Dana-mahatmya
The Glory of Charity
The greatness and merit of various forms of charity (dana) including go-dana, anna-dana, vidya-dana, and their fruits in this life and beyond.
Adhyayas in Dana-mahatmya
Adhyaya 209
Asamuccaya (असमुच्चयः) — Non-conjunction / Non-accumulation (Recensional title-variants noted)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ-ਸਿਰਲੇਖ ਦਾਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਾ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ-ਸੂਚਕ ਹੈ। ਉਪਸਿਰਲੇਖ ਵਿੱਚ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ—‘ਸੌਭਾਗ੍ਯ’ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ‘ਸ਼ੁਭ ਫਲਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ’ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ‘ਸਮ੍ਯਕ ਬੋਧ/ਠੀਕ ਸਮਝ’ ਵਾਲਾ ਪਾਠ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਪੱਧਤੀ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਸਿਰਲੇਖ ਅਕਸਰ ਵਿਸ਼ੇ-ਸਤੁਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਤਮਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵੱਲ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਦੀ ਔਪਚਾਰਿਕ ਵਰਗੀਕਰਨ—ਇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪੂਰਤ—ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਾਨ ਅੰਨ੍ਹਾ-ਧੁੰਨ ਕਰਮ-ਸੰਚੈ ਨਹੀਂ; ਦੇਸ਼-ਕਾਲ, ਪਾਤਰ, ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ/ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਠੀਕ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਨਿਯਮਬੱਧ ਧਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਸਹੀ ਸੰਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦਾਨ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਪਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ‘ਸੂਚਕ-ਕੇਂਦਰ’ ਵਾਂਗ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੁਚਿੱਤਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 210
Mahā-dānāni (The Great Gifts) — Ṣoḍaśa Mahādāna, Meru-dāna, and Dhenū-dāna Procedure
ਦਾਨ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਨੀਦੇਵ ਮਹਾਦਾਨਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤੁਲਾਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਮਹਾਦਾਨ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼/ਕਲਪਲਤਾ, ਗੋ-ਸਹਸ੍ਰ, ਸੁਵਰਨ ਕਾਮਧੇਨੂ, ਘੋੜਾ, ਰਥ ਆਦਿ ਸੁਵਰਨ-ਨਿਰਮਿਤ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਚਕ੍ਰ ਤੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਮਾਡਲ ਵਰਗੀਆਂ ਰਿਤੂਅਲ ਭੇਟਾਂ। ਫਿਰ ‘ਮੇਰੂ-ਦਾਨ’ ਨੂੰ ਪਹਾੜ-ਦਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਅਨਾਜ, ਲੂਣ, ਗੁੜ, ਸੋਨਾ, ਤਿਲ, ਕਪਾਹ, ਘੀ, ਚਾਂਦੀ, ਚੀਨੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣ, ਭਾਰ, ਪਲ, ਤੁਲਾ ਵਰਗੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਾਪਾਂ ਨਾਲ ਮੰਡਪ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਾਕੇ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦਸ ਧੇਨੂ-ਦਾਨ (ਗੁੜ-, ਘ੍ਰਿਤ-, ਤਿਲ-, ਜਲ-, ਕਸ਼ੀਰ-, ਮਧੁ-ਧੇਨੂ ਆਦਿ) — ਘੜਿਆਂ ਜਾਂ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਯਮ (ਗਾਂ ਪੂਰਬ-ਮੁਖੀ, ਪੈਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ), ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੁੜ-ਧੇਨੂ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਰੰਗ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਸੁਖਮ ਪ੍ਰਤੀਮਾ-ਵਿਧੀ। ਲਕਸ਼ਮੀ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਧੇਨੂ-ਰੂਪ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸ੍ਵਾਹਾ/ਸ੍ਵਧਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਏਕ ਕਰਕੇ ਦਾਨ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲ—ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਕਪਿਲਾ ਗੋ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਵੰਸ਼-ਉੱਨਤੀ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੈਤਰਨੀ-ਧੇਨੂ ਯਮ-ਦੁਆਰ ‘ਤੇ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ—ਦੱਸ ਕੇ ਵਿਧੀ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ-ਆਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 211
Mahādānas — The Great Gifts (महादानानि)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦਾਨ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਉਪਸੰਹਾਰ ਅਤੇ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—‘ਮਹਾਦਾਨ’ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਅੱਗੇ ‘ਨਾਨਾ-ਦਾਨ’ ਦੀ ਹੋਰ ਸੁਖਮ ਸੂਚੀ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਠ-ਭੇਦ ਅਤੇ ਵਿਕਲਪਕ ਉਪ-ਸਿਰਲੇਖ (ਜਿਵੇਂ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵੈਤਰਨੀ’ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪਾਠ-ਪ੍ਰਥਾ) ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਾਨ-ਸਾਮਗਰੀ ਰਿਤੁਅਲ ਉਪ-ਵਰਗੀਕਰਨਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਆਗਨੇਯ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦਾਨ ਕੇਵਲ ਨੈਤਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ; ਨਾਮਿਤ ਦਾਨ-ਰੂਪਾਂ, ਯੋਗਤਾ-ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਅਤੇ ਫਲ-ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਕ ਤਕਨੀਕੀ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਵਰਗਾਂ ਤੋਂ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਤੱਕ, ਸ਼ੁੱਧੀ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉਦਾਰਤਾ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼-ਪ੍ਰਗਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦਿਆਂ।
Adhyaya 212
Meru-dānāni (Meru-Donations) — Kāmya-dāna, Month-wise Offerings, and the Twelvefold Meru Rite
ਅਗਨੀਦੇਵ ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਦਾਨ-ਸੂਚੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਕਾਮ੍ਯ-ਦਾਨ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਨਿਰੰਤਰ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਅਰਪਣ, ਕੁਝ ਪਿਸ਼ਟਕ (ਆਟੇ) ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵਿਧੀ। ਫਿਰ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਿਧ ‘ਮੇਰੂ-ਦਾਨ’ ਵ੍ਰਤ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਾਪਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੂ ਬਣਾਕੇ, ਪਦਮ-ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ–ਵਿਸ਼ਨੂ–ਈਸ਼ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮਿਤ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ, ਗੋਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਦਾਨ, ਕਪਟ ਧਨ ਤੋਂ ਬਚਾਵ; ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਅਯਨ, ਗ੍ਰਹਣ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ; ਅਤੇ ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ, ਘੋੜੇ, ਗਾਂ, ਵਸਤ੍ਰ, ਘੀ, ਅਨਾਜ, ਤਿਲ, ਖੰਡ-ਮੇਰੂ ਆਦਿ ਕਈ ਭੇਦ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਤੇ ਨਿਵੇਦਨ—ਸ਼ੁੱਧੀ, ਕੁਲ-ਉੱਨਤੀ, ਸਵਰਗ-ਲਾਭ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਹਰਿ-ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਲਈ।
Adhyaya 213
Chapter 213 — पृथ्वीदानानि (Gifts of the Earth)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਪૃਥਵੀਦਾਨ (ਧਰਤੀ/ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਦਾਨ) ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ ਦੀ ਅਨੁਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਪ-ਮਿਆਰ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਤੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੋਨੇ ਦੇ ਭਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਆਦਰਸ਼ ‘ਧਰਤੀ-ਮਾਡਲ’ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਕੂਰਮ ਅਤੇ ਪਦਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਗਤ-ਆਧਾਰ ਤੇ ਮੰਗਲ-ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਫਿਰ ਫਲ—ਦਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਦਾਨ ਨਾਲ ਕਾਮਧੇਨੂ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੈ। ਗੋਦਾਨ ਨੂੰ ਸਰਵਦਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਵੰਸ਼-ਉੱਧਾਰਕ, ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਦਾਨ ਅਸ਼ਵਮੇਧ-ਸਮ ਪੁੰਨਦਾਇਕ, ਅਤੇ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ, ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਹਾਟ-ਪੱਟਣ ਦਾ ਦਾਨ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ (ਬੈਲ ਛੱਡਣਾ) ਵੰਸ਼-ਮੋਚਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਕਹਿ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 214
मन्त्रमाहात्म्यकथनम् (Account of the Greatness of Mantras)
ਭੂਮਿਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਦਾਨ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ—ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ—ਵਿੱਚ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਕੰਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਨਾਡੀ-ਚਕ੍ਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ 72,000 ਨਾਡੀਆਂ ਅਤੇ ਦਸ ਮੁੱਖ ਨਾਡੀਆਂ (ਇੜਾ, ਪਿੰਗਲਾ, ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਆਦਿ) ਗਿਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਸ ਵਾਯੂ—ਪੰਜ ਮੁੱਖ (ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ, ਵਿਆਨ) ਅਤੇ ਪੰਜ ਉਪਵਾਯੂ (ਨਾਗ, ਕੂਰਮ, ਕ੍ਰਿਕਰ, ਦੇਵਦੱਤ, ਧਨੰਜਯ)—ਦੇ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ–ਅਪਾਨ ਦੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਾਲੀ ਧ੍ਰੁਵਤਾ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਵਿਸ਼ੁਵ, ਅਯਨ, ਅਧਿਮਾਸ, ਰਿਣ, ਊਨਰਾਤ੍ਰ, ਧਨ ਆਦਿ ਕਾਲ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਹ-ਲੱਛਣਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਵਾਸ-ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ਵਾਸ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਕਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਕ, ਕੁੰਭਕ ਅਤੇ ਊਰਧਵ-ਰੇਚਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਫਿਰ ਅਜਪਾ-ਜਪ (ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਸਵੈਭਾਵਿਕ ਜਪ) ਅਤੇ ਹੰਸ-ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲਿਨੀ, ਅਮ੍ਰਿਤ-ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ-ਸਥਾਨ—ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕੰਠ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਤਾਲੂ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ, ਲਲਾਟ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਸਾਦ’ ਵਰਗੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨ ਕੇ ਹ੍ਰਸਵ-ਦੀਰਘ-ਪਲੁਤ ਮਾਤਰਾ, ‘ਫਟ’ ਨਾਲ ਮਾਰਣ-ਪ੍ਰਯੋਗ, ਹਿਰਦਯ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਆਕਰਸ਼ਣ, ਜਪ-ਹੋਮ ਗਿਣਤੀ, ਤ੍ਰਿ-ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਓਂ, ਗਾਇਤਰੀ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਜ੍ਞਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਆਚਾਰਯ/ਗੁਰੂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 215
सन्ध्याविधिः (Sandhyā-vidhi) — The Rite of Twilight Worship
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਵਿਧੀਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਤੱਤਵਾਰਥ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨੂੰ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਪਤੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੰਨ ਕੇ, ਓਂ–ਮਹਾਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ (ਭੂਃ, ਭੁਵਃ, ਸ੍ਵਃ)–ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ/ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਤ੍ਰਿਯ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ‘ਮੁਖ’ ਕਹਿ ਮਹਿਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਤ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਨਿਯਮਬੱਧ ਜਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। 7/10/20/108/1,000/100,000/10,000,000 ਜਪ-ਗਿਣਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਪਾਪ-ਸ਼ਮਨ ਲਈ ਜਪ ਨਾਲ ਹੋਮ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤਿਲ-ਹੋਮ) ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ–ਛੰਦ–ਦੇਵਤਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼, ਦੇਵੋਪਨਯ/ਜਪ/ਹੋਮ ਦੇ ਵਿਨਿਯੋਗ, ਸ਼ਰੀਰ-ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੇ ਧਿਆਨ-ਰੂਪ ਤੇ ਵਰਣ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਆਯੁ, ਸ਼੍ਰੀ, ਵਿਦਿਆ ਆਦਿ ਲਈ ਆਹੁਤੀ-ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਮਾਰਜਨ, ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ‘ਆਪੋ ਹਿ ੍ਠਾ’, ‘ਦ੍ਰੁਪਦਾਦਿ’, ‘ਪਵਮਾਨੀ’ ਵਰਗੇ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧਿਆ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਇਕਸਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 216
Gāyatrī-nirvāṇa (The Liberative/Concluding Doctrine of Gāyatrī)
ਸੰਧਿਆ-ਵਿਧੀ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਅਗਨੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਧਕ ਗਾਇਤ੍ਰੀ-ਜਪ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰੇ; ਮੰਤਰ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵੀ। ਫਿਰ ਸ਼ਬਦ-ਵਿਉਤਪੱਤੀ ਅਧਾਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ—ਗਾਇਤ੍ਰੀ ‘ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ’ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਸਰਸਵਤੀ’ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਵਿਤ੍ਰ ਦੀ ਵਾਣੀ-ਰੂਪ ਹੈ। ‘ਭਰਗ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਦੀਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੋਧਨ/ਪਾਕ (ਦਹਨ ਰਾਹੀਂ ਪਰਿਸ਼ਕਾਰ) ਵਾਲੇ ਧਾਤੁ-ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਕੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਰੂਪਾਂਤਰਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਵਰੇਣ੍ਯਮ’ ਪਰਮ ਚੁਣਨਯੋਗ ਪਦ ਹੈ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਇੱਛੁਕਾਂ ਲਈ ਕਾਮ੍ਯ; ‘ਧੀਮਹਿ’ ਦਾ ਅਰਥ ਧੀ-ਧਾਰਣ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਪਾਠ-ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਕੋ ਤੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਕਤੀ, ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਅਗਨੀ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਵੇਦ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਸ਼ਵ-ਕ੍ਰਮ—ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵਰਖਾ, ਅੰਨ ਅਤੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰ-ਕਰਮ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਵੈਤ ਨਿਸ਼ਚਯ—ਸੂਰਯਮੰਡਲ ਦਾ ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਤੁਰੀਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪਰਮਪਦ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਤਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ‘ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ… ਉਹੀ ਸੌਰ ਪੁਰੁਸ਼ ਮੈਂ, ਅਨੰਤ (ਓਂ)’ ਦੀ ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ-ਬੋਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 217
Gāyatrī-nirvāṇa (गायत्रीनिर्वाणम्) — Śiva-Liṅga Stuti as a Path to Yoga and Nirvāṇa
ਅਗਨੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ ‘ਨਿਰਵਾਣ’ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਅਧਿਆਇ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਲਿੰਗ-ਸਤੋਤਰ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸੁਵਰਨਮਯ, ਵੇਦਮਯ, ਪਰਮ, ਆਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ, ਸਹਸ੍ਰਰੂਪ, ਅਗਨਿਤੇਜਸਵੀ, ਆਦਿ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹਿ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਤੋਤਰ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਭੂਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ, ਪੁਰੁਸ਼, ਭਾਵ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ ਤੇ ਤੱਤਵ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਏਕਰੂਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬੇਨਤੀ ਹੈ—ਉੱਚਤਮ ਯੋਗ, ਯੋਗ੍ਯ ਸੰਤਾਨ, ਅਖੰਡ/ਅਕ੍ਸ਼ਯ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਪਰਵਤ ਉੱਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਅਕ੍ਸ਼ਯਤਾ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਧਰਮ-ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ—ਇਸ ਨਾਲ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਤੱਤਵ-ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਰ-ਪ੍ਰਦਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।