Adhyaya 237

Verse 1

इत्य् अग्नेये महापुराणे श्रीस्तोत्रं नाम षट्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः रामोक्तनीतिः अग्निर् उवाच नीतिस्ते पुष्करोक्ता तु रामोक्ता लक्ष्मणाय या जयाय तां प्रवक्ष्यामि शृणु धर्मादिवर्धनीं

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ “ਸ਼੍ਰੀ-ਸਤੋਤਰ” ਨਾਮਕ ੨੩੬ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ੨੩੭ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ “ਰਾਮੋਕਤ ਨੀਤੀ” ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੁਆਰਾ ਕਹੀ ਨੀਤੀ ਹੀ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਈ ਦੱਸੀ ਸੀ; ਮੈਂ ਉਹ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਣੋ—ਇਹ ਧਰਮ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 2

राम उवाच न्यानेनार्जनमर्थस्य वर्धनं रक्षणं चरेत् सत्पात्रप्रतिपत्तिश् च राजवृत्तं चतुर्विधं

ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਧਨ ਕਮਾਉਣਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਯੋਗ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵੰਡ/ਦਾਨ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਦਾ ਉਚਿਤ ਵਰਤਾਵ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ।

Verse 3

नयस्य विनयो मूलं विनयः शास्त्रनिश् चयात् विनयो हीन्द्रियजयस्तैर् युक्तः पालयेन्महीं

ਸੁਸ਼ਾਸਨ (ਨਯ) ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿਨਯ ਹੈ। ਵਿਨਯ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਨਯ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਧਰਤੀ/ਰਾਜ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 4

शास्त्रं प्रज्ञा धृतिर्दाक्ष्यं प्रागल्भ्यं धारयिष्णुता उत्साहो वाग्मितौदार्यमापत्कालसहिष्णुता

ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਨ, ਪ੍ਰਜ્ઞਾ, ਧੀਰਜ/ਧ੍ਰਿਤੀ, ਦੱਖਤਾ, ਨਿਡਰ ਪਹਲ, ਧਾਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਵਾਗਮਿਤਾ, ਉਦਾਰਤਾ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ—ਇਹ ਲੋੜੀਂਦੇ ਗੁਣ ਹਨ।

Verse 5

प्रभावः शुचिता मैत्री त्यागः सत्यं कृतज्ञता कुलं शीलं समश्चेति गुणाः सम्पत्तिहेतवः

ਪ੍ਰਭਾਵ, ਸ਼ੁਚਿਤਾ, ਮਿਤ੍ਰਤਾ, ਤਿਆਗ, ਸੱਚ, ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ, ਚੰਗਾ ਕੁਲ, ਚੰਗਾ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਅਤੇ ਸਮਤਾ—ਇਹ ਗੁਣ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।

Verse 6

प्रकीर्णविषयारण्ये धावन्तं विप्रमाथिनं वागिमता दार्ढ्यमापत्कालसहिष्णुतेति ख , घ , ज , झ च ज्ञानाङ्कुशेन कुर्वीत वश्यमिन्द्रियदन्तिनं

ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਹਾਥੀ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੀੜਦਾ ਹੈ। ਵਾਕਚਾਤੁਰਤਾ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਵੇਲੇ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ (ਖ, ਘ, ਜ, ਝ ਨਾਲ ਸੰਕੇਤਿਤ) ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 7

कामः क्रोधस् तथा लोभो हर्षो मानो मदस् तथा षड्वर्गमुत्सृजेदेनमस्मिंस्त्यक्ते सुखी नृपः

ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਹਰਖ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਮਦ—ਇਹ ਛੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੈਰੀ ਤਿਆਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਸੁਖੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

आन्वीक्षिकीं त्रयीं वार्तां दण्डनीतिं च पार्थिवः तद्वैद्यैस्तत्क्रियोपैतैश्चिन्ततयेद्विनयान्वितः

ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਨਵੀਕ੍ਸ਼ਿਕੀ, ਤ੍ਰਯੀ (ਵੇਦ-ਤ੍ਰਯ), ਵਾਰਤਾ ਅਤੇ ਦੰਡਨੀਤੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ, ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਅਭਿਆਸ-ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 9

आन्वीक्षिक्यार्थविज्ञानं धर्माधर्मौ त्रयीस्थितौ अर्थानर्थौ तु वार्तायां दण्डनीत्यां नयानयौ

ਆਨਵੀਕ੍ਸ਼ਿਕੀ ਵਿੱਚ ਹਿਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰਯੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਵਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਲਾਭ ਅਤੇ ਹਾਨੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੰਡਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਯ ਤੇ ਅਨਯ (ਨੀਤੀ ਤੇ ਅਨੀਤੀ) ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

अहिंसा सूनृता वाणी सत्यं शौचं दया क्षमा वर्णिनां लिङ्गिनां चैव सामान्यो धर्म उच्यते

ਅਹਿੰਸਾ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸੱਚੀ ਬਾਣੀ, ਸਤ੍ਯ, ਸ਼ੌਚ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ—ਇਹ ਵਰਣਧਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਲਿੰਗਧਾਰੀਆਂ (ਸੰਨਿਆਸ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਣ ਵਾਲਿਆਂ) ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 11

प्रजाः समनुगृह्णीयात् कुर्यादाचारसंस्थितिं वाक् सूनृता दया दानं हीनोपगतरक्षणं

ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਕਿਰਪਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ; ਉਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੱਚੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਦਇਆ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਤਿਤ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਵੰਚਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

Verse 12

इति वृत्तं सतां साधुहितं सत्पुरुषव्रतं आधिव्याधिपरीताय अद्य श्वो वा विनाशिने

ਇਹ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਵਰਤਾਓ ਹੈ—ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੋ-ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਅਤੇ ਜੋ ਅੱਜ ਜਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਨਾਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਅਪਣਾਵੇ।

Verse 13

को हि राजा शरीराय धर्मापेतं समाचरेत् न हि स्वमुखमन्विच्छन् पीडयेत् कृपणं जनं

ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੁਖ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਅਧਰਮ ਕਰੇਗਾ? ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਭਰਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗਰੀਬ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਦਬਾਏ।

Verse 14

कृपणः पीड्यमानो हि मन्युना हन्ति पार्थिवं क्रियते ऽभ्यर्हणीयाय स्वजनाय यथाञ्जलिः

ਕ੍ਰਿਪਣ ਤੇ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਜਨ—ਜੋ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ—ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅੰਜਲੀ ਬੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

ततः साधुतरः कार्यो दुर्जनाय शिवर्थिना प्रियमेवाभिधातव्यं सत्सु नित्यं द्विषत्सु च

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਮੰਗਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਸਦਾਚਾਰ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ, ਵੈਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਹੀ ਬੋਲੇ।

Verse 16

देवास्ते प्रियवक्तारः पशवः क्रूरवादिनः शुचिरास्तिक्यपूतात्मा पूजयेद्देवताः सदा

ਜੋ ਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਉਹ ਦੇਵਤੁਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਕਠੋਰ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਉਹ ਪਸ਼ੂਤੁਲ। ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਆਸਤਿਕਤਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 17

दीनोपगतरक्षणमिति ख , घ , छ , ज , ञ , ट च स्वमुखमन्विच्छुरिति ख , छ च देवतावत् गुरुजनमात्मवच्च सुहृज्जनं प्रणिपातेन हि गुरुं सतो ऽमृषानुचेष्टितैः

“ਦੀਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ” (ਖ, ਘ, ਛ, ਜ, ਞ, ਟ ਪਾਠ) ਅਤੇ “ਆਪਣਾ ਲਾਭ ਖੋਜਣਾ” (ਖ ਅਤੇ ਛ ਪਾਠ)—ਇਹ ਪਾਠਭੇਦ ਹੈ। ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੁਲ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗੁਰੂ ਦਾ ਪ੍ਰਣਾਮ ਨਾਲ, ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਆਚਰਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਪਟ-ਰਹਿਤ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 18

कुर्वीताभिमुखान् भृत्यैर् देवान् सुकृतकर्मणा सद्भावेन हरेन्मित्रं सम्भ्रमेण च बान्धवान्

ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਸਤਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ; ਸੱਚੇ ਸਦਭਾਵ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਆਦਰ-ਭਰੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਵਰਤਾਓ ਕਰੇ।

Verse 19

स्त्रीभृत्यान् प्रेमदानाभ्यां दाक्षिण्येतरं जनं अनिन्दा परकृत्येषु स्वधर्मपरिपालनं

ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਕਰੇ; ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੌਜਨ੍ਯ ਨਾਲ ਵਰਤਾਓ ਕਰੇ; ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਦੀ ਨਿਭਾਈ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਕਰੇ।

Verse 20

कृपणेषु दयालुत्वं सर्वत्र मधुरा गिरः प्राणैर् अप्युपकारित्वं मित्रायाव्यभिचारिणे

ਦੁਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ, ਹਰ ਥਾਂ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਕ਼ੀਮਤ ਤੇ ਵੀ ਉਪਕਾਰ—ਇਹ ਮਿੱਤਰ ਲਈ ਅਡੋਲ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

Verse 21

गृहागते परिष्वङ्गः शक्त्या दानं सहिष्णुता स्वसमृद्धिष्वनुत्सेकः परवृद्धिष्वमत्सरः

ਘਰ ਆਏ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਉਣਾ, ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਤੇ ਈਰਖਾ ਨਾ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਗੁਣ ਪਾਲਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 22

अपरोपतापि वचनं मौनव्रतचरिष्णुता बन्धभिर्बद्धसंयोगः स्वजने चतुरश्रता

ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ, ਮੌਨ-ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਅਭਿਆਸ, ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੰਗਤ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਠੋਸ ਵਰਤਾਓ—ਇਹ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 23

उचितानुविधायित्वमिति वृत्तं महात्मनां

‘ਜੋ ਯੋਗ ਹੈ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਣਾ’—ਇਹੀ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਚਾਲ ਹੈ।