Adhyaya 229
Chapter 229 — शकुनानि (Śakuna: Omens)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਇ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ‘ਸ਼ਕੁਨ’—ਜਨਤਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਅਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤ-ਸੰਕੇਤ—ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਅਸ਼ੁਭ ਦਰਸ਼ਨ/ਵਸਤੂ/ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਕੋਇਲਾ, ਕੀਚੜ, ਚਮੜਾ-ਵਾਲ ਆਦਿ, ਕੁਝ ਤਿਰਸਕ੍ਰਿਤ/ਅਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨੇ ਗਏ ਵਰਗ, ਟੁੱਟੇ ਬਰਤਨ, ਖੋਪੜੀਆਂ-ਹੱਡੀਆਂ—ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਧੁਨੀ-ਸ਼ਕੁਨ ਜਿਵੇਂ ਬੇਸੁਰੇ ਵਾਜੇ ਤੇ ਕਰੜਾ ਕੋਲਾਹਲ। ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਆਓ’ ‘ਜਾਓ’ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭਤਾ, ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਖੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਭੇਦ, ਅਤੇ ‘ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਰੁਕ, ਨਾ ਜਾ’ ਵਰਗੇ ਮੌਤ-ਸੂਚਕ ਬੋਲ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਾਹਨ ਦਾ ਠੋਕਰ ਖਾਣਾ, ਹਥਿਆਰ ਟੁੱਟਣਾ, ਸਿਰ ਤੇ ਚੋਟ, ਜੋੜ-ਫਿਟਿੰਗ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ ਆਦਿ ਵੀ ਮੰਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਪੂਜਾ-ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਨਾਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਦੂਜਾ ਪੁਸ਼ਟੀਕਾਰਕ ਸੰਕੇਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਰੋਧੀ/ਨਿਵਾਰਕ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ, ਫੁੱਲ, ਭਰਿਆ ਕਲਸ਼, ਗਾਂ, ਅੱਗ, ਸੋਨਾ-ਚਾਂਦੀ-ਰਤਨ, ਘਿਉ-ਦਹੀਂ-ਦੁੱਧ, ਸ਼ੰਖ, ਗੰਨਾ, ਸ਼ੁਭ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਭਗਤੀ-ਗੀਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕੁਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे स्वप्नाध्यायी नाम अष्टाविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ एकोनत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः शकुनानि पुष्कर उवाच औषधानि च युक्तानि धान्यं कृष्णमशोभनं कार्पासं तृणशुष्कञ्च गोमयं वै धनानि च
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਸੁਪਨੇਆਂ ਦਾ ਅਧਿਆਇ’ ਨਾਮਕ ੨੨੮ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ੨੨੯ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਸ਼ਕੁਨ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ; ਕਾਲਾ ਅਨਾਜ ਅਸ਼ੁਭ; ਕਪਾਹ, ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ, ਗੋਬਰ ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ (ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ) ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 2
अङ्गारं गुडसर्जौ च मुण्डाभ्यक्तञ्च नग्नकं अयः पङ्कं चर्मकेशौ उन्मत्तञ्च नपुंसकं
ਅੰਗਾਰ (ਕੋਲਾ); ਗੁੜ ਅਤੇ ਰਾਲ; ਮੁੰਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇਲ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨੰਗਾ ਵਿਅਕਤੀ; ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਕੀਚੜ; ਚਮੜਾ ਅਤੇ ਵਾਲ; ਅਤੇ ਉਨਮੱਤ ਤੇ ਨਪੁੰਸਕ—(ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ) ਅਸ਼ੁਭ/ਅਸ਼ੌਚਕਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 3
चण्डालश्वपचाद्यानि नरा बन्धनपालकाः गर्भिणी स्त्री च विधवाः पिण्यकादीनि वै मृतं
ਚਾਂਡਾਲ, ਸ਼ਵਪਚ ਆਦਿ; ਕੈਦ/ਕਾਰਾਗਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼; ਗਰਭਵਤੀ ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ; ਅਤੇ ਪਿੰਯਕ ਆਦਿ ਬਚੇ-ਖੁਚੇ ਪਦਾਰਥ—ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ‘ਮ੍ਰਿਤ/ਅਪਵਿਤ੍ਰ’ (ਅਸ਼ੌਚਕਰ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 4
तुषभस्मकपालास्थिभिन्नभाण्डमशस्तकं अशस्तो वाद्यशब्दश् च भिन्नभैरवझर्झरः
ਤੂੜੀ/ਭੂਸੀ, ਰਾਖ, ਖੋਪੜੀਆਂ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ, ਅਤੇ ਟੁੱਟੇ ਭਾਂਡੇ—ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਵੀ, ਅਤੇ ਭੈਰਵ ਡੋਲ ਤੇ ਝਰਝਰ ਦਾ ਟੁੱਟਾ-ਫੁੱਟਾ ਕਰੜਾ ਸ਼ੋਰ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ।
Verse 5
एहीति पुरतः शब्दः शस्यते न तु पृष्ठतः गच्छेति पश्चाच्छब्दो ऽग्र्यः पुरस्तात्तु विगर्हितः
ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ‘ਏਹੀਤੀ’ (ਆਓ) ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ, ਪਿੱਛੇ ਵਾਲੇ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਪਿੱਛੇ ਵਾਲੇ ਲਈ ‘ਗੱਛ’ (ਜਾਓ) ਉਚਿਤ ਹੈ; ਪਰ ਅੱਗੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ‘ਜਾਓ’ ਕਹਿਣਾ ਨਿੰਦਣਯ ਹੈ।
Verse 6
क्व यासि तिष्ठ मा गच्छ किन्ते तत्र गतस्य च अनिष्टशब्दा मृत्यर्थं क्रव्यादश् च ध्वजादिगः
‘ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਰੁਕ—ਨਾ ਜਾ।’ ਜੋ ਉੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਅਸ਼ੁਭ ਪੁਕਾਰਾਂ ਮੌਤ ਦਾ ਲੱਛਣ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦ (ਮਾਸਭੱਖੀ) ਜੀਵ ਅਤੇ ਝੰਡੇ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵੀ ਮੌਤ-ਸੂਚਕ ਹਨ।
Verse 7
स्खलनं वाहनानाञ्च शस्त्रभङ्गस्तथैव च शिरोघातश् च द्वाराद्यैश्च्छत्रवासादिपातनं
ਸਵਾਰੀ/ਵਾਹਨ ਦਾ ਫਿਸਲਣਾ ਜਾਂ ਠੋਕਰ ਖਾਣਾ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ, ਸਿਰ ‘ਤੇ ਚੋਟ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਚੌਖਟ ਆਦਿ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ ਅਤੇ ਛਤਰੀ, ਛਪਰੀ/ਛਾਵਣੀ ਆਦਿ ਦਾ ਢਹਿ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਅਸ਼ੁਭ ਹਾਦਸੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 8
हरिमभ्यर्च्य संस्तुत्य स्यादमङ्गल्यनाशनं द्वितीयन्तु ततो दृष्ट्वा विरुद्धं प्रविशेद्गृहं
ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਅਤੇ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਮੰਗਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਨਿਮਿੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ (ਨਿਵਾਰਕ) ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 9
श्वेताः सुमनसः श्रेष्ठाः पूर्णकुम्भो महोत्तमः मांसं मत्स्या दूरशब्दा वृद्ध एकः पशुस्त्वजः
ਚਿੱਟੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ, ਮੰਗਲ ਫੁੱਲ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਭਰਿਆ ਕਲਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਸ ਅਤੇ ਮੱਛੀ, ਦੂਰੋਂ ਸੁਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਇਕੱਲਾ ਮਿਲਿਆ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਅਤੇ ਝੰਡੇ ਵਾਲਾ/ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪਸ਼ੂ—ਇਹ ਵੀ ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਗੁਨ ਹਨ।
Verse 10
गावस्तरङ्गमा नागा देवश् च ज्वलितो ऽनलः दूर्वार्द्रगोमयं वेश्या स्वर्णरूप्यञ्च रत्नकं
ਗਾਂਵਾਂ, ਚਲਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਨਾਗ, ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਧਧਕਦੀ ਅੱਗ; ਦੂರ್ವਾ ਘਾਹ, ਭਿੱਜਾ ਗੋਬਰ, ਵੇਸ਼ਿਆ; ਅਤੇ ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਰਤਨ—ਇਹ ਸੁਪਨੇ/ਸ਼ਕੁਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਸਤੂਆਂ ਗਿਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 11
वचासिद्धार्थकौषध्यो मुद्ग आयुधखड्गकं छत्रं पीठं राजलिङ्गं शवं रुदितवर्जितं
ਵਚਾ, ਸਿੱਧਾਰਥ (ਚਿੱਟੀ ਸਰੋਂ) ਅਤੇ ਔਖਧੀਆਂ; ਮੁਦਗ; ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਖੜਗ; ਛਤਰ; ਪੀਠ/ਸਿੰਘਾਸਨ—ਇਹ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਵ ਅਤੇ ਰੋਣ-ਵਿਲਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 12
फलं घृटं दधि पयो अक्षतादर्शमाक्षिकं शङ्खं इक्षुः शुभं वाक्यं भक्तवादितगीतकं
ਫਲ, ਘਿਉ, ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ, ਅਖਤ (ਅਖੰਡ ਚੌਲ), ਦਰਪਣ, ਸ਼ਹਿਦ, ਸ਼ੰਖ, ਗੰਨਾ, ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ, ਅਤੇ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਾਜੇ ਤੇ ਗੀਤ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 13
गुडसर्पौ चेति ग , घ , ञ च गम्भीरमेघस्तनितं तडित्तुष्टिश् च मानसी एकतः सर्वलिङ्गानि मनसस्तुष्टिरेकतः
‘ਗੁੜ’ ਅਤੇ ‘ਸਰਪ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ, ਘ ਅਤੇ ਞ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ‘ਬੱਦਲ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਗੜਗੜਾਹਟ’ ਅਤੇ ‘ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਉਪਜੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ’—ਇਹ ਮਨਸਿਕ ਅਨੁਭਵ ਹਨ। ਇੱਕ ਥਾਂ ਸਭ ਲਿੰਗ (ਵਿਆਕਰਨਕ) ਇਕੱਠੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਕੇਵਲ ਮਨ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It lists defiling/ritually unsuitable substances and persons (e.g., broken vessels, skulls/bones, mud/leather/hair, certain stigmatized groups), discordant sounds, alarming speech-omens, and practical mishaps like stumbling vehicles or broken weapons.
The chapter prescribes worship and praise of Hari (Viṣṇu) to destroy inauspiciousness, then advises observing a second confirming sign and entering/acting in a manner contrary to the omen to neutralize it.