Vrata & Dharma-shastra
Ritual Vows & Sacred Observances
Prescriptions for vratas (religious vows), fasting observances, festival rites, and their spiritual merit according to dharma-shastra.
Adhyayas in Vrata & Dharma-shastra
Adhyaya 175
Chapter 175 — प्रायश्चित्तानि (Prāyaścittāni: Expiations)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਉਪਦੇਸ਼ ਚੱਕਰ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਗਨੇਯ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਸਿਰਫ਼ ਦੰਡ ਨਹੀਂ; ਅਪਰਾਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾਤਮਕ ਕਰਮ-ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਵਰਤ ਦੀ ਔਪਚਾਰਿਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਅੰਤ ਇਕ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਟੁੱਟੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਰਤ ਰੋਕਥਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰ ਕਰੇ। ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ-ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਨੈਤਿਕ ਇਰਾਦੇ, ਰਿਤੁਅਲ ਕਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਦੁਹਰਾਏ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਕਾਲ-ਨਿਰਣਯ ਅਤੇ ਨਿਯਮਕ ਢਾਂਚੇ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਂ, ਆਹਾਰ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਨਿਯਮ—ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਤਕਨੀਕੀ ਰੀੜ੍ਹ—ਲੌਕਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਹਾਂ ਵੱਲ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ।
Adhyaya 176
Pratipadā-vratāni (Vows Observed on the Lunar First Day)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਰਣਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸਾਲ-ਭਰ ਦੀਆਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਵਾਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਾਰਤਿਕ, ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਤਿਥੀ ਕਹਿ ਕੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਰਤ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਉਪਵਾਸ ਦੇ ਨਿਯਮ (ਦੀਰਘ ਅੰਨ-ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਭੋਜਨ-ਕ੍ਰਮ), ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ‘ਓਂ ਤਤ ਸਤ ਬ੍ਰਹਮਣੇ ਨਮਃ’ ਗਾਇਤਰੀ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ: ਸੁਵਰਨ ਵਰਣ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਅਕਸ਼ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਵ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕਮੰਡਲੂ-ਯੁਕਤ। ਦਾਨ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਨਿਕਾਸ ਵਜੋਂ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁੱਧ ਦਾ ਦਾਨ; ਫਲ: ਸ਼ੁੱਧੀ, ਸਵਰਗ-ਭੋਗ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਲੋਕਿਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ। ਅੱਗੇ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਧਨ੍ਯ-ਵਰਤ ਨਕਤ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਹੋਮ ਸਮੇਤ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਅਗਨੀ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਖੀ-ਵਰਤ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਪਦ/ਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਗਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 177
Adhyāya 177 — Dvitīyā-vratāni (Observances for the Lunar Second Day)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਦ੍ਵਿਤੀਆ-ਤਿਥੀ ਅਧਾਰਿਤ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਮਾਸ–ਪੱਖ–ਤਿਥੀ ਦੀ ਸਹੀ ਗਿਣਤੀ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਢਾਂਚਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਆ-ਵ੍ਰਤ: ਪੁਸ਼ਪਾਹਾਰ (ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਆਹਾਰ) ਰੱਖ ਕੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸਵਰਗੀ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਦ੍ਵਿਤੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਭੇਦ ਯਮ-ਪੂਜਾ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦ੍ਵਿਤੀਆ ਦਾ ਅਸ਼ੂਨ੍ਯ-ਸ਼ਯਨ ਵਰਤ—ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਲਈ ਅਗਨੀ, ਦੇਵਤਾ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਏਕਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ; ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ, ਪੂਜਾ, ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਮੰਤਰ ਸਮੇਤ ਅਰਘ੍ਯ, ਘ੍ਰਿਤ-ਹੋਮ, ਰਾਤ ਦਾ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਵਿਧਾਨ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਯ੍ਯਾ, ਦੀਵੇ, ਬਰਤਨ, ਛਤਰੀ, ਪਾਦੁਕਾ, ਆਸਨ, ਕਲਸ਼, ਪ੍ਰਤਿਮਾ, ਭਾਂਡਾ)। ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦਾ ਕਾਂਤੀ-ਵ੍ਰਤ—ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਬਲ–ਕੇਸ਼ਵ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਤੇਜ, ਆਯੁ ਅਤੇ ਆਰੋਗ੍ਯ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ ਸ਼ੁਕਲ ਦ੍ਵਿਤੀਆ ਤੋਂ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਣੁ-ਵ੍ਰਤ—ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਨਾਨ (ਸਰੋਂ, ਕਾਲਾ ਤਿਲ, ਵਚਾ, ਸਰਵੌਸ਼ਧੀ), ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ/ਅਚ੍ਯੁਤ/ਅਨੰਤ/ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਪ-ਨ੍ਯਾਸ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ, ਚੰਦਰ-ਅਰਘ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ, ਫਲ ਵਜੋਂ ਦੀਰਘ ਸ਼ੁੱਧੀ; ਪਾਠ-ਭੇਦ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ।
Adhyaya 178
Tṛtīyā-vratāni (Vows for the Third Lunar Day): Lalitā Tṛtīyā, Mūla-Gaurī Vrata, and Saubhāgya Observances
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਤੀਯਾ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਵੱਲ ਆ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਿਤੀਯਾ ਨੂੰ ਮੂਲਾ-ਗੌਰੀ ਵ੍ਰਤ—ਗੌਰੀ ਦੇ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨਾਲ ਵਿਵਾਹ ਦੀ ਯਾਦ—ਤਿਲ-ਸਨਾਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਗੌਰੀ ਸਮੇਤ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਪੂਜਾ ‘ਸੁਵਰਨ ਫਲ’ ਆਦਿ ਮੰਗਲ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮੰਤਰ-ਨਿਆਸ/ਅੰਗ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ—ਪੈਰ ਤੋਂ ਸਿਰ ਤੱਕ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ—ਦੇਹ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥ, ਮਹੀਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਪਣ-ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਨ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੰਪਤੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਸੈੱਟ, ਅਤੇ ਗਊਆਂ ਸਮੇਤ ਸੋਨੇ ਦੀ ਉਮਾ–ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦਾ ਮਹਾਦਾਨ—ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਾਖ, ਭਾਦ੍ਰਪਦ/ਨਾਭਸ੍ਯ ਅਤੇ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਕਲਪ ਸਮਾਂ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਜਪ ਵੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੌਭਾਗ੍ਯ-ਵ੍ਰਤ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਫਾਲਗੁਨ ਤ੍ਰਿਤੀਯਾ ਨੂੰ ਲੂਣ-ਤਿਆਗ) ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਤੀਯਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵੀ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦੱਸ ਕੇ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਤੇ ਸਵਰਗ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 179
Caturthī-vratāni (Vows of the Fourth Lunar Day)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਚਤੁਰਥੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦੋਵੇਂ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪਾਠ/ਹਸਤਲਿਖਤ-ਭੇਦ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਸੂਚਨਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਤਿਥੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਪੂਜਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਦੇ ‘ਗੁਣ’ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਚਮੀ ਤੱਕ ਤਿਲ-ਭਾਤ ਦਾ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਦੇ ਕੇ ਸਾਲ ਭਰ ਨਿਰਵਿਘਨ ਕਲਿਆਣ; ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ “ਗੰ ਸ੍ਵਾਹਾ” ਅਤੇ “ਗਾਮ੍” ਆਦਿ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ। “ਆਗੱਛ ਉਲਕਾ” ਨਾਲ ਆਵਾਹਨ ਅਤੇ “ਗੱਛ ਉਲਕਾ” ਨਾਲ ਵਿਸਰਜਨ, ਗੁੱਗੁਲੂ ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਮੋਦਕ ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਨਾਲ ਹੀ ਗਣੇਸ਼-ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਵਾਧੂ ਮੰਤ੍ਰ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਚਤੁਰਥੀ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ, ਫਾਲਗੁਨ ਚਤੁਰਥੀ ਦੀ ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ‘ਅਵਿਘਨਾ’, ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਦਮਨ/ਦੂರ್ವਾ ਨਾਲ ਗਣ-ਪੂਜਾ—ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤ ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਉਪਾਯ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Adhyaya 180
Chapter 180 — Pañcamī-vratāni (The Pañcamī Observances)
ਵ੍ਰਤ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਪੰਚਮੀ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਦਾ ਨਿਯਤ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਪਰਮ ਫਲ—ਆਰੋਗ੍ਯ, ਸਵਰਗ-ਫਲ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ/ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਪਾਠਾਂਤਰ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਉਚਾਰਣ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਭਸ, ਨਭਸ੍ਯ, ਆਸ਼ਵਿਨ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਾਸੁਕੀ, ਤਕਸ਼ਕ, ਪੂਜ੍ਯ, ਕਾਲਿਯ, ਮਣਿਭਦ੍ਰ, ਐਰਾਵਤ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਰਕੋਟਕ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ-ਜਪ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਤੇ ਮੰਗਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਫਲ ਵਜੋਂ ਨਿਰਭੈਤਾ, ਦੀਰਘ ਆਯੁ, ਗਿਆਨ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 181
Vows of the Sixth Lunar Day (Ṣaṣṭhī-vratāni)
ਅਗਨੀਦੇਵ ਵ੍ਰਤ-ਖੰਡ ਦੀ ਤਿਥੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪੰਚਮੀ ਵ੍ਰਤਾਂ ਤੋਂ ਛੱਠੀ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵੱਲ ਆ ਕੇ, ਛੱਠੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ-ਸੰਧਿ ਬਿੰਦੂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਛੱਠੀ ਦੇ ਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਆਰੰਭ/ਪਾਠ-ਭੇਦ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਆਹਾਰ (ਕਿਤੇ ਫਲਾਹਾਰ, ਕਿਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਸ਼ੁੱਧ ਸਾਦਾ ਭੋਜਨ) ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਫਿਰ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਦੀ ਛੱਠੀ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ‘ਸਕੰਦ-ਛੱਠੀ’ ਵ੍ਰਤ ਅਕਸ਼ਯ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਗਲਾ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਛੱਠੀ’ ਵ੍ਰਤ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਭਰ ਅੰਨ-ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ—ਦੋਵੇਂ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸ ਕੇ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 182
Saptamī-vratāni (Vows of the Seventh Lunar Day)
ਛੱਠੀ-ਵ੍ਰਤ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਅਗਨੀਦੇਵ ਸਪਤਮੀ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਤਿਥੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਧਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਪਤਮੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੂਰਜ/ਅਰਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੋਕ-ਨਿਵਾਰਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਦਰ ਵਿੱਚ ਅਰਕ-ਪੂਜਾ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਜਲਦੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਪੌਸ਼ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਸਮੇਤ ਅਰਕ-ਆਰਾਧਨਾ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਤਪ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਾਘ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਪਤਮੀ ‘ਸਰਵ-ਸਿੱਧੀ’ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਫਾਲਗੁਨ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ ਨੰਦਾ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੂਰਜ-ਵ੍ਰਤ, ਅਤੇ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਸਪਤਮੀ ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਸਾਲਾਨਾ ਪੁਤਰੀਆ ਸਪਤਮੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੈਲੰਡਰੀ ਆਚਾਰ, ਸੂਰਜ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ-ਰਚਨਾ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਹਾਰਕ ਮੋਖਸ਼-ਸਾਧਨਾ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 183
Aṣṭamī-vratāni — Jayantī (Janmāṣṭamī) Vrata with Rohiṇī in Bhādrapada
ਅਗਨੀਦੇਵ ਅਸ਼ਟਮੀ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਉਸ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਰੋਹਿਣੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ—ਇਸੇ ਸੰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਜਯੰਤੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਹੈ: ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਅੰਤਰਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਦੇਵ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਬਲਭਦ੍ਰ, ਦੇਵਕੀ, ਵਸੁਦੇਵ, ਯਸ਼ੋਦਾ, ਨੰਦ ਆਦਿ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਨਾਨ, ਅਰਘ, ਪੁਸ਼ਪ, ਧੂਪ, ਦੀਪ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਯੋਗ, ਯਜ੍ਞ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰੋਹਿਣੀ ਸਮੇਤ ਚੰਦਰ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸ਼ਸ਼ਾਂਕ ਨੂੰ ਅਰਘ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੀ ਮਿਲਿਆ ਗੁੜ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ। ਫਲ—ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਸੰਤਾਨ-ਲਾਭ, ਸਾਲਾਨਾ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਨਿਰਭੈਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ; ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਿਲਾਪ।
Adhyaya 184
Chapter 184 — अष्टमीव्रतानि (Aṣṭamī Observances: Kṛṣṇāṣṭamī, Budhāṣṭamī/Svargati-vrata, and Mātṛgaṇa-Aṣṭamī)
ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਅਸ਼ਟਮੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਥੀ ਦੀ ਨਿਯਮਿਤਤਾ, ਦੇਹ-ਸੰਯਮ, ਸ਼ੈਵ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਯਜ੍ਞ-ਦਾਨ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਇਕੱਠੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਚੈਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਸ਼ਟਮੀ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਿਗਣ-ਅਸ਼ਟਮੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਬ੍ਰਾਹਮਾਣੀ ਆਦਿ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਲੋਕ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਸ਼ਟਮੀ ਵਰਤ: ਨਕਤ ਉਪਵਾਸ, ਸ਼ੁੱਧਾਚਾਰ, ਭੂਮਿ-ਸ਼ਯਨ, ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ (ਸ਼ੰਕਰ, ਸ਼ੰਭੂ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਮਹਾਦੇਵ, ਸਥਾਣੂ, ਪਸ਼ੁਪਤੀ, ਤ੍ਰਯੰਬਕ, ਈਸ਼) ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਆਹਾਰ-ਨਿਯਮ (ਗੋਮੂਤਰ, ਘਿਉ, ਦੁੱਧ, ਤਿਲ, ਜੌ, ਬਿਲਵ ਪੱਤਰ, ਚੌਲ ਆਦਿ)। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਮ, ਮੰਡਲ-ਪੂਜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗਾਂ/ਵਸਤ੍ਰ/ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ—ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧਵਾਰ ਵਾਲੀ ਅਸ਼ਟਮੀ ‘ਸਵਰਗਤੀ ਵਰਤ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਇੰਦਰ-ਪਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਆਮ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਾ ਸਮੇਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਮਾਪ ਦਾ ਚੌਲ ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਪੂਜਾ, ਕਥਾ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਧੀਰ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਵ੍ਰਿਸ਼ ਨਾਮਕ ਬੈਲ, ਹਾਨੀ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਯਮਲੋਕ ਅਤੇ ਬੁਧਾਸ਼ਟਮੀ ਦੋ ਵਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਨਰਕ ਤੋਂ ਸਵਰਗ ਉੱਠਣਾ—ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਰਤ ਦੀ ਤਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਵਸੂ ਨਕਸ਼ਤਰ ਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਕਲੀ-ਪਾਨ, ਅਸ਼ਟਮੀ ਦੀ ਸ਼ੋਕ-ਨਿਵਾਰਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਤੋਂ ਮਾਤ੍ਰਿਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਜੈ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 185
Chapter 185 — नवमीव्रतानि (The Observances for Navamī)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਗੌਰੀ/ਦੁਰਗਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਵਮੀ-ਵ੍ਰਤ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਵਮੀ ਨੂੰ ‘ਪਿਸ਼ਟਕਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਆਸ਼ਵਿਨ ਸ਼ੁਕਲ ਨਵਮੀ ਦਾ ਠੀਕ ਸਮਾਂ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵੀ-ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਟੇ/ਪਿਸ਼ਟ ਨਾਲ ਬਣੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਸੇਵਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮਹਿਸ਼ਮਰਦਿਨੀ ਦੁਰਗਾ ਕੇਂਦਰਿਤ ਰਾਜ-ਰੱਖਿਆ ਲਿਤੁਰਜੀ—ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨੌਂ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਇਕੋ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਮੰਨ ਕੇ, ਬਹੁ-ਭੁਜ ਰੂਪ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਆਯੁਧਾਂ ਸਮੇਤ ਧਿਆਨ। ਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰੀ ਦੁਰਗਾ-ਰੱਖਿਆ ਮੰਤ੍ਰ, ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰ, ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਕਨਿੱਠੀ ਤੱਕ ਨਿਆਸ, ਗੁਪਤਤਾ ਅਤੇ ਅਵਿਘਨ ਸਾਧਨਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਆਯੁਧ-ਪੂਜਾ, ਉਗ੍ਰ ਦੇਵੀ-ਨਾਮ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲੀ (ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਰਕਤ/ਮਾਸ), ਆਟੇ ਦੀ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ ਕਰਨਾ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਤੇ ਉਗ੍ਰ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਸਨਾਨ, ਬਲੀ ਅਤੇ ਧਵਜ-ਸਥਾਪਨਾ/ਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਰਗੇ ਉਤਸਵ-ਚਿੰਨ੍ਹ—ਭਕਤੀ, ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 186
Daśamī-vrata (Observance for the Tenth Lunar Day)
ਨਵਮੀ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵ੍ਰਤਖੰਡ ਦੀ ਤਿਥੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਦਸ਼ਮੀ-ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਫਲ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ—ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਕਸ਼—ਵਜੋਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਿਤੁਅਲ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ-ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪੁੰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਚੱਜੀ ਸੰਸਾਰੀ ਉੱਨਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਏਕਭਕਤ (ਇੱਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ) ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਸੰਯਮਿਤ ਆਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਉਪਾਅ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਦਾਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਦਸ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਦਾਨ—ਤਾਂ ਜੋ ਨਿੱਜੀ ਤਪ ਸਮਾਜਿਕ ਭਲਾਈ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ। ਹੋਰ ਇਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਾਨ ਵੀ ਹੈ: ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਅੱਠ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ (ਦਿਕ) ਦਾ ਅਰਪਣ; ਇਸ ਨਾਲ ਦਾਤਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੁਤਵ-ਸਮ ਮਰਤਬਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮ, ਤਿਥੀ ਅਤੇ ਦਾਨ ਇਕੋ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੁੜਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 187
Ekādaśī-vrata (Observance of Ekādaśī)
ਦਸ਼ਮੀ-ਵ੍ਰਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਅਗਨੀਦੇਵ ਏਕਾਦਸ਼ੀ-ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਨੂੰ ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੁਚੱਜੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤਿਆਰੀ ਦਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਨਿਯਤ ਆਹਾਰ, ਮਾਸ-ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਮਨ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਕਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਮਨਾਹੀ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਹਰਿ ਦੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਵਧਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਰਣ (ਵ੍ਰਤ ਖੋਲ੍ਹਣ) ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਤਿਥੀ-ਭਾਗ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਧੀਨ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਸੌ ਵੈਦਿਕ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਦਸ਼ਮੀ-ਮਿਸ਼੍ਰ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਉਹ ਉਲਟ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਯੁਕਤ ਏਕਾਦਸ਼ੀ/ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ (ਵਿਜਯਾ ਤਿਥੀ) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੁਭ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਫਾਲਗੁਨ-ਪੁਸ਼੍ਯ-ਵਿਜਯਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਮਾਸ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਰੋੜ-ਗੁਣਾ ਪੁੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪੂਜਾ ਸਮੂਹ ਉਪਕਾਰ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 188
Chapter 188: द्वादशीव्रतानि (The Dvādaśī-vows)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਸੂਚੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਇਕਭੁਕਤ (ਇੱਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ), ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਅਯਾਚਿਤ (ਬਿਨਾਂ ਮੰਗੇ ਮਿਲਿਆ) ਅੰਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਵ੍ਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਾਮ-ਦਮਨਕਾਰੀ ਹਰਿ ਦੀ ‘ਮਦਨ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ’ ਵਜੋਂ ਪੂਜਾ, ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ‘ਭੀਮ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਿਕਾ’, ਫਾਲਗੁਣ ਸ਼ੁਕਲ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ‘ਗੋਵਿੰਦ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ’ ਆਦਿ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਸ਼ੋਕ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ’ ਅਤੇ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਵਿੱਚ ‘ਗੋਵਤਸ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ’ ਵਿੱਚ ਗਾਂ-ਵੱਛੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਵਾਧਾ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ। ‘ਤਿਲ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ’ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਾਲ-ਲੱਛਣ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ, ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿਲ-ਸਨਾਨ, ਤਿਲ-ਹੋਮ, ਤਿਲ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਤਿਲ-ਤੇਲ ਦੀਵਾ, ਤਿਲੋਦਕ ਅਤੇ ਤਿਲ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ “ਓਂ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ” ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਪੂਜਾ। ਅੱਗੇ ਛਟ-ਤਿਲ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ (ਸਵਰਗ-ਫਲ), ਨਾਮਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ (ਕੇਸ਼ਵ ਆਦਿ ਨਾਮ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਾਲ ਭਰ ਪੂਜਾ), ਸੁਮਤੀ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਜਯ ਨਮਸਕਾਰ ਸਮੇਤ ਸੁਗਤੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ ਸ਼ੁਕਲ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਪ੍ਰਾਪਤੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੱਸ ਕੇ, ਮੋਖਸ਼-ਮੁਖੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਧੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 189
Śravaṇa Dvādaśī Vrata (श्रवणद्वादशीव्रतम्)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਵਾਲੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ‘ਸ਼੍ਰਵਣ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ’ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਪਵਾਸ, ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਤਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਰਤ ਨੂੰ ਅਤਿ ਮਹਾਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਮ ਮਨਾਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਪਾਰਣ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਸੁਵਰਨ ਯੰਤਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਜਲ-ਕਲਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਵਾਮਨ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਅਤੇ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਛਤਰ, ਪਾਦੁਕਾ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਯਮਤ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਿਆਸ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਘੀ ਵਿੱਚ ਪਕਿਆ ਅੰਨ ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਦਹੀਂ-ਭਾਤ ਦੇ ਕਲਸ਼ ਦਾ ਦਾਨ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਸਵੇਰੇ ਸੰਗਮ-ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਗੋਵਿੰਦ (ਬੁਧਸ਼੍ਰਵਣ) ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਪਾਂਜਲੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ; ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਕਿ ਵਾਮਨ ਹੀ ਅਰਪਣ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੁਕਤੀ, ਕੀਰਤੀ, ਸੰਤਾਨ, ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 190
Chapter 190: Akhaṇḍa-dvādaśī-vrata (The Unbroken Dvādaśī Vow)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਅਖੰਡ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ-ਵ੍ਰਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੀ ‘ਸੰਪੂਰਨਤਾ’ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਸ਼ੁਕਲ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ-ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਦਾ ਵਿਧੀਵਤ ਸੇਵਨ ਕਰਕੇ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦਾਨ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹੈ—ਜੌ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਾਤ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ। ਵ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੀ ਅਪੂਰਨਤਾ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੇ ਕਰੋ; ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਅਖੰਡ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਤੱਤ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਦਾ ਵਿਧਾਨ, ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਕਤੂ (ਭੁੰਨੇ ਜੌ ਦਾ ਆਟਾ) ਆਦਿ ਦਾਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਅੰਤ ਪਾਰਣਾ ਤੱਕ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਹੈ; ਕਮੀ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਹੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾਲ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਸਿਹਤ, ਧਨ-ਸੌਭਾਗ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਭੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 191
Trayodaśī-vratāni — Anaṅga-Trayodaśī and Kāma-Trayodaśī (Chapter 191)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਦੇ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੰਗ-ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੰਗ (ਕਾਮਦੇਵ) ਅਤੇ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਜੋੜੀ-ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਤੋਂ ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਾ-ਆਹਵਾਨ, ਨਿਯਤ ਉਪਵਾਸ/ਆਹਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੀ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਚੌਲ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਪਸ਼ਟ ਹਨ—ਵਸਤ੍ਰ, ਗਾਂ, ਸ਼ਯਿਆ, ਛਤਰ, ਘੜੇ, ਪਾਦੁਕਾ, ਆਸਨ ਅਤੇ ਪਾਤਰ ਆਦਿ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤ ਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚੈਤਰ ਵਿੱਚ ਰਤੀ ਸਮੇਤ ਕਾਮ-ਸਮਰਨ, ਸ਼ੁਭ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਉਪਾਅ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਸੰਯਮ, ਕਰਮਕਾਂਡ ਅਤੇ ਦਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਇਕੋ ਸਾਧਨਾ ਵਜੋਂ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਉੱਚ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 192
Chapter 192: चतुर्दशीव्रतानि (Vows of the Fourteenth Lunar Day)
ਅਗਨੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਭੁਕਤੀ-ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ। ਫਿਰ ਭਿੰਨ ਰੀਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ—(1) ਸ਼ਿਵ-ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ: ਨਿਰਧਾਰਤ ਤਿਥੀ-ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਯੁ, ਧਨ ਅਤੇ ਭੋਗ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; (2) ਫਲ-ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ (ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ/ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ): ਫਲਾਹਾਰ, ਮਦਿਰਾ-ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦੇਣਾ; (3) ਉਭਯ-ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ: ਸ਼ੁਕਲ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ (ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਮੀ) ਨੂੰ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਉਪਵਾਸ-ਪੂਜਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਕਤ-ਵ੍ਰਤ (ਰਾਤ ਦਾ ਭੋਜਨ) ਨਾਲ ਲੋਕਿਕ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪਰਲੋਕ ਗਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਧੀ: ਕਾਰਤਿਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ, ਧਵਜਾ-ਆਕਾਰ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਇੰਦਰ-ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅਨੰਤ-ਵ੍ਰਤ—ਦਰਭ ਵਿਨਿਆਸ ਤੇ ਜਲ-ਕਲਸ਼ ਨਾਲ ਹਰੀ ‘ਅਨੰਤ’ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਚਾਵਲ ਦੇ ਆਟੇ ਦਾ ਪੂਪ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਅੱਧਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ, ਨਦੀ-ਸੰਗਮ ਤੇ ਹਰੀ-ਕਥਾ ਪਾਠ, ਅਤੇ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਧਾਗਾ ਹੱਥ ਜਾਂ ਗਲ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਣਾ—ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਸੁਖ ਲਈ।
Adhyaya 193
Śivarātri-vrata (The Observance of Śivarātri)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ-ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਘ ਅਤੇ ਫਾਲਗੁਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਵ੍ਰਤੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਰਣ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਉਪਾਸਨਾ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਾਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ‘ਨਰਕ-ਸਮੁੰਦਰ’ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨੌਕਾ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੰਤਾਨ, ਰਾਜ, ਸੁਭਾਗ, ਸਿਹਤ, ਵਿਦਿਆ, ਧਰਮ, ਧਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਂ ਪਾਪੀ ਸੁੰਦਰਸੇਨ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸ ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਲੈ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਉੱਥਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 194
Aśoka-Pūrṇimā and Related Vows (अशोकपूर्णिमादिव्रत)
ਵ੍ਰਤ-ਖੰਡ ਦੀ ਕਾਲ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅਗਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਕਈ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਭੁਕਤੀ–ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਹਿ ਕੇ, ਫਿਰ ਫਾਲਗੁਣ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਅਸ਼ੋਕ ਪੂਰਨਿਮਾ ‘ਤੇ ਭੂਧਰ ਅਤੇ ਭੁਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵ੍ਰਤ ਪਾਲਣ ਨਾਲ ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਗੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ (ਬੈਲ ਛੱਡਣਾ/ਦਾਨ) ਅਤੇ ਨਕਤ ਭੋਜਨ (ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਖਾਣਾ) ਸਮੇਤ ਪਰਮ ਵ੍ਰਿਸ਼-ਵ੍ਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਿਤ੍ਰ ਅਮਾਵਸਿਆ ‘ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਅਕਸ਼ੈ ਦਾਨ, ਸਾਲ ਭਰ ਦਾ ਸੰਯਮ-ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ ਪੂਜਾ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੇਠ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦਾ ਸਾਵਿਤਰੀ ਵ੍ਰਤ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਵਟ ਦੇ ਮੂਲ ‘ਤੇ ਮਹਾਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸੱਤ ਅਨਾਜਾਂ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਕੇ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਤੇ ਮੰਗਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Adhyaya 195
Chapter 195 — तिथिव्रतानि (Tithi-vratāni) — Vows according to lunar days (closing colophon)
ਇਹ ਭਾਗ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਸੰਕ੍ਰਮਣ-ਸੂਚਕ ਹੈ; ਵ੍ਰਤਖੰਡ ਵਿੱਚ ਤਿਥੀ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਚੱਲੀ ਪਿਛਲੀ ਉਪਦੇਸ਼-ਲੜੀ ਦਾ ਇੱਥੇ ਸਮਾਪਨ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਲੋਫਨ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੰਦਰ ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮਾਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੇ ਕਾਲ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਮੰਨ ਕੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਕੈਲੰਡਰੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਤਿਥੀ-ਚੱਕਰ ਇੱਥੇ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਚੰਦਰ-ਗਣਨਾ ਤੋਂ ਸੌਰ/ਵਾਰ-ਗਣਨਾ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਭੁਕਤੀ (ਸੁਚੱਜਾ ਲੋਕ ਜੀਵਨ) ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ (ਆਤਮਿਕ ਲਕਸ਼) ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ-ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਰੀਤ ਕਾਇਮ ਰਹੇ।
Adhyaya 196
Chapter 196 — Nakṣatra-vratāni (Observances of the Lunar Mansions)
ਅਗਨੀਦੇਵ ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਆਰੰਭ। ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ-ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜੋੜ ਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਪੈਰ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ, ਘੁੱਟਣ, ਜੰਘਾਂ, ਗੁਹ੍ਯ, ਕਟੀ, ਪਾਸੇ, ਉਦਰ, ਸਤਨ, ਪਿੱਠ, ਬਾਂਹਾਂ, ਉਂਗਲਾਂ, ਨਖ, ਕੰਠ, ਕੰਨ, ਮੁਖ, ਦੰਦ, ਨੱਕ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਲਲਾਟ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਾਸ਼ੀ ਸਮਾਂ ਦੇਹਮਈ ਰਿਤੁਅਲ-ਕ੍ਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿਤ੍ਰਾ/ਆਰਦ੍ਰਾ ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ; ਗੁੜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਸੁਵਰਨ ਹਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਾਰਤਿਕ-ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸ਼ਾਂਭਵਾਯਨੀਯ ਵ੍ਰਤ—ਕੇਸ਼ਵ ਨਾਮਾਂ ਜਾਂ ਅਚ੍ਯੁਤ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਮਹੀਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਵਿਸਰਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਤੇ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੇਦ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਪਨਾਸ਼, ਪੁਣ੍ਯਵ੍ਰਿਧੀ, ਅਖੰਡ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ; ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਭੁਕਤੀ-ਮੁਕਤੀ। ਅਗੇ ਅਨੰਤ ਵ੍ਰਤ (ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼/ਮ੍ਰਿਗਸ਼ੀਰਸ਼)—ਰਾਤ ਦਾ ਭੋਜਨ, ਤੇਲ-ਵਰਜਨ, ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਹੋਮ-ਕ੍ਰਮ, ਅਨੰਤ ਪੁਣ੍ਯ ਅਤੇ ਮਾਂਧਾਤਾ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ।
Adhyaya 197
Chapter 197 — दिवसव्रतानि (Day-based Vows): Dhenu-vrata, Payo-vrata, Trirātra-vrata, Kārttika-vrata, and Kṛcchra Observances
ਅਗਨੀ ਦੇਵ ਦਿਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਕਰਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਧੇਨੂ-ਵਰਤ—ਗੋ-ਸੰਬੰਧੀ ਦਾਨ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਯਜ್ಞ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਸਮੇਤ—ਵਰਨਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਯੋ-ਵਰਤ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਤਪੱਸਿਆ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ‘ਪਰਮ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ’, ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਉੱਚ-ਮੁੱਲ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਦਾਨ (ਸੁਵਰਨ ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਪਲਾ-ਮਾਪ ਨਾਲ ਤੌਲੀ ‘ਸੁਵਰਨ ਧਰਤੀ’ ਆਦਿ) ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰ-ਵਰਤ—ਪੱਖਵਾਰ ਜਾਂ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਦੁਹਰਾਵਾ, ਏਕਭਕਤ ਭੋਜਨ-ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ/ਵਿਸ਼ਣੂ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ—ਧਨ-ਲਾਭ ਤੋਂ ਹਰਿ-ਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੱਕ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵੰਸ਼-ਉੱਧਾਰ ਤੱਕ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ, ਅਸ਼ਟਮੀ/ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਗੇ ਕਾਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ, “ਓਂ ਨਮੋ ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ” ਜਪ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ, ਵਸਤ੍ਰ-ਸ਼ੈਯਾ-ਆਸਨ-ਛਤਰ-ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ-ਪਾਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦੀ ਘਾਟ ਲਈ ਖ਼ਿਮਾ-ਯਾਚਨਾ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਾਰਤਿਕ-ਵਰਤ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਭੁਕਤੀ-ਮੁਕਤੀ-ਪ੍ਰਦ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਹੇਂਦ੍ਰ, ਭਾਸਕਰ, ਸ਼ਾਂਤਪਨ ਆਦਿ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਤਪ—ਦੁੱਧ/ਦਹੀਂ/ਉਪਵਾਸ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਤਿਥੀ-ਵਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਸਮੇਤ—ਫਲ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਧਰਮ-ਤਪ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Adhyaya 198
Monthly Vows (Māsa-vratāni) and Cāturmāsya Disciplines; Introduction of Kaumudī-vrata
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਮਾਸ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਾਧਨਾ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਦੇ ਨਿਯਮ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ-ਅਭ੍ਯੰਗ ਦਾ ਤਿਆਗ—ਫਿਰ ਮਹੀਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਦਾਨ (ਜਿਵੇਂ ਵੈਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ ਗੋਦਾਨ; ਮਾਘ ਜਾਂ ਚੈਤਰ ਵਿੱਚ ਗੁੜ-ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ) ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਨਕਤ-ਭੋਜਨ, ਏਕਭਕਤ, ਫਲ-ਵ੍ਰਤ, ਇਕ ਦਿਨ ਛੱਡ ਕੇ ਉਪਵਾਸ, ਮੌਨ, ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਆਦਿ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸਵਰਗ, ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼-ਅਭਿਮੁਖ ਪੁੰਨ ਦੀ ਕ੍ਰਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਾਲ ਵ੍ਰਤ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਕਰਕ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਸਮੇਂ ਹਰਿ-ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੌਤ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਵ੍ਰਤ ਪੂਰਾ ਗਿਣਿਆ ਜਾਵੇ ਐਸੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਵਿਨ ਦਾ ਕੌਮੁਦੀ-ਵ੍ਰਤ: ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਫੁੱਲ, ਦੀਵੇ, ਘੀ ਅਤੇ ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਪੂਜਾ, ‘ਓਂ ਨਮੋ ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ’ ਮੰਤਰ; ਚਾਰੋਂ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ।
Adhyaya 199
Adhyāya 199 — Nāna-vratāni (Various Vows): Ṛtu-vrata, Saṅkrānti-vrata, Viṣṇu/Devī/Umā Observances
ਅਗਨੀ ਵ੍ਰਤ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ—ਦੋਵੇਂ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨਾਨਾ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਿਤੁ-ਵ੍ਰਤ—ਸਮਿਧਾ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਮ, ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਮੌਨ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਘ੍ਰਿਤ-ਧੇਨੂ ਤੇ ਘ੍ਰਿਤ-ਕੁੰਭ ਦਾ ਦਾਨ—ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਾਰਸਵਤ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਤੇ ਗੋਦਾਨ; ਚੈਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਨਕਤਾਸ਼ੀ ਵ੍ਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਵਿਸ਼ਣੂਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ/ਦੇਵੀ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਇਸ ਆਹਾਰ, ਜੋੜੀ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਭੋਜਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਨੂੰ ਸਵਰਗਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਮਾਵੱਸਿਆ-ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਉੱਤਰਾਯਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ੁਵ ਸਮਿਆਂ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੀਬਰਤਾ; ਪ੍ਰਸਥ-ਪਰਿਮਿਤ ਘ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਅਤੇ 32 ਪਲ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਨਾਸ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਉਮਾ–ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵ੍ਰਤ, ਸੁਹਾਗ ਅਤੇ ਵਿਯੋਗ-ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 200
Dīpadāna-vrata (The Vow of Offering Lamps)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਦੀਪਦਾਨ-ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਜਗਾਉਣ ਨਾਲ ਸਰਵ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਤੁੱਲ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੁਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸਵਰਗੀ ਭੋਗ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਲਲਿਤਾ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੁ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇਕ ਅਣਜਾਣੇ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਵੀ ਮਹਾਫਲਦਾਇਕ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜਕੁਲ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਦੀਵਾ ਚੋਰੀ ਦੀ ਘੋਰ ਨਿੰਦਾ ਹੈ—ਮੂਕ/ਜੜ ਜਨਮ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ-ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪਤਨ ਦਾ ਫਲ। ਇੰਦ੍ਰੀਅ ਭੋਗ, ਦੁਸ਼ਟ ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਗਮਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਹਰਿਨਾਮ ਜਪ ਅਤੇ ਸਾਦੇ ਅਰਪਣ ਵਜੋਂ ਦੀਪਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਦੀਪਦਾਨ ਸਭ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ੍ਰਵਣ-ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਉੱਚ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 201
Worship of the Nine Vyūhas (Nava-vyūha-arcana)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਦੀਪਦਾਨ-ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਦੱਸ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਹਰਿ-ਪ੍ਰਦੱਤ ਨਵਵਿਊਹ-ਅਰਚਨਾ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਧੀ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਕਮਲ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ; ਹਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਬੀਜ ਅੱਖਰ, ਤੱਤਵ/ਕਰਮ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਜਲ-ਸਥਾਪਨਾ ਆਦਿ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਸਦਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ, ਭੂਰ-ਵਰਾਹ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਬੀਜ ਵਿਨਿਆਸ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਨਿਆਸ, ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਗਦਾ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਬਾਹਰੀ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਧਨਾ—ਦਸ਼ਾਂਗ-ਕ੍ਰਮ ਪੂਜਾ, ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਲਈ ਘਟ-ਸਥਾਪਨਾ, ਤੋਰਣ-ਵਿਤਾਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਚੰਦਰਾਮ੍ਰਿਤ ਧਿਆਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ‘ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ’ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਫੁੱਲ ਸੁੱਟ ਕੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ-ਪਛਾਣ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਹੋਮ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਦੀਕਸ਼ਾ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਦੀਕਸ਼ਾ ਨੂੰ ਇਸ ਕਰਮ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਮੋਹਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 202
Puṣpādhyāya-kathana (Account of Flowers in Worship)
ਵ੍ਰਤ-ਖੰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪੂਜਾ-ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫੁੱਲ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਭਕਤੀ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਹਨ; ਇਹ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਪਾਪ-ਹਾਨੀ, ਭੋਗ, ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂਲੋਕ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਮਿਕ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ‘ਦੇਵ-ਯੋਗ੍ਯ’ ਫੁੱਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਕਈ ਉਪਹਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਹੱਦਬੰਦੀ—ਮੁਰਝਾਏ, ਟੁੱਟੇ, ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ ਜਾਂ ਅਮੰਗਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਫੁੱਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਲਈ ਯੋਗ੍ਯ, ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਵੱਖਰੇ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਰਪਣ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਿਧ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ‘ਫੁੱਲ’ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣ—ਅਹਿੰਸਾ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਜਯ, ਖ਼ਸ਼ਾਂਤੀ, ਦਇਆ, ਸ਼ਮ, ਤਪ, ਧਿਆਨ, ਸਤ੍ਯ (ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੱਧਾ ਵੀ)—ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਵਿਧੀ ਅੰਦਰਲੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਆਸਨ, ਮੂਰਤੀ-ਪੰਚਾਂਗ, ਅਸ਼ਟ-ਪੁਸ਼ਪਿਕਾ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਨਾਮ ਕ੍ਰਮ (ਵਿਸ਼ਨੂ ਲਈ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਆਦਿ; ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਈਸ਼ਾਨ-ਆਦਿ) ਅੰਦਰ ਅਰਪਣਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 203
Chapter 203 — नरकस्वरूपम् (Naraka-svarūpa: The Nature of Hell)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਮ-ਕਾਰਣਤਾ ਕਿਵੇਂ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪਤਨ ਰੁਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਲ, ਅੱਗ, ਵਿਸ਼, ਸ਼ਸਤ੍ਰ, ਭੁੱਖ, ਰੋਗ ਜਾਂ ਡਿੱਗਣਾ ਵਰਗੇ ਨਿਕਟ ਕਾਰਣ ਮਿਲਣ ਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪਾਪ ਲਈ ਯਾਤਨਾ, ਧਰਮ ਲਈ ਸੁਖ। ਯਮ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਦੂਤ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ‘ਕੁਮਾਰਗ’ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਧਰਮੀ ਹੋਰ ਰਾਹਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਰਕਾਂ ਅਤੇ ਦੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ, ਚੋਰੀ, ਕਾਮ-ਦੋਸ਼, ਯਜ੍ਞ/ਵਿਧੀ ਦੀ ਭ੍ਰਸ਼ਟਤਾ, ਕਰਤੱਵ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਆਦਿ ਅਪਰਾਧਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਵਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਦਾ ਉਪਵਾਸ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਅਤੇ ਭੀਸ਼ਮ-ਪੰਚਕ—ਨਰਕ-ਗਤੀ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਧਰਮ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 204
Chapter 204 — मासोपवासव्रतम् (The Vow of Month-long Fasting)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਮਾਸੋਪਵਾਸ-ਵ੍ਰਤ ਸਭ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਯੱਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਆਦਿ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥਾ ਪਰਖ ਕੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ (ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਸਮੇਤ) ਵੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ। ਆਸ਼ਵਿਨ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਉਤਥਾਨ ਤੱਕ ਤੀਹ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਆਰਾਧਨਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਵ੍ਰਤੀ ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਤ੍ਰਿਸਨਾਨ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪੂਜਾ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ, ਜਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੋਲ-ਸੰਯਮ, ਅਸੰਗਤਾ ਤੇ ਸਪਰਸ਼/ਆਚਰਨ ਨਿਯਮ ਪਾਲਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੂਜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਧੀਵਤ ਪਾਰਣਾ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤੇਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਫਲ—ਸ਼ੁੱਧੀ, ਕੁਲ-ਉੱਧਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ; ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆਵੇ ਤਾਂ ਦੁੱਧ-ਘਿਉ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸੰਮਤ ਹਵਿ ਮੰਨ ਕੇ ਛੂਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 205
Bhīṣma-pañcaka-vrata (The Bhishma Five-Day Vow)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਭੀਸ਼ਮ-ਪੰਚਕ ਨੂੰ ਪਰਮ ਵੈਸ਼ਣਵ ਵਰਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਹੈ—ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਸਨਾਨ, ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ, ਮੌਨ/ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਯਮ—ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਰਨ ਪੂਜਾ। ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਚੰਦਨ ਲੇਪਨ, ਘੀ ਸਮੇਤ ਗੁੱਗੁਲ ਧੂਪ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀਪਦਾਨ, ਉੱਤਮ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਤੇ “ਓਂ ਨਮੋ ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ” 108 ਜਪ ਮੁੱਖ ਹਨ। ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਜੌ, ਵ੍ਰੀਹੀ, ਤਿਲ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਅੱਖਰ-ਉਚਾਰਣ ਅਤੇ ਛਡਅੱਖਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ “ਸ੍ਵਾਹਾ” ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਫੁੱਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਅੰਗ-ਪੂਜਾ, ਭੂਮੀ-ਸ਼ਯਨ ਅਤੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਸਮੇਤ ਨਿਯਤ ਆਹਾਰ ਵਰਗੀਆਂ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਵੀ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭੀਸ਼ਮ ਦੀ ਹਰਿ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵਰਤੀ ਨੂੰ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 206
Agastyārghyadāna-kathana (On the Giving of the Agastya Honor-Offering)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਰੂਪ ਦੱਸ ਕੇ ਅਗਸਤ੍ਯ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਵਰਤ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਰਿ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜੋੜੀ ਗਈ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਪਵਾਸ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਵੇਲੇ ਕਾਸ਼-ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਜਲ-ਘਟ/ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਰਾਤ ਦਾ ਜਾਗਰਣ (ਪ੍ਰਜਾਗਰ) ਕਰਨਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਵੇਰੇ ਜਲਾਸ਼ੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਰਘ੍ਯ ਦੇ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਸੁਕਾਉਣ ਅਤੇ ਆਤਾਪੀ–ਵਾਤਾਪੀ ਸੰਹਾਰ ਵਰਗੇ ਕਰਤੱਬ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਵਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਚੰਦਨ, ਮਾਲਾ, ਧੂਪ, ਵਸਤ੍ਰ, ਧਾਨ/ਚੌਲ, ਫਲ, ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਸਮੱਗਰੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਘਟ-ਦਾਨ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ (ਗਾਂ, ਵਸਤ੍ਰ, ਸੋਨਾ) ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ-ਪਾਠ ਦੇ ਭੇਦ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਸੱਤ ਸਾਲ ਅਰਘ੍ਯ-ਵਰਤ ਨਾਲ ਸਰਬ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਨਿਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਰਾਜਪਤੀ ਮਿਲਣ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 207
Chapter 207: कौमुदव्रतं (Kaumuda-vrata)
ਵ੍ਰਤ-ਖੰਡ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਕੌਮੁਦ-ਵ੍ਰਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਆਸ਼ਵਿਨ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ। ਸਾਧਕ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਉਪਵਾਸ, ਹਰਿਨਾਮ ਜਪ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪੂਜਾ-ਕ੍ਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਚੰਦਨ, ਅਗਰੂ, ਕੇਸਰ/ਕੁੰਕੁਮ ਦਾ ਲੇਪ ਅਤੇ ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਕ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਤੇਲ ਦਾ ਦੀਵਾ ਲਗਾਤਾਰ ਜਗਾ ਕੇ ਪਾਇਸ, ਆਪੂਪ, ਮੋਦਕ ਆਦਿ ਦਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਓਂ ਨਮੋ ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ" ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ‘ਜਾਗ੍ਰਤ’ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਤੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵ੍ਰਤ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਫਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 208
A Compendium of Vows and Gifts (Vrata-Dāna-Ādi-Samuccaya)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਸੁਚੱਜਾ ਢਾਂਚਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤਿਥੀ, ਵਾਰ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਯੋਗ ਵਰਗੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਤੇ ਮਨਵਾਦੀ ਦਿਨਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਕ ਤਾਤਤਵਿਕ ਏਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਕਾਲ’ ਅਤੇ ‘ਦ੍ਰਵ੍ਯ’ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹਨ; ਸੂਰਜ, ਈਸ਼, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੀਤਾਂ ਇਕ ਹੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਰਹਿਣ। ਪੂਜਾ-ਕ੍ਰਮ—ਆਸਨ, ਪਾਦ੍ਯ, ਅਰਘ੍ਯ, ਮਧੁਪਰਕ, ਆਚਮਨ, ਸਨਾਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਗੰਧ, ਪੁਸ਼ਪ, ਧੂਪ, ਦੀਪ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ—ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਾਨ ਵੇਲੇ ਗ੍ਰਾਹਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਮਿਆਰੀ ਦਾਨ-ਵਾਕ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਦਾਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ—ਪਾਪ-ਸ਼ਾਂਤੀ, ਆਰੋਗ੍ਯ, ਵੰਸ਼-ਵ੍ਰਿੱਧੀ, ਵਿਜੈ, ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ-ਮੁਕਤੀ—ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਨਿੱਤ ਪਾਠ/ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਭੁਕਤੀ-ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਵਿਧੀ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕੋ ਨਿਯਮ ਮੰਨਣ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।