਦਿ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ, ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਲੱਛਣ, ਅਤੇ ਜੋੜੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਦਇਆ, ਖ਼ਿਮਾ, ਸ਼ੌਚ, ਦਾਨ, ਸ਼ੌਰਯ ਵਰਗੇ ਨੈਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਹ-ਪਰੀਖਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਜਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੁਭਾਵ-ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਲੋੜ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਰੁੱਖਾਪਣ, ਉਭਰੀਆਂ ਨਸਾਂ, ਦੁਰਗੰਧ ਅਸ਼ੁਭ; ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ ਚਾਲ ਸ਼ੁਭ—ਚੋਣ, ਨਿਯੁਕਤੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਲਈ ਨੀਤੀਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਇਹ ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਸਾਧਨ ਹੈ।
Adhyaya 243
Chapter 243 — Strī-lakṣaṇa (Characteristics of a Woman)
ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼-ਲਕਸ਼ਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਤ੍ਰੀ-ਲਕਸ਼ਣ ਨੂੰ ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਣ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਭਤਾ ਪਰਖੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਗਠਿਤ ਅੰਗ, ਮਿਤ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਚਾਲ, ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣੇ ਪੈਰ ਅਤੇ ਸਤਨ, ਅਤੇ ਦੱਖਣਾਵਰਤ ਨਾਭੀ ਵਰਗੇ ਸ਼ੁਭ ਦੇਹ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਰੁੱਖਾਪਣ, ਅਸਮਾਨਤਾ, ਝਗੜਾਲੂ ਸੁਭਾਅ, ਲੋਭ, ਕਠੋਰ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨਾਮ-ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਅਸ਼ੁਭ ਮੰਨ ਕੇ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਸਮਾਜਿਕ ਸੌਹਾਰਦ ਨੂੰ ਧਰਮਕ ਮਾਪਦੰਡ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਬਾਹਰੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਗੁਣ ਅਤੇ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਆਦਰਸ਼ ਬਾਹਰੀ ਲਕਸ਼ਣ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉੱਚ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਨਾਲ ਇਸਤਰੀ ‘ਸ਼ੁਭ’ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਅਪਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਨਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੱਸ ਕੇ, ਰਾਜਧਰਮਕ ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਲਕਸ਼ਣ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 244
Chapter 244 — चामरादिलक्षणम् / आयुधलक्षणादि (Characteristics of the Fly-whisk and Related Royal Emblems; Weapon Characteristics)
ਅਗਨੀਦੇਵ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਰੀਖਣ ਤੋਂ ਰਾਜਸੀ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਨ। ਚਾਮਰ ਅਤੇ ਛਤਰ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੈਧ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਅਤੇ ਸੁਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਰਬਾਰੀ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨੁਰਵੇਦ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਚਰਚਾ—ਡੰਡ/ਸੰਧੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਆਸਨ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਦੇ ਮਾਪ, ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨਿਯਮ (ਸਮੱਗਰੀ, ਅਨੁਪਾਤ, ਤਿਆਗਯੋਗ ਦੋਸ਼, ਪ੍ਰਤਿਯੰਚਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ, ਸਿੰਗ-ਟਿੱਪ ਘੜਨਾ)—ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਸਿਰਫ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਯੋਗ ਵੀ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਲੋਹੇ ਦਾ ਦੈਤ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਨੰਦਕ ਖੜਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ, ਅਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਦੇਹਾਂ ਦਾ ਲੋਹੇ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰ—ਇਹ ਕਥਾ ਧਾਤੁਕਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ-ਪਰੀਖਿਆ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ—ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਭੇਦ, ਮਿੱਠੀ ਝੰਕਾਰ, ਧਾਰ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ ਆਕ੍ਰਿਤੀ—ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿਤਾ/ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਨਿਯਮ (ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਦੇਖਣਾ ਜਾਂ ਕੀਮਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਮਨਾਹੀ) ਨੀਤੀ, ਸ਼ਕੁਨ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 245
Chapter 245 — रत्नपरीक्षा (Examination of Gems)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਰਤਨ-ਪਰੀਖਿਆ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਗਹਿਣਾ ਰਾਜਸੱਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਭੋਗ-ਵਸਤੂ ਹੈ। ਹੀਰਾ, ਪੰਨਾ, ਮਾਣਿਕ, ਮੋਤੀ, ਨੀਲਮ, ਵੈਡੂਰਯ (ਕੈਟਸ-ਆਈ), ਚੰਦਰਕਾਂਤ, ਸੂਰਜਕਾਂਤ, ਸਫਟਿਕ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਨਾਮੀ ਪੱਥਰ ਤੇ ਜੈਵ/ਖਨਿਜ ਪਦਾਰਥ ਗਿਣਾ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ, ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਖਰੀਦ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਸੂਚੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮਾਪਦੰਡ—ਅੰਦਰੂਨੀ ਚਮਕ, ਸਫ਼ਾਈ, ਨਿਰਮਲਤਾ ਅਤੇ ਸੁਘੜ ਆਕਾਰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਜੜੇ ਰਤਨਾਂ ਲਈ। ਹੀਰੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਾਲੇ ਰੂਪ (ਬੇਚਮਕ, ਅਸ਼ੁੱਧ, ਟੁੱਟੇ, ਕਰਕਰੇ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ‘ਠੀਕ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ’) ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਕੜੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ; ਉੱਤਮ ਹੀਰਾ ਛੇਕੋਣਾ, ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਵਰਗਾ, ਸੂਰਜ-ਦੀਪਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ‘ਅਭੇਦ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪੰਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਛਿਟਾਂ ਅਤੇ ਤੋਤੇ ਦੇ ਪਰਾਂ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਿਆਰ ਹਨ। ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸਮਾਂ (ਸੀਪ, ਸ਼ੰਖ, ਦੰਦ, ਮੱਛੀ, ਬੱਦਲ) ਦੱਸ ਕੇ ਗੋਲਾਈ, ਚਮਕ, ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸ਼ਕੁਨ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਵੈਧਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 246
Chapter 246 — वास्तुलक्षणम् (Characteristics of Building-sites / Vāstu)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਰਾਜਸੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੇ ਧਨ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਵਾਸਤੁ‑ਸ਼ਾਸਤਰ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ‑ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰੰਗ (ਚਿੱਟਾ/ਲਾਲ/ਪੀਲਾ/ਕਾਲਾ) ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ‑ਸਵਾਦ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀਅ‑ਪਰੀਖਿਆ ਨਾਲ ਭੂਮੀ‑ਚੋਣ ਦੀ ਨਿਦਾਨਾਤਮਕ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕੁਸ਼ਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ‑ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਖੁਦਾਈ‑ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਕਨੀਕੀ ਕੇਂਦਰ 64‑ਪਦ ਵਾਸਤੁ‑ਮੰਡਲ ਹੈ—ਮੱਧ ਦੇ ਚਾਰ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ‑ਕੋਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਅਤੇ ਰੋਗ‑ਖ਼ਯ ਵਰਗੀਆਂ ਪੀੜਾਕਾਰਕ ਹਾਜ਼ਰੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ। ਨੰਦਾ, ਵਾਸਿਸ਼ਠੀ, ਭਾਰਗਵੀ, ਕਾਸ਼ਯਪੀ ਮੰਤ੍ਰ‑ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਘਰ ਨੂੰ ਭੂਮੀ/ਨਗਰ/ਗ੍ਰਿਹਾਧਿਪਤਿ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜੀਵੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਭ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣਾ, ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਲਾਹ, ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਪਾਅ—ਸਿੰਚਾਈ ਮਿਸ਼ਰਣ, ਸੁੱਕੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਭਾਲ, ਫਲ ਝੜਨਾ ਰੋਕਣਾ, ਅਤੇ ਜਾਤੀ‑ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਲਾਜ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਸਤੁ, ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਅਤੇ ਪਰਿਆਵਰਨ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਕਨੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 247
Chapter 247 — पुष्पादिपूजाफलं (Fruits of Worship with Flowers and Other Offerings)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਫੁੱਲਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਮਾਲਤੀ, ਮੱਲਿਕਾ, ਯੂਥੀ, ਪਾਟਲਾ, ਕਰਵੀਰ, ਅਸ਼ੋਕ, ਕੁੰਦ, ਤਮਾਲ ਪੱਤਾ, ਬਿਲਵ ਅਤੇ ਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ, ਵਾਸਕ, ਕੇਤਕੀ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਰਕਤੋਤਪਲ ਆਦਿ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹਨ; ਅਰਕ, ਉਨਮੱਤਕ/ਧਤੂਰਾ ਅਤੇ ਕਂਕਾਂਚੀ ਆਦਿ ਤਿਆਗਯ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਦਾਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਨਿਯਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਘੀ ਦਾ ਦਾਨ ਮਹਾਪੁੰਨ, ਰਾਜ-ਲਾਭ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਘਰੇਲੂ ਸਾਦੇ ਅਰਪਣ ਵੀ ਰਾਜਕੀ ਤੇ ਲੋਕੋੱਤਰ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।