Adhyaya 239
Ṣāḍguṇya — The Six Measures of Foreign Policy (with Rāja-maṇḍala Theory)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਵਿਦਿਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰਾਜ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਯਥਾਰਥ ਸਮਝ ਹੈ। ਵਿਜਿਗੀਸ਼ੁ ਰਾਜੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਰਾਜਚੱਕਰ—ਅਰੀ (ਸ਼ਤਰੂ), ਮਿੱਤਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮਿਕ ਮਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਿਤੀ ਵਾਲੇ ਪਾਤਰ ਜਿਵੇਂ ਪਾਰਸ਼ਣਿਗ੍ਰਾਹ (ਪਿੱਛੋਂ ਖ਼ਤਰਾ) ਅਤੇ ਆਕ੍ਰੰਦ (ਉਪਦ੍ਰਵਕ)—ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਮੱਧਯਮ ਰਾਜਾ (ਸ਼ਤਰੂ ਤੇ ਵਿਜਿਗੀਸ਼ੁ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ) ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਨ (ਬਾਹਰੀ, ਅਕਸਰ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਟਸਥ) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਮਝਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਇਕਜੁੱਟ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰੋ, ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਰੋਕੋ। ਸੰਧੀ, ਵਿਗ੍ਰਹ, ਯਾਨ, ਆਸਨ ਆਦਿ ਉਪਾਅ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ, ਅਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ, ਵੈਰ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਦਵੈਧੀਭਾਵ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਬਲਵਾਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਤਿ-ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਉੱਚੇ ਰੱਖਿਅਕ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ—ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम अष्टत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथोनचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः षाड्गुण्यं राम उवाच मण्डलं चिन्तयेत् मुख्यं राजा द्वादशराजकं अरिर्मित्रमरेर्मित्रं मित्रमित्रमतः परं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਰਾਜਧਰਮ’ ਨਾਮਕ 238ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਹੁਣ 239ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਸ਼ਾਡਗੁਣ੍ਯ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰਾਜ-ਮੰਡਲ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ: ਵੈਰੀ, ਵੈਰੀ ਦਾ ਮਿੱਤਰ, ਵੈਰੀ-ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਮਿੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਮਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੋਰ।
Verse 2
राज्यं राष्ट्रञ्चेति ख , छ , ञ च लक्षयेदिति ञ तथारिमित्रमित्रञ्च विजिगीषोः पुरः स्मृताः पार्ष्णिग्राहः स्मृतः पश्चादाक्रन्दस्तदनन्तरं
‘ਰਾਜ੍ਯ’ ਅਤੇ ‘ਰਾਸ਼ਟਰ’—ਇਹ (ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ) ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਰੀ, ਵੈਰੀ-ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਮਿੱਤਰ—ਵਿਜਿਗੀਸ਼ੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ‘ਪਾਰਸ਼ਣਿਗ੍ਰਾਹ’ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਆਕ੍ਰੰਦ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 3
आसारावनयोश् चैवं विजगीषाश् च मण्डलं अरेश् च विजिगीषोश् च मध्यमो भूम्यनन्तरः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮੰਡਲ ਨੇੜਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਤੇ ਵੈਰੀ ਵੀ। ਵੈਰੀ ਅਤੇ ਵਿਜਿਗੀਸ਼ੂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਿਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੁਰੰਤ ਲੱਗਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਮੱਧਯਮ’ ਰਾਜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
अनुग्रहे संहतयोर् निग्रहे व्यस्तयोः प्रभुः मण्डलाद्वहिरेतेषामुदासीनो बलाधिकः
ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਦਿਆਂ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ (ਸੰਹਤ) ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਿਗ੍ਰਹ/ਦੰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਖਰੇ (ਵਿਆਸਤ) ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ। ਰਾਜ-ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹਾ ਉਦਾਸੀਨ ਰਾਜਾ ਬਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
अनुग्रहे संहतानां व्यस्तानां च बुधे प्रभुः सन्धिञ्च विग्रहं यानमासानदि वदामि ते
ਹੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ! ਇਕੱਠੇ ਅਤੇ ਵਿਖਰੇ—ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਅਧਿਪਤੀ ਸੰਧੀ, ਵਿਗ੍ਰਹ, ਯਾਨ, ਆਸਨ ਆਦਿ ਨੀਤੀ-ਉਪਾਅ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਸਮਝਾਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 6
बलवद्विग्रहीतेन सन्धिं कुर्याच्छिवाय च कपाल उपहारश् च सन्तानः सङ्गतस् तथा
ਭਲਾਈ (ਸ਼ਿਵਾਰਥ) ਲਈ ਤਾਕਤਵਰ ਹਮਲਾਵਰ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਪਾਲ-ਉਪਹਾਰ (ਬਲੀ-ਦਾਨ) ਵੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਤੇ ਸਾਥ-ਸੰਘ ਦੀ ਏਕਤਾ ਵੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ।
Verse 7
उपन्यासः प्रतीकारः संयोगः पुरुषान्तरः अदृष्टनर आदिष्ट आत्मापि स उपग्रहः
ਉਪਨਿਆਸ, ਪ੍ਰਤੀਕਾਰ, ਸੰਯੋਗ, ਪੁਰੁਸ਼ਾਂਤਰ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ-ਨਰ, ਆਦਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਉਪਗ੍ਰਹ—ਇਹ ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਭੇਦ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਆਤਮਾਪਿ’ ਨਾਲ ‘ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ (ਕਰਤਾ/ਪੱਖ)’ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
परिक्रमस् तथा छिन्नस् तथा च परदूषणं स्कन्धोपयेयः सन्धिश् च सन्धयः षोडशेरिताः
ਪਰਿਕ੍ਰਮ, ਛਿੰਨ, ਪਰਦੂਸ਼ਣ, ਸਕੰਧੋਪਯੇਯ ਅਤੇ ਸੰਧੀ—ਇਹ ਸੰਧੀ (ਜੰਕਸ਼ਨ) ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਭੇਦ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 9
परस्परोपकारश् च मैत्रः सम्बन्धकस् तथा उपहाराश् च चत्वारस्तेषु मुख्याश् च सन्धयः
ਪਰਸਪਰ ਉਪਕਾਰ, ਮਿਤ੍ਰਤਾ, ਸੰਬੰਧ-ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਉਪਹਾਰ-ਦਾਨ—ਇਹ ਚਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੰਧਿ (ਗਠਜੋੜ) ਦੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਹਨ।
Verse 10
बालो वृद्धो दीर्घरोगस् तथा बन्धुवहिष्कृतः मौरुको भीरुकजनो लुब्धो लुब्धजनस् तथा
ਬੱਚਾ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਲੰਬੇ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਹਿਸਕ੍ਰਿਤ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਰਖ, ਡਰਪੋਕ, ਲਾਲਚੀ, ਅਤੇ ਲਾਲਚੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।
Verse 11
विरक्तप्रकृतिश् चैव विषयेष्वतिशक्तिमान् अनेकचित्तमन्त्रश् च देवब्राह्मणनिन्दकः
ਉਹ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ (ਸਦਾਚਾਰ ਤੋਂ) ਵਿਰਕਤ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਸਕਤ; ਉਸ ਦੀ ਸਲਾਹ ਚੰਚਲ ਤੇ ਬਹੁ-ਮਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 12
दैवोपहतकश् चैव दैवनिन्दक एव च दुर्भिक्षव्यसनोपेतो बलव्यसनसङ्कुलः
ਉਹ ਦੈਵ-ਆਘਾਤ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਨਿੰਦਕ ਵੀ; ਕਾਲ/ਅਕਾਲ ਦੀ ਬਿਪਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਬਲ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 13
पुरःस्थिता इति ख , छ च मैत्रः सुखकरस्तथेति ग स्वदेशस्थो बहुरिपुर्मुक्तः कालेन यश् च ह सत्यधर्मव्यपेतश् च विंशतिः पुरुषा अमी
‘ਪੁਰಃਸਥਿਤਾ’—ਇਹ ਪਾਠ ਖ ਅਤੇ ਛ ਵਿੱਚ ਹੈ। ‘ਮੈਤ੍ਰः ਸੁਖਕਰਸਤਥਾ’—ਇਹ ਪਾਠ ਗ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੈਰੀ ਰੱਖੇ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਛੱਡਿਆ/ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਗਿਣੇ ਗਏ ਵੀਹ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Verse 14
एर्तैः सन्धिं न कुर्वीत विगृह्णीयात्तु केबलं परस्परापकारेण पुंसां भवति विग्रहः
ਐਸੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧਿ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਕੇਵਲ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਅਪਕਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਟਕਰਾਅ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
आत्मनो ऽभ्युदयाकाङ्क्षी पीड्यमानः परेण वा देशकालबलोपेतः प्रारभेतेह विग्रहं
ਜੋ ਆਪਣੀ ਉੱਨਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਵੱਲੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ ਵਿਗ੍ਰਹ (ਯੁੱਧ) ਆਰੰਭ ਕਰੇ।
Verse 16
राज्यस्त्रीस्थानदेशानां ज्ञानस्य च बलस्य च अपहारी मदो मानः पीडा वैषयिकी तथा
ਮਦ ਅਤੇ ਮਾਨ ਰਾਜ, ਇਸਤਰੀ-ਸੰਬੰਧ, ਥਾਂ-ਦੇਸ਼, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਅਪਹਾਰੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਪੀੜਾ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।
Verse 17
ज्ञानात्मशक्तिधर्माणां विघातो दैवमेव च मित्रार्थञ्चापमानश् च तथा बन्धुविनाशनं
ਗਿਆਨ, ਆਤਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਘਾਤ; ਕੇਵਲ ਦੈਵ ਦਾ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਜਾਣਾ; ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਅਰਥ/ਹਿਤ ਦੀ ਹਾਨੀ; ਅਪਮਾਨ; ਅਤੇ ਬੰਧੂਆਂ ਦਾ ਨਾਸ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਦਾਵਾਂ ਗਿਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 18
भूतानुग्रहविच्छेदस् तथा मण्डलदूषणं एकार्थाभिनिवेशत्वमिति विग्रहयोनयः
ਭੂਤਾਨੁਗ੍ਰਹ (ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥ ਸੰਬੰਧ) ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ, ਮੰਡਲ (ਛੰਦ/ਰਚਨਾ-ਚੱਕਰ) ਦਾ ਦੂਸ਼ਣ, ਅਤੇ ਇਕੋ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹਠੀਲੀ ਲਗਨ—ਇਹ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਗ੍ਰਹ (ਦੋਸ਼/ਵਿਸੰਵਾਦ) ਦੇ ਸਰੋਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 19
सापत्न्यं वास्तुजं स्त्रीजं वाग्जातमपराधजं वैरं पञ्चविधं प्रोक्तं साधनैः प्रशमन्नयेत्
ਵੈਰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਸੌਤਣੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੋਂ, ਜ਼ਮੀਨ/ਮਾਲ‑ਮੱਤੇ ਤੋਂ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬੋਲ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ ਤੋਂ। ਯੋਗ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 20
किञ्चित्फलं निष्फलं वा सन्दिग्धफलमेव च तदात्वे दोषजननमायत्याञ्चैव निष्फलं
ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਕਦੇ ਥੋੜ੍ਹਾ, ਕਦੇ ਨਿਸ਼ਫਲ, ਕਦੇ ਸੰਦੇਹਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
आयत्याञ्च तदात्वे च दोषसञ्जननं तथा अपरिज्ञातवीर्येण परेण स्तोभितो ऽपि वा
ਇਹ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਪਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਹੋਰ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ ਵੀ ਬੇਸਮਝੀ ਵਾਲਾ ਸਾਹਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 22
परार्थं स्त्रीनिमित्तञ्च दीर्घकालं द्विजैः सह अकालदैवयुक्तेन बलोद्धतसखेन च
ਪਰਾਏ ਲਾਭ ਲਈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ‑ਨਿਮਿੱਤ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦਵਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ; ਅਤੇ ਅਕਾਲ‑ਦੈਵ ਨਾਲ ਚਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਲ ਦੇ ਮਦ ਨਾਲ ਉੱਦਤ ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਸੰਗ—(ਇਹ ਬੰਧਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ)।
Verse 23
आत्मन इत्य् अदिः, विग्रहमित्यन्तः पाठः गपुस्तके नास्ति अवहार इति घ ज्ञानार्थशक्तिधर्माणामिति ञ तदात्वे फलसंयुक्तमायत्यां फलवर्जितं आयत्यां फलसंयुक्तं तदात्वे निष्फलं तथा
‘ਆਤਮਨ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਾਠ; ‘ਵਿਗ੍ਰਹਮ੍’ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਪਾਠ ਗ‑ਪ੍ਰਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਘ‑ਪ੍ਰਤੀ ਵਿੱਚ ‘ਅਵਹਾਰ’ ਅਤੇ ਞ‑ਪ੍ਰਤੀ ਵਿੱਚ ‘ਜ੍ਞਾਨਾਰਥਸ਼ਕਤਿਧਰਮਾਣਾਮ੍’ ਪਾਠਭੇਦ ਹੈ। ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਅਤੇ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਨਿਸ਼ਫਲ।
Verse 24
इतीमं षोडशविधन्नकुर्यादेव विग्रहं तदात्वायतिसंशुद्धं कर्म राजा सदाचरेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਿਗ੍ਰਹ (ਯੁੱਧ) ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਸਗੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ—ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 25
हृष्टं पुष्टं बलं मत्वा गृह्णीयाद्विपरीतकं मित्रमाक्रन्द आसारो यदा स्युर्दृढभक्तयः
ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਖੁਸ਼, ਪਾਲੀ-ਪੋਸੀ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਲਟੀ ਨੀਤੀ (ਪ੍ਰਤਿਕੌਸ਼ਲ) ਅਪਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਆਰਤ-ਕਰਾਹ ਤੇ ਬਿਪਤਾ ਦਾ ਵੇਗ ਉੱਠੇ, ਤਦ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਗਤ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਯੋਗ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 26
परस्य विपरीतञ्च तदा विग्रहमाचरेत् विगृह्य सन्धाय तथा सम्भूयाथ प्रसङ्गतः
ਜਦੋਂ ਵੈਰੀ ਦੀ ਚਾਲ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਵਿਗ੍ਰਹ (ਸ਼ਤਰੁਤਾ) ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਬੰਧ ਤੋੜ ਕੇ ਫਿਰ ਸੰਧੀ ਕਰਨੀ, ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੜ ਮਿਲਾਪ (ਸੰਯੋਗ) ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 27
उपेक्षया च निपुणैर् यानं पञ्चविधं स्मृतं परस्परस्य सामर्थ्यविघातादासनं स्मृतं
ਉਪੇਖਾ-ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਪੁਣਾਂ ਨੇ ‘ਯਾਨ’ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਆਸਨ’ ਪਰਸਪਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਰੋਕਾਅ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 28
अरेश् च विजगीषोश् च यानवत् पञ्चधा स्मृतम् बलिनीर्द्विषतोर्मध्ये वाचात्मानं समर्पयन्
ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ‘ਯਾਨ’ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੋ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲੀਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ (ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣਾਏ)।
Verse 29
द्वैधीभावेन तिष्ठेत काकाक्षिवदलक्षितः उभयोरपि सम्पाते सेवेत बलवत्तरं
ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਵੈਧੀਭਾਵ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਕਾਂ ਦੀ ਅੱਖ ਵਾਂਗ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਲੁਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਟਕਰਾਉਣ, ਤਦੋਂ ਵਧੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਪੱਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 30
यदा द्वावपि नेच्छेतां संश्लेषं जातसंविदौ तदोपसर्पेत्तच्छत्रुमधिकं वा स्वयं व्रजेत्
ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ—ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ—ਘਨਿਸ਼ਠ ਗਠਜੋੜ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਵੈਰੀ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਉਸ ਵੈਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਆਪ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 31
उच्छिद्यमानो बलिना निरुपायप्रतिक्रियः कुलोद्धतं सत्यमार्यमासेवेत बलोत्कटं
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਧੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਨਾ ਰਹੇ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕੁਲ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ, ਸਤ੍ਯਨਿਸ਼ਠ, ਆਰਯ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਬਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੰਡ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 32
तद्दर्शनोपास्तिकता नित्यन्तद्भावभाविता तत्कारितप्रश्रियता वृत्तं संश्रयिणः श्रुतं
ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ, ਨਿੱਤ ਉਸੇ ਦੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਕਰਨ ਦਾ ਲੀਨ ਰਹਿਣਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਨਿਮਰਤਾ—ਇਹੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਹੈ, ਐਸਾ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It is the king’s geopolitical circle, mapped as a structured set of surrounding rulers (including enemy, ally, their allies, rear-threat, raider, intermediary, and neutral powers) used to decide alliance, war, and strategic posture.
The madhyama is the contiguous intermediary whose territory lies between the enemy and the aspirant conqueror; the udāsīna stands outside the circle and is often stronger, making him decisive for balancing power through alignment or neutrality.
It lists unreliable or destabilizing personality-types (e.g., immature, infirm, greedy, timid, fickle counsel, impious reviler, famine-struck, fate-disturbed) and recommends hostility or caution rather than binding alliances with them.
War is advised only when place, time, and strength are suitable, after weighing immediate vs future outcomes (tadātva/āyati), identifying roots of enmity, and avoiding rash action against an unassessed opponent.
It is a hedging posture: conceal intent, keep options open between two powers, and when forced by events, attach to the stronger side to preserve the state.