Chhandas-shastra
The Science of Prosody
A systematic treatise on Vedic and classical Sanskrit meters (chhandas), their rules, variations, and application in poetry.
Adhyayas in Chhandas-shastra
Adhyaya 328
Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody) — Gāyatrī as the Root Metre and Syllabic Expansions
ਛੰਦ-ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਗਾਇਤਰੀ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਮੂਲ-ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਵਜੋਂ ਨਿਰੂਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਾਇਤਰੀ ਨੂੰ ਇਕ-ਅੱਖਰ ਬੀਜ-ਰੂਪ, ਪੰਦਰਾਂ-ਅੱਖਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਅੱਠ-ਅੱਖਰ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਅੱਖਰ-ਮਾਤਰਾ ਬਦਲਦੀ ਹੈ—ਯਜੁਸ ਸੂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ 6, ਸਾਮਨ ਗਾਨ ਵਿੱਚ 12 ਅਤੇ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀਆਂ ਰਿਚਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 18; ਸਾਮਨ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਦੋ-ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਨਿਯਮ ਹਨ—ਰਿਚ ਮਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਚੌਥੀ’ ਵਾਧਾ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਕਰਕੇ ਫੈਲਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਛੰਦ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਪਰ ‘ਆਤੁਰਿਆ’ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲੋਪ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਉਸ਼੍ਣਿਕ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ, ਵ੍ਰਿਹਤੀ, ਪੰਕਤੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ, ਜਗਤੀ—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਗਾਇਤਰੀ ਦੇ ਅਨੁਕ੍ਰਮਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਕਹਿ ਕੇ ਛੰਦ-ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਪਾਵਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ’ ਦੀ ਮਿਆਰੀ ਗਠਨ, ਇਕਾਈਆਂ ਨੂੰ ‘ਆਰਿਆ’ ਨਾਮ, ਰਿਗ-ਯਜੁਸ ਲਈ ਤਕਨੀਕੀ ਸੰਜ्ञਾਵਾਂ ਅਤੇ 64-ਪਦ ਗ੍ਰਿਡ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦੀ ਰੀਤ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 329
Chandaḥ-sāra (छन्दःसारः) — Essence of Metres (Prosody), Chapter 329
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਛੰਦಃਸਾਰ ਵਿੱਚ ‘ਪਾਦ’ ਨੂੰ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਇਕਾਈ ਦੱਸ ਕੇ ਆਪਦ-ਪੂਰਣ (ਅੱਖਰ/ਮਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨਾ) ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਗੀਕਰਨ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਛੰਦ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਖਰ-ਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਦੇਵਤਾ-ਸੰਗਤੀ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਵਸੂ, ਜਗਤੀ ਨਾਲ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਿਰਾਜ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ। ਫਿਰ ਇਕ-ਪਾਦ ਤੋਂ ਚਾਰ-ਪਾਦ ਤੱਕ ਦੇ ਛੰਦ, ਤਿੰਨ-ਪਾਦ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਪਵਾਦ, ਅਤੇ ਬਦਲਦੀ ਅੱਖਰ-ਗਿਣਤੀ (ਸੱਤ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪਾਦ ਸਮੇਤ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਿਵ੍ਰਿਤ, ਨਾਗੀ, ਵਾਰਾਹੀ; ਉਸ਼੍ਣਿਕ, ਪਰੋਸ਼੍ਣਿਕ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ; ਮਹਾਵ੍ਰਿਹਤੀ; ਪੰਕਤੀ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਭੰਡਿਲ ਆਦਿ ਨਾਮਿਤ ਛੰਦਾਂ ਅਤੇ ਉਪਭੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ, ਨਾਲ ਹੀ ਵ੍ਰਿਹਤੀ ਦੇ ਅੱਗੇ/ਵਿਚਕਾਰ/ਉੱਪਰਲੇ ਵਿਨਿਆਸ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੰਬੰਧੀ ‘ਨਵਕਾ’ ਸ਼ਾਮਿਲਾਤਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਅਗਨੀ ਛੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਸ਼ਡਜ ਆਦਿ ਸੁਰਾਂ, ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਗੋਤ੍ਰ-ਸੰਜ्ञਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਛੰਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਅਨੁਕੂਲ ਵਿਦਿਆ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਘੱਟ/ਵੱਧ ਅੱਖਰ (ਅਵਰਾਟ/ਅਧਿਕ) ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਪਾਦ-ਦੇਵਤਾ ਕ੍ਰਮ ਪਾਠ ਰਾਹੀਂ ਸੰਦੇਹ-ਨਿਵਾਰਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 330
Chapter 330 — Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody): Chandojāti-nirūpaṇam (Determination of Metrical Jātis)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਛੰਦಃ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਰਾ-ਗਿਣਤੀ, ਅੱਖਰ-ਲੋਪ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਗਣ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਛੰਦੋਜਾਤੀਆਂ (ਮਾਤ੍ਰਿਕ ਵਰਗਾਂ) ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਣ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਤਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪਰਯਾਏ-ਨਾਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਅਤ੍ਯਸ਼ਟੀ = ਅਸ਼ਟੀ) ਦੀ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਆਰਸ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਭੇਦ ਦਿਖਾ ਕੇ ਵੈਦਿਕ ਮਾਪ-ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਪਾਦ-ਸੰਰਚਨਾ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਛੰਦ ਦੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਮੂਲ-ਘਟਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਰਿਆ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮਾਤਰਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਲੱਛਣ, ਵਿਸ਼ਮ/ਸਮ ਪਾਦ ਨਿਯਮ, ਵਿਪੁਲਾ-ਚਪਲਾ-ਮਹਾਚਪਲਾ ਆਦਿ ਭੇਦ, ਅਤੇ ਗੀਤੀ/ਉਪਗੀਤੀ/ਉਦਗੀਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਗਾਇਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਜ्ञਾਵਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਵੈਤਾਲੀਯ, ਦਸ-ਵਿਧ ਗੋਪੁੱਛੰਦ ਯੋਜਨਾ, ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਉਦੀਚ੍ਯਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਰੁਹਾਸਿਨੀ, ਚਾਂਤਿਕਾ, ਚਿਤ੍ਰਾ, ਉਪਚਿਤ੍ਰਾ ਆਦਿ ਨਾਮਿਤ ਪੈਟਰਨ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਗੁ’ ਆਦਿ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦਗਾਰੀ ਤੇ ਕੋਡਿੰਗ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੱਸ ਕੇ ਛੰਦ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗਣਨਾਤਮਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦਾ ਸਮਨ્વਯ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 331
Adhyaya 331 — विषमकथनम् (Statement on Irregular Metres)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਛੰਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਸਮਵ੍ਰਿੱਤ ਆਦਿ ਵਰਗਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਕੇ ਹੁਣ ਬੇਤਰਤੀਬੀ (ਵਿਸ਼ਮਤਾ) ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵ੍ਰਿੱਤ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭੇਦ—ਸਮ, ਅਰਧਸਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਮ—ਕਹਿ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਿਲਦੇ/ਨਾ ਮਿਲਦੇ ਅੱਧਿਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਅਰਧਸਮ ਰਚਨਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਮਾਤਰਾ/ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਾਵੇ ਨੂੰ ਘਾਟ (ਵਿਸ਼ਮ), ਵਾਧਾ (ਅਤਿਵ੍ਰਿੱਤ) ਅਤੇ ਅਨੁਰੂਪਤਾ (ਸਾਮਾਨ੍ਯ) ਵਜੋਂ ਵੰਡ ਕੇ ‘ਗਲੌਕ’ ਮਾਪ ਅਤੇ ‘ਵਿਤਾਨਕ’ ਵਿਨਿਆਸ ਵਰਗੇ ਤਕਨੀਕੀ ਮਿਆਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਾਦ-ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਆਰੰਭਿਕ ਵਕ੍ਰ/ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਪਥਿਆ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਪਲਾ, ਯੁਜਸਵਨ, ਵਿਪੁਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉਪਭੇਦ, ਚਕ੍ਰਜਾਤੀ, ਆਪੀੜ-ਪ੍ਰਤਿਆਪੀੜ, ਮੰਜਰੀ-ਲਵਣੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰਾ, ਸੌਰਭ ਆਦਿ ਗਣ-ਕ੍ਰਮ ਅਧਾਰਿਤ ਨਾਮਿਤ ਰੂਪ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਧਾਰਮਿਕ ਗਿਆਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪੱਧਤੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 332
Definition of Ardha-sama (Half-equal) Metres (अर्धसमनिरूपणम्)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਛੰਦಃਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਸਮ ਛੰਦਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਅਰਧਸਮ (ਹਾਫ਼-ਇਕੁਅਲ) ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਛੰਦ—ਉਪਚਿਤ੍ਰਕ, ਸਸਮਾਨਾ, ਭੋਜਭਾਗਾ, ਦ੍ਰੁਤਮਧਿਆ, ਭਗਾਗਥਾ, ਉਨਨਾ ਅਤੇ ਜਯਾ—ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ/ਰਚਨਾ ਲਈ ਗਣ-ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਨਾਮਿਤ ਲਯ-ਪੈਟਰਨ ਸਮਝਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਆਖਿਆਨਿਕਾ ਛੰਦ-ਮੋਡ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ (ਉਲਟੇ) ਰੂਪ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਰਾਜਸਾ, ਗੋਗਥਾ, ਦ੍ਰੋਣ, ਕੇਤੁਮਤੀ, ਜਗਾਗਥਾ, ਤਤਜਗਾਗਥਾ ਆਦਿ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਧਰਿਣਵੱਲਭਾ, ਅਪਰਾਕ੍ਰਮ, ਪੁਸ਼ਪਿਤਾ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਵ੍ਰਿੱਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਗਣ-ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾ-ਗਿਣਤੀ (ਨਾਗ ਇਕਾਈਆਂ) ਨਾਲ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਉਸਦਾ ਰਿਵਰਸ ਰੂਪ ‘ਖੰਜਾ’ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੰਦ-ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਸਟੀਕ ਤੇ ਦੁਹਰਾਉਣਯੋਗ ਸ਼ਾਸਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 333
Samavṛtta-nirūpaṇa — Definition of Samavṛtta (Equal-syllabled Metres)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਅਰਧਸਮ ਛੰਦਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਸਮਵ੍ਰਿੱਤ (ਸਮਾਖ਼ਸ਼ਰ) ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਯਤੀ (ਠਹਿਰਾਉ), ਵਿਚ্ছੇਦ (ਛੰਦ-ਵਿਭਾਜਨ) ਅਤੇ ਮੱਧ ਤੇ ਅੰਤ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਖ਼ਸ਼ਰ ਬਣਤਰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣੀ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਤਕਨੀਕੀ ਕੈਟਾਲਾਗ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵ੍ਰਿੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਣ-ਕ੍ਰਮ, ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਵਰਗੀਕਰਨ/ਸਥਾਨ-ਨਿਰਦੇਸ਼ (ਉੱਚ ਸਮੂਹ, ਉਪਜਾਤੀ ਕਿਸਮਾਂ) ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਗਲ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਵੰਡਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਿਆਂ ਗਾਥਾ-ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ-ਬਦਲਾਅ/ਸਾਰਣੀ-ਤર્ક ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਗਨੀ ਛੰਦਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਧੁਨੀ-ਰੂਪ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਵਿਦਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਗਣ ਪੈਟਰਨਾਂ ਦੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਹੋਰ ਨਿਖਰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 334
Prastāra-nirūpaṇa — Explanation of Prastāra (Tabulation/Matrix of Metres)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਗਾਥਾ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ‘ਪ੍ਰਸਤਾਰ’ ਨੂੰ ਛੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਸੰਭਾਵਿਤ ਬਣਤਰਾਂ ਦੀ ਨਿਯਮਬੱਧ ਗਿਣਤੀ-ਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਮ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ (ਸੂਚਕ ਅੰਕ ਤੋਂ ਛੰਦ-ਰੂਪ ਦੀ ਉਲਟੀ ਪਛਾਣ) ਅਤੇ ਉੱਦਿਸ਼ਟ (ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗਿਣਤੀ) ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਜੋੜ/ਬੇਜੋੜ ਨਿਯਮ, ਅੱਧਾ ਕਰਨ ਦੇ ਕਦਮ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੋਧਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਮੇਰੂ-ਪ੍ਰਸਤਾਰ (ਪਾਸਕਲ ਵਰਗੀ ਸਰਣੀ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜ ਕੇ ‘ਛੰਦ ਦਾ ਸਾਰ’ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਦੋਗੁਣੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਧਵਾ/ਅੰਗੁਲ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਾਈ-ਉਤਰਾਈ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੰਦ-ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਗਣਿਤੀ ਧਰਮ ਮੰਨ ਕੇ ਪਾਠ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਮਨਜ਼ੂਰ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਗਿਆਨ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 335
अध्यायः ३३५ — शिक्षानिरूपणम् (Explanation of Śikṣā / Phonetics)
ਪਿਛਲੇ ਪ੍ਰਸਤਾਰ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੰਦਸ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਮੰਤ੍ਰ, ਛੰਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਧੁਨੀ-ਨੀਂਹ ‘ਸ਼ਿਕਸ਼ਾ’ (ਧੁਨੀ-ਵਿਗਿਆਨ) ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਰਣ-ਸੰਖਿਆ ਦੱਸ ਕੇ ਸਵਰ-ਵਿਆੰਜਨ ਭੇਦ, ਅਤੇ ਅਨੁਸਵਾਰ, ਵਿਸਰਗ, ਅਯੋਗਵਾਹ ਆਦਿ ਸਹਾਇਕ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨ, ਅੰਤਰਾਗਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨਾਲ ਵਾਣੀ-ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦਿਖਾ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਕਿਵੇਂ ਅਰਥਯੁਕਤ ਉਚਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਤਤ/ਅਨੁਦਾਤਤ/ਸਵਰਿਤ, ਹ੍ਰਸਵ/ਦੀਰਘ/ਪਲੁਤ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਤਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਛਾਤੀ, ਕੰਠ, ਸਿਰ, ਜੀਭ-ਮੂਲ, ਦੰਦ, ਨਾਸਿਕਾ, ਹੋਠ, ਤਾਲੂ ਆਦਿ ਉਚਾਰਣ-ਸਥਾਨ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗਲਤ ਉਚਾਰ ਆਤਮਿਕ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਫਲ, ਜਦਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਸੁਰ-ਲਯ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਉਚਾਰ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਤੇ ਉੱਨਤਿਕਾਰਕ ਹੈ—ਇਹ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਸਪ੍ਰਿਸ਼ਟ/ਈਸ਼ਤ-ਸਪ੍ਰਿਸ਼ਟ/ਸਪ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆਕ ਤਕਨੀਕ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।