Adhyaya 238
Chapter 238 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ) | Duties of Kings
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਗਨਿ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਧਾਰਾ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ ਦੇ ਸਪਤਾਂਗ—ਸਵਾਮੀ (ਰਾਜਾ), ਅਮਾਤ੍ਯ (ਮੰਤਰੀ), ਰਾਸ਼ਟਰ (ਭੂਮੀ-ਪ੍ਰਜਾ), ਦੁਰਗ, ਕੋਸ਼, ਬਲ (ਸੈਨਾ) ਅਤੇ ਸੁਹ੍ਰਿਤ (ਮਿੱਤਰ)—ਨੂੰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਅੰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣ—ਸੱਚਾਈ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ, ਬੁੱਧੀ, ਸ਼ੁਚਿਤਾ, ਨਿਸ਼ਠਾ, ਦੂਰਦਰਸ਼ਤਾ—ਅਤੇ ਲੋਭ, ਦੰਭ, ਚੰਚਲਤਾ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ, ਮੰਤ੍ਰ-ਗੁਪਤੀ ਅਤੇ ਸੰਧਿ-ਵਿਗ੍ਰਹ (ਮਿੱਤਰਤਾ-ਵੈਰ) ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਸ਼ਹਿਰ ਬਸਾਉਣ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ, ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੇ ਰਸਦ, ਧਰਮਯੁਕਤ ਕੋਸ਼-ਵ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੈਨਾ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਦੰਡ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਮਿੱਤਰ-ਚੋਣ ਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਉਪਾਅ—ਨੇੜੇ ਜਾਣਾ, ਮਿੱਠੀ-ਸਪਸ਼ਟ ਬਾਣੀ, ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਦਾਨ—ਨਾਲ ਹੀ ਸੇਵਕਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ, ਰਾਜਸਵ ਉਪਾਅ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਰਾਜੇ ਦੀ ਚੌਕਸੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रामोक्तनीतिर्नाम सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथाष्टत्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः राजधर्माः राम उवाच स्वाम्यमात्यञ्च राष्ट्रञ्च दुर्गं कोषो बलं सुहृत् परस्परोपकारीदं सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਰਾਮੋਕਤ ਨੀਤੀ’ ਨਾਮਕ ੨੩੭ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ੨੩੮ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਰਾਜਧਰਮ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਵਾਮੀ (ਰਾਜਾ), ਅਮਾਤ੍ਯ (ਮੰਤਰੀ), ਰਾਸ਼ਟਰ (ਜਨਪਦ), ਦੁਰਗ, ਕੋਸ਼ (ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ), ਬਲ (ਸੈਨਾ) ਅਤੇ ਸੁਹ੍ਰਿਤ (ਮਿੱਤਰ ਰਾਜ)—ਪਰਸਪਰ ਉਪਕਾਰਕ ਇਹ ਸੱਤ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ‘ਰਾਜ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
स्वसमृद्धिष्वित्यादिः, मीनव्रतचरिष्णुतेत्यन्तः ज पुस्तके नास्ति राज्याङ्गानां वरं राष्ट्रं साधनं पालयेत् सदा कुलं शीलं वयः सत्त्वं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता
‘ਸ੍ਵਸਮ੍ਰਿੱਧਿਸ਼ੁ…’ ਤੋਂ ‘…ਮੀਨਵ੍ਰਤਚਰਿਸ਼੍ਣੁਤੇ’ ਤੱਕ ਦਾ ਅੰਸ਼ ‘ਜ’ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਧਨ-ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਕੁਲ, ਸ਼ੀਲ, ਉਮਰ, ਸੱਤਵ, ਦਾਖ਼ਿਣ੍ਯ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਜ-ਨਿਰਵਾਹ ਨੂੰ ਯੋਗਤਾ ਮੰਨ ਕੇ।
Verse 3
अविसंवादिता सत्यं वृद्धसेवा कृतज्ञता दैवसम्पन्नता बुद्धिरक्षुद्रपरिवारता
ਬਚਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਅਵਿਸੰਵਾਦਿਤਾ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞਤਾ, ਦੈਵੀ ਸੰਪੰਨਤਾ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਨੀਚਤਾ-ਰਹਿਤ (ਉੱਤਮ) ਸੰਗਤ/ਪਰਿਵਾਰ—ਇਹ ਗੁਣ ਹਨ।
Verse 4
शक्यसामन्तता चैव तथा च दृढभक्तिता दीर्घदर्शित्वमुत्साहः शुचिता स्थूललक्षिता
ਸਾਮੰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਕਤੀ/ਨਿਸ਼ਠਾ; ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ; ਆਚਰਨ ਦੀ ਸ਼ੁਚਿਤਾ; ਅਤੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਪਸ਼ਟ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਲੱਛਣ—ਇਹ ਵੀ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 5
विनीतत्वं धार्मिकता साधोश् च नृपतेर्गुणाः प्रख्यातवंशमक्रूरं लोकसङ्ग्राहिणं शुचिं
ਵਿਨਯ, ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਾਧੂ-ਆਚਰਨ—ਇਹ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ; ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੰਸ਼ ਦਾ, ਅਕ੍ਰੂਰ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ (ਲੋਕਸੰਗ੍ਰਾਹਕ), ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ ਹੋਵੇ।
Verse 6
कुर्वीतात्सहिताङ्क्षी परिचारं महीपतिः वाग्मी प्रगल्भः स्मृतिमानुदग्रो बलवान् वशी
ਮਹੀਪਤੀ (ਰਾਜਾ) ਨੂੰ ਸੇਵਕ ਵਜੋਂ ਐਸਾ ਵਿਅਕਤੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਵਧਾਨ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹੋਵੇ; ਵਾਗਮੀ, ਪ੍ਰਗਲਭ, ਕਰਤਵ੍ਯ-ਸਮ੍ਰਿਤੀਵਾਨ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਵਸ਼ੀ (ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹੀ) ਹੋਵੇ।
Verse 7
नेता दण्डस्य निपुणः कृतशिल्पपरिग्रहः पराभियोगप्रसहः सर्वदुष्टप्रतिक्रिया
ਦੰਡ ਦਾ ਧਾਰਕ (ਨਿਆਂ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ) ਦੰਡਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਲਾਵਾਂ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਿਖਿਆਤ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਰੋਪਣ ਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਸਹਿਣ ਯੋਗ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਖ ਹੋਵੇ।
Verse 8
प्रवृत्तान्ववेक्षी च सन्धिविग्रहतत्त्ववित् गूढमन्त्रप्रचारज्ञो देशकालविभागवित्
ਉਹ ਚੱਲ ਰਹੇ ਕੰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਸੰਧੀ ਅਤੇ ਵਿਗ੍ਰਹ ਦੇ ਤੱਤ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਗੁਪਤ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦੀ ਯੋਗ ਵੰਡ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।
Verse 9
आदाता सम्यगर्थानां विनियोक्ता च पात्रवित् क्रोधलोभभयद्रोहदम्भचापलवर्जितः
ਉਹ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਦਾ ਯੋਗ ਵਿਨਿਯੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਡਰ, ਦ੍ਰੋਹ, ਦੰਭ ਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।
Verse 10
परोपतापपैशून्यमात्सर्येर्षानृतातिगः वृद्धोपदेशसम्पन्नः शक्तो मधुरदर्शनः
ਉਹ ਪਰ-ਪੀੜਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਅਤੇ ਪੈਸ਼ੁਨ੍ਯ (ਨਿੰਦਾ) ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਤਸਰ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਝੂਠ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸੌਮ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ-ਵਿਹਾਰ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।
Verse 11
गुणानुरागस्थितिमानात्मसम्पद्गुणाः स्मृताः कुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवन्तो ऽनुरागिणः
ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਨੁਰਾਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਪਦਾ ਅਤੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਕੁਲੀਨ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ—ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਸ਼੍ਰੁਤਵਾਨ (ਵਿਦਵਾਨ) ਅਤੇ ਸਨੇਹੀ।
Verse 12
एत् सदेत्यन्तः पाठः ग पुस्तके नास्ति तद्वच्च दृढभक्तितेति ग कृतशिल्पः स्ववग्रह इति घ , ञ च सर्वदुष्टप्रतिग्रह इति ख , घ , छ च परच्छिद्रान्ववेक्षी चेति घ , ञ च गुणवन्तो ऽनुगामिन इति ग दण्डनीतेः प्रयोक्तारः सचिवाः स्युर्महीपतेः सुविग्रहो जानपदः कुलशीककलान्वितः
ਰਾਜੇ ਦੀ ਦੰਡਨੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਚਿਵ (ਮੰਤਰੀ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੁਗਠਿਤ ਦੇਹ ਵਾਲੇ, ਰਾਜਕਾਜ ਵਿੱਚ ਤਜਰਬੇਕਾਰ, ਚੰਗੇ ਕੁਲ ਤੇ ਚਰਿਤਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਹੁਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋਣ।
Verse 13
वाग्मी प्रगल्भश् चक्षुष्मानुत्साही प्रतिपत्तिमान् स्तम्भचापलहीनश् च मैत्रः क्लेशसहः शुचिः
ਉਹ ਵਾਕਚਾਤੁਰ ਤੇ ਨਿਡਰ, ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਸੁਝਬੂਝ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ; ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਮਿੱਤਰਭਾਵੀ, ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ।
Verse 14
सत्यसत्त्वधृतिस्थैर्यप्रभावारोग्यसंयुतः कृतशिल्पश् च दक्षश् च प्रज्ञावान् धारणान्वितः
ਉਹ ਸਚਾਈ, ਨੈਤਿਕ ਬਲ, ਧੀਰਜ, ਠਹਿਰਾਵ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ; ਕਲਾਵਾਂ-ਸ਼ਿਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਿਕਸ਼ਿਤ, ਦੱਖ, ਪ੍ਰਜ્ઞਾਵਾਨ ਅਤੇ ਧਾਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸੰਯਮ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।
Verse 15
दृढभक्तिरकर्ता च वैराणां सचिवो भवेत् स्मृतिस्तत्परतार्थेषु चित्तज्ञो ज्ञाननिश् चयः
ਉਸ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਠਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਰਤੂਤ ਨਾ ਕਰੇ; ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣੇ। ਉਦੇਸ਼-ਸੰਬੰਧੀ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਪੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।
Verse 16
दृढता मन्त्रगुप्तिश् च मन्त्रिसम्पत् प्रकीर्तिता त्रय्यां च दण्डनीत्यां च कुशलः स्यात् पुरोहितः
ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਗੁਪਤਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ—ਇਹ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਉੱਤਮ ਸੰਪੱਤਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਤ੍ਰਯੀ (ਵੇਦ) ਅਤੇ ਦੰਡਨੀਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 17
अथर्वदेवविहितं कुर्याच्छान्तिकपौष्टिकं साधुतैषाममात्यानां तद्विद्यैः सह बुद्धिमान्
ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਥਰਵਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਂਤਿਕ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀਦਾਇਕ) ਕਰਮ, ਉਸ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਲਈ ਕਰਵਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 18
चक्षुष्मत्तां च शिल्पञ्च परीक्षेत गुणद्वयं स्वजनेभ्यो विजानीयात् कुलं स्थानमवग्रहं
ਦੋ ਗੁਣ—ਸਪਸ਼ਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਤੀਖੀ ਪਰਖ) ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪ/ਕੌਸ਼ਲ—ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਕੁਲ, ਦਰਜਾ-ਮਰਤਬਾ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ/ਪਿਛਲਾ ਰਿਕਾਰਡ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 19
परिकर्मसु दक्षञ्च विज्ञानं धारयिष्णुतां गुणत्रयं परीक्षेत प्रागलभ्यं प्रीतितां तथा
ਨਿਯੁਕਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਣ-ਤ੍ਰਯ—ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਖਤਾ, ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਧੀਰਜ/ਟਿਕਾਊਪਨ—ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਆਚਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਿਸ਼ਠਾ (ਸਦਭਾਵ) ਵੀ ਪਰਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 20
कथायोगेषु बुद्ध्येत वाग्मित्वं सत्यवादितां उतसाहं च प्रभावं च तथा क्लेशसहिष्णुतां
ਕਥਾ-ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਕਥਨ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗੁਣ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਵਾਕਚਾਤੁਰਤਾ, ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਾਕਤ, ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ।
Verse 21
धृतिं चैवानुरागं च स्थैर्यञ्चापदि लक्षयेत् भक्तिं मैत्रीं च शौचं च जानीयाद्व्यवहारतः
ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਅਨੁਰਾਗ, ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲਤਾ—ਇਹ ਪਛਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਰਤਾਓ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿਤਾ (ਆਚਰਨ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ) ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 22
कृतशीलश्चेति ज चिन्तको ज्ञाननिश् चय इति ग परीक्षेत गुणत्रयमिति ज प्रतिभां तथेति ज स्वजनेभ्य इत्य् आदिः, क्लेशसहिष्णुतामित्यन्तः पाठः छ पुस्तके नास्ति संवासिभ्यो बलं सत्त्वमारोग्यं शीलमेव च अस्तब्धतामचापल्यं वैराणां चाप्यकीर्तनं
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਵੱਸਦੇ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਲ, ਹੌਸਲਾ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰਤਾ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਨਿਮਰਤਾ, ਚੰਚਲਤਾ-ਰਹਿਤ ਠਹਿਰਾਵ, ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬਦਨਾਮ ਨਾ ਹੋਣਾ।
Verse 23
प्रत्यक्षतो विजानीयाद् भद्रतां क्षुद्रतामपि फलानुमेयाः सर्वत्र परोक्षगुणवृत्तयः
ਜੋ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਨੀਚਤਾ—ਦੋਵੇਂ ਜਾਣਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਥਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗੁਪਤ ਕਿਰਿਆ ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 24
शस्याकरवती पुण्या खनिद्रव्यसमन्विता गोहिता भूरिसलिला पुण्यैर् जनपदैर् युता
ਪੁੰਨ ਭਰੀ ਧਰਤੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅਨਾਜ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋਵੇ, ਖਨਿਜ ਧਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਗਾਂਵਾਂ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪੁੰਨਵਾਨ ਬਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਵੇ।
Verse 25
रम्या सकुञ्जरबला वारिस्थलपथान्विता अदेवमातृका चेति शस्यते भूरिभूतये
ਜੋ ਥਾਂ ਸੁਹਾਵਣੀ ਹੋਵੇ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਬਲ ਵਰਗੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਰੱਖਦੀ ਹੋਵੇ, ਪਾਣੀ, ਪੱਕੀ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਰਾਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਉਪਦ੍ਰਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਵੱਡੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਸਰਾਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 26
शूद्रकारुवणिक्प्रायो महारम्भः कृषी बलः सानुरागो रिपुद्वेषी पीडासहकरः पृथुः
ਉਹ ਅਕਸਰ ਸ਼ੂਦਰਾਂ, ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਅਤੇ ਵਣਿਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਵੱਡੇ ਉਪਰਾਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਬਲ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਸਨੇਹੀ, ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਡੌਲ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
नानादेश्यैः समाकीर्णो धार्मिकः पशुमान् बली ईदृक्जनपदः शस्तो ऽमूर्खव्यसनिनायकः
ਜੋ ਜਨਪਦ ਅਨੇਕ ਦੇਸਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ, ਪਸ਼ੂਧਨ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੋਵੇ—ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਇਕ ਨਾ ਮੂਰਖ ਹੋਵੇ ਨਾ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਦਾਸ—ਉਹ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ।
Verse 28
पृथुसीमं महाखातमुच्चप्राकारतोरणं पुरं समावसेच्छैलसरिन्मरुवनाश्रयं
ਵੱਡੀ ਹੱਦਬੰਦੀ, ਮਹਾਨ ਖਾਈ-ਪਰਿਖਾ, ਉੱਚੀਆਂ ਫ਼ਸੀਲਾਂ ਅਤੇ ਤੋਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 29
जलवद्धान्यधनवद्दुर्गं कालसहं महत् औदकं पार्वतं वार्क्षमैरिणं धन्विनं च षट्
ਕਿਲ੍ਹਾ ਪਾਣੀ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਸਹਿ (ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਟਿਕਣ ਵਾਲਾ) ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਛੇ ਭੇਦ ਹਨ—ਜਲ-ਦੁਰਗ, ਪਰਬਤ-ਦੁਰਗ, ਵਨ/ਵ੍ਰਿਕਸ਼-ਦੁਰਗ, ਸੁੱਕੀ ਭੂਮੀ ਦਾ ਦੁਰਗ, ਧਨ੍ਵ/ਮਰੁ-ਦੁਰਗ ਅਤੇ ਰੇਤਲਾ ਸੁੱਕਾ ਦੁਰਗ।
Verse 30
ईप्सितद्रव्यसम्पूर्णः पितृपैतामहोचितः धर्मार्जितो व्ययसहः कोषो धर्मादिवृद्धये
ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਲੋੜੀਂਦੇ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਪਿਤਾ-ਪਿਤਾਮਹ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਧਰਮਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਖ਼ਰਚਾ ਝੱਲ ਸਕਣ ਯੋਗ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਮ ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਵਧਣ।
Verse 31
पितृपैतामहो वश्यः संहतो दत्तवेतनः विख्यातपौरुषो जन्यः कुशुलः शकुनैर् वृतः
ਉਹ ਪਿਤਾ-ਪਿਤਾਮਹ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਸੰਗਠਿਤ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਨਖ਼ਾਹਦਾਰ ਸੇਵਕ ਹੋਵੇ; ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਜਨ੍ਯ (ਸਧਾਰਣ ਯੋਧਾ ਵਰਗ) ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ਕੁਨ-ਵਿਦ (ਲੱਛਣ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ) ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 32
नानाप्रहणोपेतो नानायुद्धविशारदः सत्त्वमारोग्यं कुलमेव चेति ज मख्यव्यसननायक इति ग उच्चप्रकारगोपुरमिति घ , ञ च नानायोधसमाकीर्णौ नीराजितहयद्विपः
ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਕਈ ਯੁੱਧ-ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ—ਇਹ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਸਾਹਸ, ਨਿਰੋਗਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ—ਇਹ ‘ਜ’ ਹੈ। ਆਫ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਸਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਨਾਇਕ—ਇਹ ‘ਗ’ ਹੈ। ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਗੋਪੁਰ ਵਾਲਾ ਕਿਲ੍ਹਾ—ਇਹ ‘ਘ’ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਸਜੇ ਹੋਏ ਘੋੜੇ-ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੈਨਿਕ-ਵਿਊਹ—ਇਹ ‘ਞ’ ਹੈ।
Verse 33
प्रवासायासदुःखेषु युद्धेषु च कृतश्रमः अद्वैधक्षत्रियप्रायो दण्डो दण्डवतां मतः
ਸਫ਼ਰ, ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਦੰਡ ਉਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮਿਹਨਤ ਭੋਗਵਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੰਡ-ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਦੰਡ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖ਼ਤਰੀਏ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਧ—ਅਰਥਾਤ ਸਿੱਧਾ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ—ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇ।
Verse 34
योगविज्ञानसत्त्वारूढ्यं महापक्षं प्रियम्वदं आयातिक्षममद्वैधं मित्रं कुर्वीत सत्कुलं
ਸੁੱਚੇ ਕੁਲ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਯੋਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਵੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੱਖ-ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਵੇ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਮੁਸੀਬਤ ਸਹਿਣ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਅਹੰਕਾਰ-ਮਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਧ—ਅਰਥਾਤ ਦੋਮਨ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 35
दूरादेवाभिगमनं स्पष्टार्थहृदयानुगा वाक् सत्कृत्य प्रदानञ्च त्रिविधो मित्रसङ्ग्रहः
ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਜਾ ਕੇ ਮਿਲਣਾ, ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਕਰਨੀ, ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦੇਣਾ—ਮਿੱਤਰ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਇਹ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਢੰਗ ਹੈ।
Verse 36
धर्मकामार्थसंयोगो मित्रात्तु त्रिविधं फलं औरसं तत्र सन्नद्धं तथा वंशक्रमागतं
ਮਿੱਤਰ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਸੰਯੋਗ। ਉਸ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਬੰਧਨ ‘ਔਰਸ’—ਅਰਥਾਤ ਕੁਦਰਤੀ/ਸੰਤਾਨ-ਸਮਾਨ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਾਂਗ ਵੀ ਸਥਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
रक्षितं व्यसनेभ्यश् च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधं मित्रे गुणाः सत्यताद्याः समानसुखदुखता
ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਵਿਪੱਤੀਆਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ। ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਗੁਣ ਸੱਚਾਈ ਆਦਿ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਸਾਂਝ—ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਗ਼ਮ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣਾ।
Verse 38
वक्ष्ये ऽनुजीविनां वृत्ते सेवी सेवेत भूपतिं दक्षता भद्रता दार्ढ्यं क्षान्तिः क्लेशसहिष्णुता
ਮੈਂ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਢੰਗ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਸੇਵਕ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਾਬਲੀਅਤ, ਚੰਗਾ ਚਰਿੱਤਰ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਖ਼ਿਮਾ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ।
Verse 39
सन्तोषः शीलमुत्साहो मण्डयत्यनुजीविनं यथाकालमुपासीत राजानं सेवको नयात्
ਸੰਤੋਖ, ਚੰਗਾ ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ—ਇਹ ਗੁਣ ਸੇਵਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੋਭਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੇਵਕ ਨੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਵੇਲੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਨੀ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 40
परस्थानगमं क्रौर्यमौद्धत्यं मत्सरन्त्यजेत् विगृह्य कथनं भृत्यो न कुर्याज् ज्यायसा सह
ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਥਾਂ (ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ) ਜਾਣਾ, ਕਠੋਰਤਾ, ਉੱਧਤਪਣ ਅਤੇ ਈਰਖਾ—ਇਹ ਸਭ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਕ ਨੇ ਝਗੜਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ/ਉੱਚੇ ਨਾਲ ਤਕਰਾਰੀ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣੇ।
Verse 41
गुह्यं मर्म च मन्त्रञ्च न च भर्तुः प्रकाशयेत् रक्ताद् वृत्तिं समीहेत विरक्तं सन्त्यजेन्नृपं
ਗੁਪਤ ਗੱਲ, ਮਰਮ (ਕਮਜ਼ੋਰ ਥਾਂ) ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ—ਇਹ ਸਭ ਮਾਲਕ/ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਅਨੁਰਕਤ (ਮਿਹਰਬਾਨ) ਹੋਵੇ ਉਸ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਮੰਗੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਜਾ ਬੇਰੁਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।
Verse 42
अकार्ये प्रतिषेधश् च कार्ये चापि प्रवर्तनं सङ्क्षेपादिति सद्वृत्तं बन्धुमित्रानुजीविनां
ਜੋ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਉਸ ਤੋਂ (ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ) ਰੋਕਣਾ ਅਤੇ ਜੋ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਉਸ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ—ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਜੀਵਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸਦਾਚਾਰ ਹੈ।
Verse 43
मित्रं कुर्वीत सत्क्रियमिति ज तत्र सम्बद्धमिति ग आजीव्यः सर्वसत्त्वानां राजा पर्जन्यवद्भवेत् आयद्वारेषु चाप्त्यर्थं धनं चाददतीति च
“ਸਤਕਰਮ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ”—ਇੱਕ ਪਾਠ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; “ਇਹ ਉਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ”—ਦੂਜਾ। ਰਾਜਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਬਣੇ, ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਪਰਜਨ੍ਯ (ਵਰਖਾ‑ਦੇਵ) ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਧਨ ਵੀ ਲਵੇ।
Verse 44
कुर्यादुद्योगसम्पन्नानध्यक्षान् सर्वकर्मसु कृषिर्वणिक्पथो दुर्गं सेतुः कुञ्जरबन्धनं
ਉਹ ਹਰ ਰਾਜਕੰਮ ਵਿੱਚ ਉੱਦਮੀ ਤੇ ਨਿਪੁਣ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ—ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰਕ ਰਾਹ, ਕਿਲ੍ਹੇ, ਪੁਲ/ਸੇਤੂ, ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹਣ‑ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ।
Verse 45
खन्याकरबलादानं शून्यानां च निवेशनं अष्टवर्गमिमं राजा साधुवृत्तो ऽनुपालयेत्
ਖਾਣਾਂ ਤੋਂ ਲੇਵੀ, ਕਰ, ਫੌਜੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਗ੍ਰਹਿਣ, ਅਤੇ ਸੁੰਨੀਆਂ/ਉਜਾੜ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਾਹਟ—ਇਸ ਅੱਠਵਰਗੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਸਦਾਚਾਰੀ ਰਾਜਾ ਯਥਾਵਿਧੀ ਚਲਾਏ।
Verse 46
आमुक्तिकेभ्यश् चौरेभ्यः पौरेभ्यो राजवल्लभात् पृथिवीपतिलोभाच्च प्रजानां पञ्चधा भयं
ਪਰਜਾ ਦਾ ਡਰ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ—ਛੁੱਟੇ ਹੋਏ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਤੋਂ, ਚੋਰਾਂ ਤੋਂ, ਸ਼ਹਿਰਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਚਾਹਿਤਿਆਂ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਹਾਕਮ ਦੇ ਲੋਭ ਤੋਂ।
Verse 47
अवेक्ष्यैतद्भयं काले आददीत करं नृपः अभ्यन्तरं शरीरं स्वं वाह्यं राष्ट्रञ्च रक्षयेत्
ਇਸ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਪਰਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਕਰ (ਟੈਕਸ) ਲਵੇ; ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਰਾਜ/ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
Verse 48
दण्डांस्त दण्डयेद्राजा स्वं रक्षेच्च विषादितः स्त्रियः पुत्रांश् च शत्रुभ्यो विश्वसेन्न कदाचन
ਰਾਜਾ ਯੋਗ ਦੰਡਾਂ ਨਾਲ ਦੰਡ ਦੇਵੇ; ਸਦਾ ਚੌਕਸ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਏ, ਕਦੇ ਵੀ (ਵੈਰੀ ਉੱਤੇ) ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ।
Frequently Asked Questions
Svāmin (king), amātya (ministers), rāṣṭra (territory/people), durga (fort), kośa (treasury), bala (army), and suhṛt (ally)—presented as mutually supportive components of state power.
Truthfulness and consistency, intelligence and clear-sightedness, practical skill, endurance of hardship, steadfast loyalty, secrecy of counsel (mantra-gupti), freedom from vices (anger, greed, fear, hypocrisy), and competence in alliance/hostility policy (sandhi-vigraha).
It recommends establishing a well-bounded city with moat, ramparts, and gateways, supported by natural features (mountains, rivers, deserts, forests), and describes multiple fort-types while insisting on provisioning with water, grain, and wealth for long endurance.
The king should sustain beings like rain (Parjanya) while also collecting wealth through revenue channels at the proper time, balancing taxation with protection against public fears and internal/external security.