Adhyaya 232

Verse 1

एये महापुराणे शकुनानि नाम एकत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः वामं दक्षिणेत्यादिः, सम्मुखमारुतादित्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति अथ द्वात्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः यात्रामण्डलचिन्तादिः पुष्कर उवाच सर्वयात्रां प्रवक्ष्यामि राजधर्मसमाश्रयात् अस्तङ्गते नीचगते विकले रिपुराशिगे

ਇਸ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਕੁਨਾਨੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ੨੩੧ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ‘ਵਾਮੰ ਦਕਸ਼ਿਣੇ…’ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ‘ਸੰਮੁਖਮਾਰੁਤਾਤ੍…’ ਤੋਂ ‘ਆਦਿਤ੍ਯ…’ ਤੱਕ ਦਾ ਪਾਠ ਝਾ ਹਸਤਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਫਿਰ ੨੩੨ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਯਾਤ੍ਰਾਮੰਡਲਚਿੰਤਾ…’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਮੈਂ ਸਭ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਦੋਂ (ਗ੍ਰਹ) ਅਸਤ, ਨੀਚ, ਵਿਕਲ/ਪੀੜਤ ਜਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁ‑ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਯਾਤਰਾ ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ।

Verse 2

प्रतिलोमे च विध्वस्ते शुक्रे यात्रां विसर्जयेत् प्रतिलोमे बुधे यात्रां दिक्पतौ च तथा च ग्रहे

ਜੇ ਸ਼ੁਕਰ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ (ਉਲਟੀ) ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਪੀੜਤ/ਵਿਧਵਸਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਯਾਤਰਾ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਦਿਕਪਤੀ ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਯਾਤਰਾ ਤਿਆਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 3

वैधृतौ च व्यतीपाते नागे च शकुनौ तथा चतुष्पादे च किन्तुघ्ने तथा यात्रां विवर्जयेत्

ਵੈਧ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਵਰਗੇ ਅਸ਼ੁਭ ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਨਾਗ ਤੇ ਸ਼ਕੁਨੀ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਤੁਸ਼ਪਾਦ ਅਤੇ ਕਿੰਤੁਘਨ ਕਰਣ ਦੇ ਵੇਲੇ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਨਾ ਕਰੇ; ਉਹ ਸਮੇਂ ਗਮਨ ਤਿਆਗਯੋਗ ਹੈ।

Verse 4

विपत्तारे नैधने च प्रत्यरौ चाथ जन्मनि गण्डे विवर्जयेद्यात्रां रिक्तायाञ्च तिथावपि

ਵਿਪੱਤਾਰਾ, ਨੈਧਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਰੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਅਤੇ ਜਨਮ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵੇਲੇ, ਗੰਡ (ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸੰਧਿ) ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਰਿਕਤਾ ਤਿਥੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 5

उदीची च तथा प्राची तयोरैक्यं प्रकीर्तितं पश्चिमा दक्षिणा या दिक् तयोरैक्यं तथैव च

ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਰਸਪਰ ਯੁਗਮ (ਸਹਚਰੀ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਪਰਸਪਰ ਯੁਗਮ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹਨ।

Verse 6

वाय्वग्निदिक्समुद्भूतं परिघन्न तु लङ्घयेत् आदित्यचन्द्रशौरास्तु दिवसाश् च न शोभनाः

ਹਵਾ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਰਿਘ-ਰੂਪ ਰੁਕਾਵਟ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ (ਟਾਲ ਕੇ) ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਰਾਹ ਨਾ ਲਵੇ; ਅਤੇ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਦੋਸ਼ (ਸ਼ੌਰ) ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ।

Verse 7

कृत्तिकाद्यानि पूर्वेण मघाद्यानि च याम्यतः मैत्राद्यान्यपरे चाथ वासवाद्यानि वाप्युदक्

ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਸਮੂਹ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਮਘਾ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਸਮੂਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਮੈਤ੍ਰਾ (ਅਨੁਰਾਧਾ) ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਸਮੂਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਅਤੇ ਵਾਸਵਾ (ਸ਼੍ਰਵਣ) ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਸਮੂਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰੱਖੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 8

सर्वद्वाराणि शस्तानि छायामानं वदामि ते आदित्ये विंशतिर्ज्ञेयाश् चन्द्रे षोडश कीर्तिताः

ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛਾਇਆ-ਮਾਨ (ਛਾਇਆ ਮਾਪ) ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਸੂਰਜ ਲਈ ਵੀਹ ਭਾਗ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਲਈ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹਨ।

Verse 9

भौमे पञ्चदशैवोक्ताश् चतुर्दश तथा बुधे विवर्जयेत् इति ख , ग , घ , ञ च दिक् पूर्वा या तथोदीचीति ज त्रयोदश तथा जीये शुक्रे द्वादश कीर्तिताः

ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪੰਦਰਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ ਚੌਦਾਂ—ਖ, ਗ, ਘ ਅਤੇ ਞ (ਵਰਗ) ਛੱਡਣਯੋਗ ਹਨ। ਦਿਸ਼ਾ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਜ’ (ਵਰਗ) ਵੀ। ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਤੇਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹਨ।

Verse 10

एकादश तथा सौरे सर्वकर्मसु कीर्तिताः जन्मलग्ने शक्रचापे सम्मुखे न व्रजेन्नरः

ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੌਰ ਦਿਨ ਸਭ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਨਮ ਲਗਨ ਵੇਲੇ ਜੇ ਸ਼ਕ੍ਰਚਾਪ (ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼) ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਸੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 11

शकुनादौ शुभे यायाज्जयाय हरिमास्मरन् वक्ष्ये मण्डलचिन्तान्ते कर्तव्यं राजरक्षणं

ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕੁਨ ਆਦਿ ਦਿਸਣ, ਤਾਂ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਜਿੱਤ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਵੇ। ਅਗੇ ਮੈਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੰਡਲ-ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਅੰਤ ਉਪਰੰਤ ਕਰਨਯੋਗ ਰਾਜ-ਰੱਖਿਆ (ਰਾਜਰક્ષણ) ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 12

स्वाम्यमात्यं तथा दुर्गं कोषो दण्डस्तथैव च मित्रञ्जनपदश् चैव राज्यं सप्ताङ्गमुच्यते

ਰਾਜ ਨੂੰ ਸੱਤ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਸਵਾਮੀ (ਰਾਜਾ), ਅਮਾਤ੍ਯ (ਮੰਤਰੀ), ਦੁਰਗ, ਕੋਸ਼ (ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ), ਦੰਡ (ਦੰਡਾਧਿਕਾਰ/ਸ਼ਾਸਨ-ਸ਼ਕਤੀ), ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਜਨਪਦ (ਪ੍ਰਜਾ ਸਮੇਤ ਦੇਸ਼)।

Verse 13

सप्ताङ्गस्य तु राज्यस्य विघ्नकर्तॄन् विनाशयेत् मण्डलेषु च सर्वेषु वृद्धिः कार्या महीक्षिता

ਸੱਤ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਮੰਡਲਾਂ (ਸੂਬਿਆਂ) ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਵਾਧਾ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 14

आत्ममण्डलमेवात्र प्रथमं मण्डलं भवेत् सामन्तास्तस्य विज्ञेया रिपवो मण्डलस्य तु

ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਮੰਡਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਮੰਤ (ਨੇੜਲੇ ਅਧੀਨ/ਪੜੋਸੀ ਸ਼ਾਸਕ) ਮੰਡਲ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਸਮਝੇ ਜਾਣ।

Verse 15

उपेतस्तु सुहृज् ज्ञेयः शत्रुमित्रमतः परं मित्रमित्रं ततो ज्ञेयं मित्रमित्ररिपुस्ततः

ਜੋ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਉਹ ਸੁਹ੍ਰਿਦ (ਮਿੱਤਰ) ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ; ਫਿਰ ‘ਵੈਰੀ ਦਾ ਮਿੱਤਰ’, ਫਿਰ ‘ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਮਿੱਤਰ’, ਅਤੇ ਅਗੇ ‘ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਵੈਰੀ’ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 16

एतत्पुरस्तात् कथितं पश्चादपि निबोध मे पार्ष्णिग्राहस्ततः पश्चात्ततस्त्वाक्रन्द उच्यते

ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਵੀ ਸਮਝੋ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪਾਰ্ষਣਿਗ੍ਰਾਹ’ (ਏਡੀ-ਪਕੜ) ਅਤੇ ਫਿਰ ‘ਆਕ੍ਰੰਦ’ ਨਾਮਕ ਚਾਲ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 17

आसारस्तु ततो ऽन्यः स्यादाक्रन्दासार उच्यते जिगीषोः शत्रुयुक्तस्य विमुक्तस्य तथा द्विज

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਆਕ੍ਰੰਦ-ਆਸਾਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਗੀਸ਼ੁ (ਵਿਜੇਤਾ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ) ਜਦੋਂ ਵੈਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਘੇਰੇ/ਦਬਾਅ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਦਵਿਜ।

Verse 18

नात्रापि निश् चयः शक्यो वक्तुं मनुजपुङ्गव निग्रहानुग्रहे शक्तो मध्यस्थः परिकीर्तितः

ਹੇ ਮਨੁੱਖ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਨਿਯਮ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਦੰਡ (ਨਿਗ੍ਰਹ) ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ—ਦੋਵੇਂ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਮੱਧਯਸਥ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

निग्रहानुग्रहे शक्तः सर्वेषामपि यो भवेत् उदासीनः स कथितो बलवान् पृथिवीपतिः

ਜੋ ਸਭਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦੰਡ (ਨਿਗ੍ਰਹ) ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ—ਦੋਵੇਂ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਨ (ਨਿਰਪੱਖ) ਰਹੇ, ਉਹੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਤੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬਲਵਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

मण्डलेषु च सर्वेषु सुरेश्वरसमा हि ते इत्य् अर्धश्लोक आसारस्त्वित्यस्य पूर्वं ट पुस्तके वर्तते, परन्त्वसंलग्नः न कस्यचिद्रिपुर्मित्रङ्कारणाच्छत्रुमित्रके मण्डलं तव सम्प्रोक्तमेतद् द्वादशराजकं

‘ਸਾਰੇ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਰਗਾ ਹੈਂ’—ਇਹ ਅੱਧਾ ਸ਼ਲੋਕ ਸਾਰ ਹੈ; Ṭ ਹਸਤਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨਹੀਂ। ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸ਼ਤਰੂ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸ਼ਤਰੂ-ਮਿੱਤਰ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਲਾ (ਰਾਜਨੀਤਿਕ) ਮੰਡਲ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 21

त्रिविधा रिपवो ज्ञेयाः कुल्यानन्तरकृत्रिमाः पूर्वपूर्वो गुरुस्तेषां दुश्चिकित्स्यतमो मतः

ਸ਼ਤਰੂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਕੁਲ੍ਯ (ਵੰਸ਼/ਕੁਟੁੰਬ ਤੋਂ ਉੱਠੇ), ਅਨੰਤਰਨ (ਨਜ਼ਦੀਕੀ/ਪੜੋਸੀ), ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ (ਬਨਾਵਟੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਗਲੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਸੁਧਾਰਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

अनन्तरो ऽपि यः शत्रुः सो ऽपि मे कृत्रिमो मतः पार्ष्णिग्राहो भवेच्छत्रोर्मित्राणि रिपवस् तथा

ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸ਼ਤਰੂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ (ਪਰਿਸਥਿਤੀਜਨਿਤ) ਸ਼ਤਰੂ ਹੈ। ‘ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਣਿਗ੍ਰਾਹ’ (ਪਿੱਛੋਂ ਵਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਸ਼ਤਰੂ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਵੀ (ਸਾਡੇ) ਸ਼ਤਰੂ ਹੀ ਹਨ।

Verse 23

पार्ष्णिग्राहमुपायैश् च शमयेच्च तथा स्वकं मित्रेण शत्रोरुच्छेदं प्रशंसन्ति पुरातनाः

ਉਚਿਤ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ‘ਪਾਰਸ਼ਣਿਗ੍ਰਾਹ’ (ਪਿੱਛੋਂ ਵਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੈਰੀ ਦਾ ਪੂਰਨ ਉੱਛੇਦ ਕਰੇ—ਇਹੀ ਪੁਰਾਤਨ ਲੋਕ ਸਲਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 24

मित्रञ्च शत्रुतामेति सामन्तत्वादनन्तरं शत्रुं जिगोषुरुच्छिन्द्यात् स्वयं शक्नोति चेद्यदि

ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਜਦੋਂ ਸਾਮੰਤ (ਪੜੋਸੀ ਤਾਕਤ) ਬਣਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਛੇਤੀ ਵੈਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਜੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ (ਮਿਟਾ ਕੇ) ਦੇਵੇ।

Verse 25

प्रतापवृद्धौ तेनापि नामित्राज्जायते भयं यथास्य नोद्विजेल्लोको विश्वासश् च यथा भवेत्

ਪ੍ਰਤਾਪ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਐਸਾ ਵਰਤਾਵ ਕਰੇ ਕਿ ਗੈਰ-ਵੈਰੀਆਂ (ਅਮਿੱਤਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਡਰ ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ; ਲੋਕ ਘਬਰਾਉਣ ਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਬਣੇ।

Verse 26

जिगीषुर्धर्मविजयी तथा लोकं वशन्नयेत्

ਜਿੱਤ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਜੇਤੂ ਬਣ ਕੇ, ਉਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ (ਪ੍ਰਜਾ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਲਿਆਵੇ।