Adhyaya 234
Prātyahika-Rāja-Karma (Daily Duties of a King)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਦਰਸ਼ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਠ ਕੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਵਿਚ ਲੁਕੇ ਜਾਂ ਭੇਸ ਬਦਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਮਦਨ-ਖ਼ਰਚ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੀ ਵਿੱਤੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੌਚ-ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਧਿਆ, ਜਪ, ਵਾਸੁਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜਸੱਤਾ ਯਜ੍ਞ-ਦਾਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੈਦ ਦੇ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਔਖਧੀ ਸੇਵਨ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਕੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੂਰਵ ਨਜ਼ੀਰ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਮਾਮਲੇ ਨਿਪਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ-ਰੱਖਿਆ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ—ਨਾ ਇਕੱਲੇ ਰਹੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਜਨਤਕ; ਆਕਾਰ-ਇੰਗਿਤ ਤੋਂ ਰਣਨੀਤੀ ਲੀਕ ਹੋਣ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਸਮਝੇ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਵਾਹਨਾਂ ਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਤਾਲੀਮ, ਅੰਨ-ਸੁਰੱਖਿਆ; ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸੰਧਿਆ, ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ, ਜਾਸੂਸਾਂ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨ ਚਲਣ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਨਿਰੰਤਰ ਚੌਕਸੀ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे उपायषड्गुणादिर्नाम त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुस्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः प्रात्यहिकराजकर्म पुष्कर उवाच अजस्रं कर्म वक्ष्यामि दिनं प्रति यदाचरेत् द्विमुहूर्तावशेषायां रात्रौ निद्रान्त्यजेन्नृपः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਉਪਾਯ-ਡਗੁਣ ਆਦਿ’ ਨਾਮਕ ੨੩੩ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ੨੩੪ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੈਨਿਕ ਕਰਤੱਬ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਹਰ ਦਿਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਅਜਸ੍ਰ ਕਰਮ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਦ ਰਾਤ ਦੇ ਦੋ ਮੁਹੂਰਤ ਬਾਕੀ ਰਹਿਣ, ਰਾਜਾ ਨੀਂਦ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।
Verse 2
वाद्यवन्दिस्वनैर् गीतैः पश्येद् गूढांस्ततो नरान् विज्ञायते न ये लोकास्तदीया इति केनचित्
ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਵੰਦੀਆਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਪਤ ਵੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ‘ਉਹ ਉਸੇ ਪੱਖ ਦੇ ਹਨ’ ਕਹਿ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ।
Verse 3
आयव्ययस्य श्रवणं ततः कार्यं यथाविधि वेगोत्सर्गं ततः कृत्वा राजा स्नानगृहं व्रजेत्
ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਮਦਨ-ਖ਼ਰਚ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਸੁਣੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਦਰਤੀ ਵੇਗਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਗ੍ਰਿਹ ਨੂੰ ਜਾਵੇ।
Verse 4
स्नानं कुर्यान्नृपः पश्चाद्दन्तधावनपूर्वकं कृत्वा सन्ध्यान्ततो जप्यं वासुदेवं प्रपूजयेत्
ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਧਿਆ-ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ ਨਿਯਤ ਜਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 5
वह्नौ पवित्रान् जुहुयात् तर्पयेदुदकैः पितॄन् बहुक्षयव्ययायामिति ख , छ , ट च आसीनः कर्मविच्छेदमित्यादिः, राजा समाश्रयेदित्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति दद्यात्सकाञ्चीं धेनुं द्विजाशीर्वादसंयुतः
ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਮੇਤ ਕਾਂਚੀ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਧੇਨੂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ।
Verse 6
अनुलिप्तो ऽलङ्कृतश् च मुखं पश्येच्च दर्पणे ससुवर्णे धृते राजा शृणुयाद्दिवसादिकं
ਅਨੁਲੇਪਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਰਾਜਾ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਮੁਖ ਵੇਖੇ; ਫਿਰ ਸੋਨਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਦਿਨ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਆਦਿ ਸੁਣੇ।
Verse 7
औषधं भिषजोक्तं च मङ्गलालम्भनञ्चरेत् पश्चेद् गुरुं तेन दत्ताशीर्वदो ऽथ व्रजेत्सभां
ਹਕੀਮ/ਵੈਦ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀ ਦਵਾਈ ਸੇਵੇ ਅਤੇ ਮੰਗਲ-ਆਰੰਭ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਕੇ ਸਭਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੇ।
Verse 8
तत्रस्थो ब्राह्मणान् पश्येदमात्यान्मन्त्रिणस् तथा प्रकृतीश् च महाभाग प्रतीहारनिवेदिताः
ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ (ਦਰਬਾਨ) ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਅਮਾਤਿਆਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖੇ।
Verse 9
श्रुत्वेतिहासं कार्याणि कार्याणां कार्यनिर्णयम् व्यवहारन्ततः पश्येन्मन्त्रं कुर्यात्तु मन्त्रिभिः
ਪੂਰਵ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ (ਇਤਿਹਾਸ) ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਯੋਗ ਫੈਸਲਾ ਕਰੇ। ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਰਖ ਕੇ ਫਿਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰੇ।
Verse 10
नैकेन सहितः कुर्यान्न कुर्याद्बहुभिः सह न च मूर्खैर् नचानाप्तैर् गुप्तं न प्रकटं चरेत्
ਨਾ ਇਕੱਲੇ ਇੱਕ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ। ਨਾ ਮੂਰਖਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਅਣਭਰੋਸੇਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰੇ। ਨਾ ਭੇਦ ਖੋਲ੍ਹੇ, ਨਾ ਹੀ ਦਿਖਾਵਟੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਜਨਤਕ ਬਣੇ।
Verse 11
मन्त्रं स्वधिष्ठितं कुर्याद्येन राष्ट्रं न बाधते आकारग्रहणे राज्ञो मन्त्ररक्षा परा मता
ਮੰਤ੍ਰ (ਰਾਜਕੀ ਸਲਾਹ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰੱਖੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 12
आकारैर् इङ्गितैः प्रज्ञा मन्त्रं गृह्णन्ति पण्डिताः सांवत्सराणां वैद्यानां मन्त्रिणां वचने रतः
ਬਾਹਰੀ ਆਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੋਰਥੀ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵੀ ਵੈਦਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 13
राजा विभूतिमाप्नोति धारयन्ति नृपं हि ते मन्त्रं कृत्वाथ व्यायामञ्चक्रे याने च शस्त्रके
ਰਾਜਾ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਨ੍ਰਿਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਸਰਤ ਕਰੇ—ਰਥ/ਯਾਨ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਭਿਆਸ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ।
Verse 14
निःसत्त्वादौ नृपः स्नातः पश्येद्विष्णुं सुपूजितं हुतञ्च पावकं पश्येद्विप्रान् पश्येत्सुपूजितान्
ਨਿਃਸੱਤਵ ਵਿਧੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ; ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਪਾਵਕ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੇਖੇ; ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ।
Verse 15
गुप्तं चाप्रकटं चरेदिति ग , ज , ट च आकार ग्रहणे राज्ञो मन्त्ररक्षा परा मता इत्य् अस्य स्थाने आकारेङ्गिततत्त्वज्ञः कार्याकार्यविचक्षण इति ट पुस्तकपाठः राजाधिभूतिमाप्नोतीति ज भूषितो भोजनङ्कुर्याद् दानाद्यैः सुपरीक्षितं भुक्त्वा गृहीतताम्बूलो वामपार्श्वेन संस्थितः
ਉਹ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲੇ-ਫਿਰੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਆਕਾਰ-ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਰਵੋਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਰਥਾਤ ਜੋ ਆਕਾਰ-ਇੰਗਿਤ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਅਤੇ ਕਾਰਜ-ਅਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕੀ ਹੋਵੇ। ਯੋਗ ਅਲੰਕਾਰ ਧਾਰ ਕੇ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਲੀ-ਭਾਂਤਿ ਪਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਕਰੇ; ਖਾ ਕੇ ਤਾਮਬੂਲ ਲੈ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਖੜਾ ਰਹੇ।
Verse 16
शास्त्राणि चिन्तयेद् दृष्ट्वा योधान् कोष्ठायुधं गृहं अन्वास्य पश्चिमां सन्ध्यां कार्याणि च विचिन्त्य तु
ਯੋਧਿਆਂ, ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਗਾਰ/ਕੋਸ਼ਠਾਯੁਧ ਅਤੇ ਘਰ-ਬੰਧੋਬਸਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਮਨਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਸੰਧਿਆ (ਪੱਛਮੀ ਸੰਧਿਆ) ਕਰਕੇ ਕਰਨਯੋਗ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ।
Verse 17
चरान् सम्प्रेष्य भुक्तान्नमन्तःपुरचरो भवेत् वाद्यगीतैर् अक्षितो ऽन्यैर् एवन्नित्यञ्चरेन्नृपः
ਗੁਪਤਚਰ ਭੇਜ ਕੇ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰੇ। ਵਾਜੇ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੱਖਿਆ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਨਿੱਤ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲੇ।
Frequently Asked Questions
Mantra-rakṣā—protecting counsel and strategic intent—supported by disciplined conduct (avoiding extremes of solitude or publicity) and awareness that subtle gestures (ākāra/īṅgita) can reveal policy.
It sequences fiscal review and administrative duties alongside sandhyā, japa, Vāsudeva worship, homa, pitṛ-tarpaṇa, and dāna, presenting political authority as legitimate only when anchored in daily spiritual discipline and ethical responsibility.