Adhyaya 236
Adhyaya 236 — श्रीस्तोत्रम् (Śrī-stotra) / Hymn to Śrī (Lakṣmī) for Royal Stability and Victory
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਲੋਫ਼ੋਨਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਰਾਜਧਰਮ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ੍ਯ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਤੋਤਰ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਦੇ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਸੀ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਤੋਤਰ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਜਗਤ-ਮਾਤਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਅਵਿਨਾਭਾਵਿਨੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਮੰਗਲ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਕੇਵਲ ਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਤੰਭ—ਆਨਵੀਕਸ਼ਿਕੀ, ਤ੍ਰਈ, ਵਾਰਤਾ ਅਤੇ ਦੰਡਨੀਤੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕ੍ਰਮ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਹਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਤਨ ਅਤੇ ਗੁਣ-ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਅਯੋਗ ਵੀ ਗੁਣ, ਕੁਲ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਤੋਤਰ ਦੇ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰਾਜ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਵਿਜਯ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
क्षा नाम पञ्चत्रिंअशधिकद्विशततमो ऽध्यायः धर्मनिष्ठो जयो नित्य इति ख , छ च देवान् विप्रान् गुरून् यजेदिति घ , ज , ञ च अथ षट्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः श्रीस्तोत्रं पुष्कर उवाच राज्यलक्ष्मीस्थिरत्वाय यथेन्द्रेण पुरा श्रियः स्तुतिः कृता तथा राजा जयार्थं स्तुतिमाचरेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਕ੍ਸ਼ਾ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਪੈਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ—(ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ) ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਲਈ ਜਿੱਤ ਸਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ (ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਅਨੁਸਾਰ)। ਹੁਣ ਦੋ ਸੌ ਛੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਸ਼੍ਰੀ-ਸਤੋਤਰ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰਾਜ੍ਯ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਇਸ ਸ্তুਤੀ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।
Verse 2
इन्द्र उवाच नमस्ये सर्वलोकानां जननीमब्धिसम्भवां श्रियमुन्निन्द्रपद्माक्षीं विष्णुवक्षःस्थलस्थितां
ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਨਨੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 3
त्वं सिद्धिस्त्वं स्वधा स्वाहा सुधा त्वं लोकपावनि सन्धया रात्रिः प्रभा भूतिर्मेधा श्रद्धा सरस्वती
ਤੂੰ ਸਿੱਧੀ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਸ੍ਵਧਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਸ੍ਵਾਹਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸੁਧਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਸੰਧਿਆ, ਤੂੰ ਰਾਤ, ਤੂੰ ਪ੍ਰਭਾ; ਤੂੰ ਭੂਤੀ, ਮੇਧਾ, ਸ਼ਰੱਧਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਹੈਂ।
Verse 4
यज्ञविद्या महाविद्या गुह्यविद्या च शोभने आत्मविद्या च देवि त्वं विमुक्तिफलदायिनी
ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ ਦੇਵੀ! ਤੂੰ ਹੀ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਦਿਆ, ਮਹਾਵਿਦਿਆ, ਗੁਹ੍ਯ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈਂ।
Verse 5
आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्त्वमेव च सौम्या सौम्यैर् जगद्रूपैस्त्वयैतद्देवि पूरितं
ਹੇ ਸੌਮ੍ਯਾ ਦੇਵੀ! ਤੂੰ ਹੀ ਆਨ੍ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਕੀ, ਤ੍ਰਯੀ (ਤਿੰਨ ਵੇਦ), ਵਾਰਤਾ ਅਤੇ ਦੰਡਨੀਤੀ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਮੰਗਲਮਈ ਜਗਤ-ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਭਰਿਆ ਤੇ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।
Verse 6
का त्वन्या त्वामृते देवि सर्वयज्ञमयं वपुः अध्यास्ते देव देवस्य योगिचिन्त्यं गदाभृतः
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਯਜ੍ਞਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ, ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਧਿਆਨਯੋਗ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ?
Verse 7
त्वया देवि परित्यक्तं सकलं भुवनत्रयं विनष्टप्रायमभवत् त्वयेदानीं समेधितं
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਜਦ ਤੂੰ ਵਿਛੁੜੀ, ਤਦ ਸਾਰਾ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ ਲਗਭਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ; ਪਰ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਮੁੜ ਫਲਫੂਲ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 8
दाराः पुत्रास् तथागारं सुहृद्धान्यधनादिकं भवत्येतन्महाभागे नित्यं त्वद्वीक्षणान् नृणां
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ! ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਘਰ, ਸੁਹਿਰਦ, ਅਨਾਜ, ਧਨ ਆਦਿ—ਇਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
सर्वभूतानामिति घ , ज , ञ च जवनीमम्बुसम्भवामिति ज शरीरारोग्यमैश्वर्यमरिपक्षक्षयः सुखं देवि त्वद्दृष्टिदृष्टानां पुरुषाणां न दुर्लभं
‘ਸਰਵਭੂਤਾਨਾਮ्’—ਇਹ ਪਾਠ (ਘ, ਜ, ਞ) ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਜਵਨੀਮ੍, ਅੰਬੁਸੰਭਵਾਮ੍’—ਇਹ (ਜ) ਵਿੱਚ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਤੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੇਹ-ਆਰੋਗ੍ਯ, ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ, ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਪੱਖ ਦਾ ਨਾਸ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦੁਰਲਭ ਨਹੀਂ।
Verse 10
त्वमम्बा सर्वभूतानां देवदेवो हरिः पिता त्वयैतद्वोइष्णुना चाम्ब जगद्व्याप्तं चराचरं
ਹੇ ਅੰਬਾ, ਤੂੰ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈਂ; ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਦੇਵ ਹਰੀ ਪਿਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਅੰਬੇ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਸ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚਰ ਤੇ ਅਚਰ—ਵਿਆਪਤ ਹੈ।
Verse 11
मानं कोषं तथा कोष्ठं मा गृहं मा परिच्छदं मा शरीरं कलत्रञ्च त्यजेथाः सर्वपावनि
ਹੇ ਸਰਵਪਾਵਨੀ, ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ, ਧਨ-ਕੋਸ਼, ਅੰਨ-ਕੋਠਾਰ, ਘਰ, ਸਾਮਾਨ/ਪਰਿਗ੍ਰਹ, ਦੇਹ ਅਤੇ ਪਤਨੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਛੱਡ।
Verse 12
मा पुत्रान्मासुहृद्वर्गान्मा पशून्मा विभूषणं त्यजेथा मम देवस्य विष्णोर्वक्षःस्थलालये
ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡ; ਮਿੱਤਰ-ਵਰਗ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡ; ਪਸ਼ੂਧਨ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡ; ਗਹਿਣਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡ—ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਵਕਸ਼-ਸਥਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਹਾਂ।
Verse 13
सत्त्वेन सत्यशौचाभ्यां तथा शीलादिभिर्गुणैः त्यजन्ते ते नरा सद्यः सन्त्यक्ता ये त्वयामले
ਹੇ ਅਮਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦੇ ਹਨ—ਸਤ੍ਤਵ, ਸਤ੍ਯ ਤੇ ਸ਼ੌਚ, ਅਤੇ ਸ਼ੀਲ ਆਦਿ।
Verse 14
त्वयावलोकिताः सद्यः शीलाद्यैर् अखिलैर् गुणैः कुलैश्वर्यैश् च युज्यन्ते पुरुषा निर्गुणा अपि
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਗੁਣਹੀਨ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸ਼ੀਲ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਕੁਲੀਨਤਾ ਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 15
स श्लाघ्यः स गुणी धन्यः स कुलीनः स बुद्धिमान् स शूरः स च विक्रान्तो यस्त्वया देवि वीक्षितः
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਈ, ਉਹੀ ਸਲਾਹਯੋਗ ਹੈ; ਉਹੀ ਗੁਣਵਾਨ ਤੇ ਧੰਨ ਹੈ; ਉਹੀ ਕੁਲੀਨ ਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੈ; ਉਹੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹੈ।
Verse 16
सद्यो वैगुण्यमायान्ति शीलाद्याः सकला गुणाः पराङ्मुखी जगद्धात्री यस्य त्वं विष्णुवल्लभे
ਹੇ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਵੱਲਭੇ ਜਗੱਧਾਤ੍ਰੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਤੂੰ ਮੁਖ ਮੋੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈਂ, ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੀਲ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਦੋਸ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਘਟਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 17
न ते वर्णयितुं शक्ता गुणान् जिह्वापि वेधसः प्रसीद देवि पद्माक्षि नास्मांस्त्याक्षीः कदाचन
ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਜੀਭ ਵੀ ਤੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਪਦਮਾਖ਼ੀ ਦੇਵੀ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ; ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਤਿਆਗੀਂ।
Verse 18
पुष्कर उवाच एवं स्तुता ददौ श्रीश् च वरमिन्द्राय चेप्सितं सुस्थिरत्वं च राज्यस्य सङ्ग्रामविजयादिकं
ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ্তুਤੀ ਹੋਣ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ: ਰਾਜ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਵਿਜੈ ਆਦਿ।
Verse 19
क्षयः स्वयमिति ख , ग , घ , झ च क्षयः शुभमिति छ देवदेवस्येति ट वक्षःस्थलाश्रये इति ख , ग , घ , ञ च स्वस्तोत्रपाठश्रवणकर्तॄणां भुक्तिमुक्तिदं श्रीस्तोत्रं सततं तस्मात् पठेच्च शृणुयान्नरः
ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਤੋਤਰ ਸਦਾ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਤੋਤਰ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭੁਕਤੀ (ਭੋਗ) ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ (ਮੋਖ਼ਸ਼) ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। (ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠ-ਭੇਦ—“ਕ੍ਸ਼ਯਃ ਸ੍ਵਯਮ੍…”, “ਕ੍ਸ਼ਯਃ ਸ਼ੁਭਮ੍…”, “ਦੇਵਦੇਵਸ੍ਯ…”, “ਵਕ੍ਸ਼ਃਸ੍ਥਲਾਸ਼੍ਰਯੇ…”)
Frequently Asked Questions
It is prescribed for stabilizing rājya-lakṣmī (royal prosperity/legitimacy) and securing victory (jaya), presenting devotion to Śrī as a dharmic support for governance.
Ānvīkṣikī, Trayī, Vārtā, and Daṇḍanīti; this frames rational inquiry, revelation, economy, and statecraft as emanations of divine śakti, sacralizing political order and administrative competence.