Adhyaya 228
Chapter 228 — स्वप्नाध्यायः (Svapnādhāyaḥ / Chapter on Dreams)
ਪੁਸ਼ਕਰ ਰਾਜਧਰਮ–ਨੀਤਿਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸੁਚੱਜਾ ਸਵਪਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਸ਼ੁਭ, ਅਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ-ਨਾਸਕ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਡੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਹ ਤੇ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਿਮਿੱਤ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧੂੜ/ਰਾਖ, ਮੁੰਡਨ, ਨਗਨਤਾ, ਮੈਲੇ ਕੱਪੜੇ, ਕੀਚੜ ਲਗਾਉਣਾ, ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣਾ; ਗ੍ਰਹਿਣ, ਇੰਦਰਧਵਜ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ, ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਰੋਗ, ਹਾਰ, ਘਰ ਦਾ ਢਹਿ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ-ਭੰਗ ਕਰਮ ਆਦਿ ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਮੁੜ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਪਾਅ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਾਠ-ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਘਿਉ/ਤੇਲ ਪੀਣਾ ਜਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਲਾਲ ਮਾਲਾ, ਅਭਯੰਗ ਵਰਗੇ ਸ਼ੁਭ ਸੁਪਨੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਾ ਦੱਸੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਵਧੇਰੇ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਸਨਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਤਿਲ-ਹੋਮ, ਹਰੀ–ਬ੍ਰਹਮਾ–ਸ਼ਿਵ–ਸੂਰਜ–ਗਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਸਤੋਤਰ ਪਾਠ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤ ਜਪ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ—ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ, ਫਿਰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ, ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ, ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ, ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਨੇੜੇ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ—ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਨਾ ਸੌਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ/ਹਾਥੀ/ਘੋੜਾ/ਸੋਨਾ, ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ, ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ, ਫਲਦਾਰ ਰੁੱਖ, ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਦਿਖਣਾ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਹਨ; ਨਿਮਿੱਤ ਨੂੰ ਭਾਗ੍ਯਵਾਦ ਨਹੀਂ, ਧਰਮਕ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे यात्रा नाम सप्तविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथाष्टाविंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः स्वप्नाध्यायः पुष्कर उवाच स्वप्नं शौभाशुभं वक्ष्ये दुःखप्रहरणन्तथा नाभिं विनान्यत्र गात्रे तृणवृक्षसमुद्भवः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗ્નੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਯਾਤਰਾ’ ਨਾਮਕ ੨੨੭ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ੨੨੮ਵਾਂ ‘ਸੁਪਨ ਅਧਿਆਇ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਸੁਪਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ‑ਅਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਦੁੱਖਹਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫਲ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। (ਨਿਯਮ:) ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਜਾਂ ਰੁੱਖ ਉੱਗਦੇ ਦਿੱਸਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਛਣ (ਸ਼ਕੁਨ) ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 2
चूर्णं मूर्ध्नि कांस्यानां मुण्डनं नग्नता तथा मलिनाम्बरधारित्वमभ्यङ्गः पङ्कदिग्धता
ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੂਰਨ/ਧੂੜ/ਭਸਮ ਲਗਾਉਣਾ, ਕਾਂਸੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਰਤਣਾ, ਮੁੰਡਨ, ਨਗਨਤਾ, ਮੈਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣਾ, ਦੇਹ ਦਾ ਅਭ੍ਯੰਗ ਅਤੇ ਕੀਚੜ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਰਹਿਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਬਾਹਰੀ ਆਚਾਰ-ਲੱਛਣ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 3
उच्चात् प्रपतनञ्चैव विवाहो गीतमेव च तन्त्रीवाद्यविनोदश् च दोलारोहणमेव च
ਉੱਚਾਈ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਡਿੱਗਣਾ, ਵਿਆਹ ਦੇ ਉਤਸਵ, ਗਾਇਨ, ਤੰਤਰੀ ਵਾਜਿਆਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਝੂਲੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ—ਇਹ ਵੀ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 4
अर्जनं पद्मलोहानां सर्पाणामथ मारणं शरद्यश्चेति ञ , ट च रक्तपुष्पद्रुमाणाञ्च चण्डालस्य तथैव च
‘ਞ’ ਅਤੇ ‘ਟ’ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ—ਪਦਮ-ਲੋਹ ਦਾ ਅਰਜਨ/ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਮਾਰਨਾ, ‘ਸ਼ਰਦ੍ਯ’ (ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ੇ), ਅਤੇ ਲਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤ, ਨਾਲ ਹੀ ਚੰਡਾਲ—ਇਉਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 5
वराहाश्वखरोष्ट्राणां तथा चारोहणक्रिया भक्षणं पक्षिमांसानां तैलस्य कृशरस्य च
ਵਰਾਹ, ਘੋੜੇ, ਖੋਤੇ ਅਤੇ ਊਂਟ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ, ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਣਾ, ਅਤੇ ਤੇਲ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਰ (ਚੌਲ-ਦਾਲ ਦੀ ਖੀਚੜੀ) ਦਾ ਸੇਵਨ—ਇਹ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਨਿਯਮ/ਨਿਸ਼ੇਧ) ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 6
मातुः प्रवेशो जठरे चितारोहणमेव च शक्रध्वजाभिपतनं पतनं शशिसूर्ययोः
ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਸ਼ਕ੍ਰਧਵਜ (ਇੰਦਰਧਵਜ) ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ, ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ‘ਪਤਨ’ (ਗ੍ਰਹਣ-ਲੱਛਣ)—ਇਹ ਸਭ ਅਸ਼ੁਭ ਉਤਪਾਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 7
दिव्यान्तरीक्षभौमानामुत्पातानाञ्च दर्शनं देवद्विजातिभूपानां गुरूणाङ्कोप एव च
ਦਿਵ੍ਯ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ੀ ਅਤੇ ਭੌਮ ਉਤਪਾਤਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ, ਦ੍ਵਿਜਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ—ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਂ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 8
नर्तनं हसनञ्चैव विवाहो गीतमेव च तन्त्रीवाद्यविहीनानां वाद्यानामपि वादनं
ਨਾਚ ਅਤੇ ਹਾਸਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਆਹ-ਉਤਸਵ ਅਤੇ ਗੀਤ, ਅਤੇ ਤੰਤਰੀ ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਵਾਜਿਆਂ ਦਾ ਵਜਾਉਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਾਦਨ/ਸੰਗੀਤ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ।
Verse 9
स्रोतोवहाधोगमनं स्नानं गोमयवारिणा पङ्कोदकेन च तथा मशीतोयेन वाप्यथ
ਵਹਿੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣਾ, ਗੋਬਰ-ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਕੀਚੜ ਵਾਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਅਤੇ ਭਸਮ-ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 10
आलिङ्गनं कुमारीणां पुरुषाञ्च मैथुनं हानिश् चैव स्वगात्राणां विरेको वमनक्रिया
ਕੁਆਰੀਆਂ ਦਾ ਆਲਿੰਗਨ, ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮੈਥੁਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਾਨੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਮਨ ਲਈ ਵਿਰੇਚਨ ਅਤੇ ਵਮਨ-ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 11
दक्षिणाशाप्रगमनं व्याधिनाभिभवस् तथा फलानामुपहानिश् च धातूनां भेदनं तथा
ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਣਾ, ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਦਬ ਜਾਣਾ, ਉਮੀਦ ਕੀਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਹਾਨੀ, ਅਤੇ ਧਾਤੂਆਂ ਦਾ ਭੇਦਨ/ਵਿਕਾਰ—ਇਹ (ਦੋਸ਼-ਨਿਮਿੱਤ) ਲੱਛਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 12
गृहाणाञ्चैव पतनं गृहसम्मार्जनन्तथा क्रीडा पिशाचक्रव्यादवानरान्त्यनरैर् अपि
ਘਰਾਂ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ, ਘਰ ਦੀ ਝਾੜੂ‑ਸਫ਼ਾਈ, ਅਤੇ ਖੇਡ‑ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਰਾਰਤ—ਇਹ ਪਿਸਾਚਾਂ, ਮਾਸਭੱਖੀ ਜੀਵਾਂ, ਆਦਾਂ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਨੀਚ/ਵੈਰੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 13
परादभिभवश् चैव तस्माच्च व्यसनोद्भवः काषायवस्त्रधारित्वं तद्वस्त्रैः क्रीडनं तथा
ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਨਸ਼ਿਆਂ/ਵਿਆਸਨਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। (ਹੋਰ ਨਿਸ਼ਾਨ) ਕੇਸਰੀ/ਗੇਰੂ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣਾ ਵੀ ਹੈ।
Verse 14
तन्त्रीवाद्यविनोदश्चेत्यादिः, तैलस्य कृशरस्य चेत्यन्तः पाठः छ , झ पुस्तकद्वये नास्ति विवाहोत्सव एव चेति ज तासामेव च मैथुनमिति ज हानिश् चैवेत्यादिः क्रीडनं तथेत्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति स्नेहपानावगाहौ च रक्तमाल्यानुलेपनं इत्यधान्यानि स्वप्नानि तेषामकथनं शुभं
‘ਤੰਤਰੀ ਵਾਦ੍ਯ‑ਵਿਨੋਦ’ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ‘ਤੇਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਰ’ ਤੱਕ ਵਾਲਾ ਪਾਠ ਛ ਅਤੇ ਝ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜ ਹਸਤਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ‘ਕੇਵਲ ਵਿਆਹ‑ਉਤਸਵ’ ਅਤੇ ‘ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮੈਥੁਨ’ ਵਾਲਾ ਪਾਠ ਹੈ। ‘ਹਾਨੀ…’ ਤੋਂ ‘…ਕ੍ਰੀਡਨੰ ਤਥਾ’ ਤੱਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਘੀ/ਤੇਲ ਪੀਣਾ, ਸਨਿਗਧ ਦ੍ਰਵ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲੈਣਾ, ਲਾਲ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨਣਾ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਲੇਪਨ ਕਰਨਾ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸੁਪਨੇ ਜੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 15
भूजश् च स्वपनं तद्वत् कार्यां स्नानं द्विजार्चनं तिलैर् होमो हरिब्रह्मशिवार्कगणपूजनं
ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਨੀਂਦ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਨਾਨ, ਦਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਦੀ ਅਰਚਨਾ, ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ, ਅਤੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ), ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 16
तथा स्तुतिप्रपठनं पुंसूक्तादिजपस् तथा स्वप्नास्तु प्रथमे यामे संवत्सरविपाकिनः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤ ਆਦਿ ਦਾ ਜਪ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਯਾਮ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੁਪਨੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਫਲਦੇ ਹਨ।
Verse 17
षड्भिर्मासैर् द्वितीये तु त्रिभिर्मासैर् त्रियामिकाः चतुर्थे त्वर्धमासेन दशाहादरुणोदये
ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਵਿੱਚ ਫਲ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ; ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਰੁਣੋਦਯ ਵੇਲੇ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 18
एकस्यामथ चेद्रात्रौ शुभं वा यदि वाशुभं पश्चादृष्टस्तु यस्तत्र तस्य पाकं विनिर्दिशेत्
ਜੇ ਇਕੋ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਕੋਈ ਨਿਮਿੱਤ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸੇ, ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਫਲ-ਪਾਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 19
तस्मात्तु शोभने स्वप्ने पश्चात्स्वापो न शस्यते शैलप्रासादनागाश्ववृषभारोहणं हितं
ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਸੌਣਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਆ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਹਾੜ, ਮਹਲ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਜਾਂ ਬਲਦ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 20
द्रुमाणां श्वेतपुष्पाणां गगने च तथा द्विज द्रुमतृणोद्भवो नाभौ तथा च बहुबाहुता
ਹੇ ਦਵਿਜ! ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵੇਖਣਾ, ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਦਰੱਖ਼ਤ ਤੇ ਘਾਹ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਨਿਕਲਦੇ ਵੇਖਣਾ, ਅਤੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਇੱਥੇ ਦੱਸੇ ਨਿਮਿੱਤ-ਲੱਛਣ ਹਨ।
Verse 21
तथा च बहुशीर्षत्वं पलितोद्भव एव च सुशुक्रमाल्यधारित्वं सुशुक्लाम्बरधारिता
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸਿਰ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਪਲਿਤ (ਸਲੇਟੀ-ਚਿੱਟੇ) ਵਾਲ ਉੱਗ ਆਉਣਾ; ਨਿਰਮਲ ਚਿੱਟੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨੀ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਣੇ—(ਇਹ ਵੀ ਲੱਛਣ ਹਨ)।
Verse 22
चन्द्रार्कताराग्रहणं परिमार्जनमेव च शक्रध्वजालिङ्गनञ्च ध्वजोच्छ्रायक्रिया तथा
ਚੰਦਰ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਤਾਰਾ/ਗ੍ਰਹਿ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਪਰਿਮਾਰਜਨ, ਇੰਦਰਧ੍ਵਜ ਦਾ ਆਲਿੰਗਨ/ਸਪਰਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਤ, ਅਤੇ ਧ੍ਵਜ ਉੱਚ੍ਰਾਯ (ਝੰਡਾ ਚੁੱਕਣ) ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਵੀ ਵਿਧਿਤ ਹੈ।
Verse 23
भूम्यबुधाराग्रहणं शत्रूणाञ्चैव विक्रिया जयो विवादे द्यूते च सङ्ग्रामे च तथा द्विज
ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦੀ ਹਾਰ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਮੁਕੱਦਮੇ, ਜੂਏ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਿੱਤ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ।
Verse 24
भक्षणञ्चार्द्रमांसानाम्पायसस्य च भक्षणं दर्शनं रुधिरस्यापि स्नानं वा रुधिरेण च
ਗੀਲਾ/ਕੱਚਾ ਮਾਸ ਖਾਣਾ, ਪਾਇਸ ਖਾਣਾ, ਖੂਨ ਦੇਖਣਾ, ਜਾਂ ਖੂਨ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਇੱਥੇ ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 25
प्रथमे भागे इति ख भूम्यम्बुधीनां ग्रहणमिति क , छ , ञ च सरारुधिरमद्यानां पानं क्षीरस्य वाप्यथ अस्त्रैर् विचेष्टनं भूमौ निर्मलं गगनं तथा
ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਖ’ ਅੱਖਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਣ/ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਲਈ ‘ਕ’, ‘ਛ’ ਅਤੇ ‘ਞ’ ਅੱਖਰ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਫਿਰ ਖੂਨ-ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਮਦਿਰਾ ਆਦਿ ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਪੀਣਾ, ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਬਲ ਵਾਲੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਸਧਾਰਣ ਚਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ (ਸਾਫ਼) ਕਰਨਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 26
मुखेन दोहनं शस्तं महिषीणां तथा गवां सिंहीनां हस्तिनीनाञ्च बडवानां तथैव च
ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਦੋਹਣਾ (ਚੂਸ ਕੇ ਦੁੱਧ ਕੱਢਣਾ) ਮਹਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਸਿੰਹਣੀਆਂ, ਹਥਣੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜੀਆਂ (ਬਡਵਾ) ਲਈ ਵੀ ਯੋਗ/ਵਿਧਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 27
प्रसादो देवविप्रेभ्यो गुरुभ्यश् च तथा द्विज अम्भसा चाभिषेकस्तु गवां शृङ्गच्युतेन च
ਹੇ ਦਵਿਜ! ਦੇਵਤਿਆਂ, ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਲ ਨਾਲ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰੋ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੋਂ ਟਪਕੇ ਜਲ ਨਾਲ ਵੀ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 28
चन्द्राद् भ्रष्टेन वा राम ज्ञेयं राज्यप्रदं हि तत् राज्याभिषेकश् च तथा छेदनं शिरसो ऽप्यथ
ਹੇ ਰਾਮ! ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ (ਨਿਮਿੱਤ) ਵੀ ਰਾਜ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰਾਜਾਭਿਸੇਕ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਿਰ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵੀ।
Verse 29
मरणं वह्निलाभश् च वह्निदाहो गृहादिषु लब्धेश् च राजलिङ्गानां तन्त्रीवाद्याभिवादनं
ਮੌਤ, ਅੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਘਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੱਗਣਾ, ਰਾਜ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਤੰਤਰੀ ਵਾਜਿਆਂ ਆਦਿ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਸਲਾਮ—ਇਹ ਸਭ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਿਮਿੱਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 30
यस्तु पश्यति स्वप्नान्ते राजानं कुञ्जरं हयं हिरण्यं वृषभङ्गाञ्च कुटुम्बस्तस्य वर्धते
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜਾ, ਸੋਨਾ, ਅਤੇ ਬਲਦਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਅੰਗ/ਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੁਟੰਬ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 31
वृषेभगृहशैलाग्रवृक्षारोहणरोदनं घृटविष्ठानुलेपो वा अगम्यागमनं तथा
ਬਲਦ, ਘਰ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਜਾਂ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਰੋਣਾ; ਘਿਉ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰਨਾ; ਅਤੇ ਅਗਮ੍ਯ (ਨਿਸ਼ਿਧ) ਥਾਂ/ਵਿਸ਼ੇ ਵੱਲ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਅਤਿਕ੍ਰਮਣਕਾਰੀ ਕਰਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 32
सितवस्त्रं प्रसन्नाम्भः फली वृक्षो नभो ऽमलं
ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਨਿਰਮਲ (ਪ੍ਰਸੰਨ) ਜਲ, ਫਲਦਾਰ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਬੇਦਾਗ਼ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Dreams are treated as śubha (auspicious), aśubha (inauspicious), and duḥkha-praharaṇa (sorrow-dispelling), with specific images and bodily/social scenarios mapped to predicted outcomes.
Bathing and purification, honoring brāhmaṇas and gurus, sesame homa, worship of Hari–Brahmā–Śiva–Sūrya–Gaṇas, hymn-recitation, and japa of the Puruṣa-sūkta and related formulas.
By the watch of the night: first watch results mature about a year later; second in six months; third in three months; fourth in half a month; and some culminate within ten days near dawn (aruṇodaya).
It presents a rule that certain prosperity-linked dreams (e.g., unctuous drinking/immersion, red garlands, anointments) retain auspicious potency when kept private, implying restraint and ritual containment of omen-power.
Examples include white garments, clear water, a fruit-bearing tree, a spotless sky, and—toward the end of a dream—seeing a king, elephant, horse, and gold, which is linked to household prosperity.