Adhyaya 231
Chapter 231 — शकुनानि (Śakunāni) | Omens in Governance, Travel, and War
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕੁਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਕੇਤ ਰਾਜਿਆਂ, ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਕਾਰਵਾਈਯੋਗ ‘ਜਾਣਕਾਰੀ’ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਾਂ-ਸ਼ਕੁਨਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਉਪਾਅਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਡੇਰੇ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ-ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਾ, ਅਤੇ ਬੋਲ/ਕਾਂਵ-ਕਾਂਵ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਰਣੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੇੜੇ ‘ਕਾਂ ਵਰਗੀ’ ਸ਼ੱਕੀ ਹਿਲਚਲ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਜਾਂ ਧੋਖੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ/ਟੋਕਨ, ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਲਾਭ-ਨੁਕਸਾਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਭੌਂਕਣ, ਹੋਂਹੋਂ/ਹੌਲਣ, ਸੁੰਘ ਕੇ ਖੱਬੇ-ਸੱਜੇ ਮੁੜਨ ਵਰਗੇ ਸ਼ਕੁਨ, ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ-ਵਿਹਾਰਕ ਲੱਛਣ—ਕੰਬਣਾ, ਖੂਨ ਵਹਿਣਾ, ਨੀਂਦ/ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸੰਕੇਤ—ਵਰਨਿਤ ਹਨ। ਬਲਦ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਸਤ ਹਾਲਤ, ਮਿਲਾਪ, ਬਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ) ਰਾਹੀਂ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੰਗ ਅਤੇ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦਿਸ਼ਾ, ਹਵਾ, ਗ੍ਰਹਿ-ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਛਤਰੀ ਡਿੱਗਣ ਵਰਗੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਹਿ-ਗਤੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ, ਜਦਕਿ ਮੁਰਦਾਰਖੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਂਵਾਂ ਦਾ ਯੋਧਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛਾ ਜਾਣਾ ਰਾਜ-ਖ਼ਸਤਾਹਾਲੀ ਦਾ ਅਪਸ਼ਕੁਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕੁਨ-ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਧਰਮਯੁਕਤ ਰਣਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
मल्लब्धेषु नवपुस्तकेषु प्रायः समान एव तेषामेकतमस्यापि साहाय्येन शोधितुं न स शक्यते अभिधानादिष्वपि तत्रत्यशब्दो नोपलभ्यन्ते अतस्तत्र विरतिः अथैकत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः शकुनानि पुष्कर उवाच विशन्ति येन मार्गेण वायसा बहवः पुरं तेन मार्गेण रुद्धस्य पुरस्य ग्रहणं भवेत्
ਨਵੀਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਲਗਭਗ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਵੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆਇਆ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਿਸਰਾਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ 231ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—“ਸ਼ਕੁਨ” ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਗ੍ਰਹਣ (ਕਬਜ਼ਾ) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 2
सेनायां यदि वासार्थे निविष्टो वायसो रुवन् वामो भयातुरस्त्रस्तो भयं वदति दुस्तरं
ਜੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਲਗਾਈ ਗਈ ਫੌਜੀ ਛਾਵਣੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਾਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਬੈਠ ਕੇ ਡਰਿਆ ਤੇ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਕਾਂ-ਕਾਂ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
छायाङ्गवाहनोपानच्छत्रवस्त्रादिकुट्टने मृत्युस्तत्पूजने पूजा तदिष्टकरणे शुभं
ਛਾਂ, ਅੰਗ, ਵਾਹਨ, ਜੁੱਤੀ, ਛਤਰੀ, ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਅਵਮਾਨ ਨਾਲ ਮਾਰਨਾ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਮੌਤ ਦਾ ਸ਼ਕੁਨ ਹੈ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਸ਼ੁਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 4
प्रोषितागमकृत्काकः कुर्वन् द्वारि गतागतं रक्तं दग्धं गृहे द्रव्यं क्षिपन्वह्निवेदकः
ਜਦੋਂ ਮਾਲਕ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਕਾਂ ਵਾਂਗ ਬਹਾਨੇ ਬਣਾਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ-ਜਾਂਦਾ ਰਹੇ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਫਿਰਦਾ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਜਾਂ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਪਦਾਰਥ ਸੁੱਟੇ—ਉਹ ਅੱਗ ਦਾ ਸੰਕੇਤਕ (ਅਰਥਾਤ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
न्यसेद्रक्तं पुरस्ताच्च निवेदयति बन्धनं पीतं द्रव्यं तथा रुक्म रूप्यमेव तु भार्गव
ਹੇ ਭਾਰਗਵ! ਉਹ ਅੱਗੇ ਲਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਬੰਧਨ (ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ/ਗਿਰਵੀ) ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰੇ—ਅਰਥਾਤ ਪੀਲਾ ਧਨ, ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਹੀ।
Verse 6
यच्चैवोपनयेद् द्रव्यं तस्य लब्धिं विनिर्दिशेत् द्रव्यं वापनयेद्यत्तु तस्य हानिं विनिर्दिशेत्
ਜੋ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪ ਲਿਆ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਲਾਭ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਧਨ ਉਹ ਹਟਵਾਂਦਾ ਜਾਂ ਅਪਹਰਿਤ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਹਾਨੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
Verse 7
पुरतो धनलब्धिः स्यादाममांसस्य छर्दने भूलब्धिः स्यान् मृदः क्षेपे राज्यं रत्नार्पणे महत्
ਜੇ (ਸੁਪਨੇ/ਨਿਮਿੱਤ ਵਿੱਚ) ਸਾਹਮਣੇ ਧਨ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਧਨਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੱਚਾ ਮਾਸ ਉਲਟੀ ਆਵੇ ਤਾਂ ਭੂਮੀ-ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ ਸੁੱਟਣ ਨਾਲ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਰਤਨ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਐਸ਼ਵਰਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 8
यातुः काको ऽनुकूलस्तु क्षेमः कर्मक्षमो भवेत् न त्वर्थसाधको ज्ञेयः प्रतिकूलो भयावहः
ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਕਾਂ ਜੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੁਸ਼ਲ-ਖੇਮ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਧਨ-ਲਾਭ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਨਾ ਮੰਨੋ। ਜੇ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
सम्मुखे ऽभ्येति विरुवन् यात्राघातकरो भवेत् वामः काकः स्मृतो धन्यो दक्षिणो ऽर्थविनाशकृत्
ਜੇ ਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਕਾਂ-ਕਾਂ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਗੁਨ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਕਾਂ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਕਾਂ ਧਨ-ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।
Verse 10
दुष्करमिति ख , छ च दक्षिणो ऽन्नविनाशकृदिति ग , घ , ञ च वामो ऽनुलोमगः श्रेष्ठो मध्यमो दक्षिणः स्मृतः प्रतिलोमगतिर्वामो गमनप्रतिषेधकृत्
ਖ ਅਤੇ ਛ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਯਤੀ/ਛੇਦ ਨੂੰ ‘ਦੁਸ਼ਕਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗ, ਘ ਤੇ ਙ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ‘ਦਕਸ਼ਿਣ’—ਜੋ ਅੰਨ (ਅਰਥਾਤ ਸੁਗਮ ਪਾਠ) ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਲੋਮ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ‘ਵਾਮ’ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ‘ਦਕਸ਼ਿਣ’ ਮੱਧਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ‘ਵਾਮ’ ਗਮਨ-ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਕ (ਛੰਦ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ) ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 11
निवेदयति यात्रार्थमभिप्रेतं गृहे गतः एकाक्षरचरणस्त्वर्कं वीक्षमाणो भयावहः
ਜੇ ਕੋਈ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਧਾਰਤ ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ ਇਕ ਅੱਖ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰਦਾ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਡਰਾਉਣਾ, ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
कोटरे वासमानश् च महानर्थकरो भवेत् न शुभस्तूषरे काकः पङ्काङ्कः स तु शस्यते
ਜੋ ਕੋਟਰ/ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੱਡੇ ਅਨਰਥ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕੇ ਤੂਸੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਕਾਂ ਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਕੀਚੜ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨੀ (ਗੀਲੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਆਇਆ) ਕਾਂ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
अमेध्यपूर्णवदनः काकः सर्वार्थसाधकः ज्ञेयाः पतत्रिणो ऽन्ये ऽपि काकवद् भृगुनन्दन
ਅਸ਼ੁੱਧ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਚੋਂਚ ਭਰਿਆ ਕਾਂ ‘ਸਰਵਾਰਥ-ਸਾਧਕ’—ਅਰਥਾਤ ਸਭ ਕੰਮ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁਭ ਨਿਮਿੱਤ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਭ੍ਰਿਗੁਨੰਦਨ, ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਨਿਮਿੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 14
स्कन्धावारापसव्यस्थाः श्वानो विप्रविनाशकाः इन्द्रस्थाने नरेन्द्रस्य पुरेशस्य तु गोपुरे
ਸੈਨਾ-ਸ਼ਿਵਿਰ (ਸਕੰਧਾਵਾਰ) ਦੇ ਅਪਸਵ੍ਯ/ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕੁੱਤੇ ‘ਵਿਪ੍ਰ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਮਿੱਤ ਰਾਜੇ ਦੇ ‘ਇੰਦਰ-ਸਥਾਨ’ ਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇ ਗੋਪੁਰ (ਦੁਆਰ-ਗੋਪੁਰ) ਉੱਤੇ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
अन्तर्गृहे गृहेशस्य मरणाय भवेद्भषन् यस्य जिघ्रति वामाङ्गं तस्य स्यादर्थसिद्धये
ਜੇ ਕੁੱਤਾ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭੌਂਕੇ ਤਾਂ ਇਹ ਘਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਲਈ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਖੱਬੇ ਅੰਗ ਨੂੰ ਉਹ ਸੁੰਘੇ, ਉਸ ਲਈ ਅਰਥ-ਸਿੱਧੀ/ਧਨ-ਲਾਭ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 16
भयाय दक्षिणं चाङ्गं तथा भुजमदक्षिणं यात्राघातकरो यातुर्भवेत् प्रतिमुखागतः
ਯਾਤਰੀ ਲਈ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਅੰਗ ਦਾ ਫੜਕਣਾ ਡਰ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਅਤੇ ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ ਦਾ ਫੜਕਣਾ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਸਾਹਮਣੇ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 17
मार्गावरोधको मार्गे चौरान् वदति भार्गव अलाभो ऽस्थिमुखः पापो रज्जुचीरमुखस् तथा
ਹੇ ਭਾਰਗਵ! ਜੋ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਮਾਰਗ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਉਹ ‘ਮਾਰਗਾਵਰੋਧਕ’ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਹ ਦੇ ਚੋਰਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਉਹ ਚੋਰ-ਸੂਚਕ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਅਲਾਭ’, ‘ਅਸਥਿਮੁਖ’, ‘ਪਾਪ’ ਅਤੇ ‘ਰੱਜੁਚੀਰਮੁਖ’ ਨਾਮਕ (ਅਸ਼ੁਭ) ਪ੍ਰਕਾਰ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 18
सोपानत्कमुखो धन्यो मांसपूर्णमुखो ऽपि च अमङ्गल्यमुखद्रव्यं केशञ्चैवाशुभं तथा
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਡਿਉੜੀ ਉੱਤੇ ਜੁੱਤੀ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਦਿੱਸੇ ਤਾਂ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਮਾਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦਿੱਸੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਪਰ ਮੂੰਹ ਕੋਲ ਅਮੰਗਲ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਕੇਸ (ਵਾਲ) ਅਸ਼ੁਭ ਹਨ।
Verse 19
अवमूत्र्याग्रतो याति यस्य तस्य भयं भवेत् यस्यावमूत्र्य व्रजति शुभं देशन्तथा द्रुमं
ਜੋ ਮੂਤਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਸੇ ਦੇ ਅੱਗੇ (ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ) ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮੂਤਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁਭ ਥਾਂ ਜਾਂ (ਪਵਿੱਤਰ/ਸ਼ੁਭ) ਰੁੱਖ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ।
Verse 20
नन्वर्थसाधक इत्य् आदिः, गृहे गत इत्य् अन्तःः पाठः ट पुस्तके नास्ति कोटरे इत्य् आदिः सर्वार्थसाधक इत्य् अन्तः पाठः टपुस्तके नास्ति मङ्गलञ्च तथा द्रव्यं तस्य स्यादर्थसिद्धये श्ववच्च राम विज्ञेयास् तथा वै जम्बुकादयः
‘ਨਨ੍ਵ ਅਰਥਸਾਧਕ…’ ਤੋਂ ‘ਗ੍ਰਿਹੇ ਗਤ…’ ਤੱਕ ਦਾ ਪਾਠ ṭ-ਪ੍ਰਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਅਤੇ ‘ਕੋਟਰੇ…’ ਤੋਂ ‘ਸਰਵਾਰਥਸਾਧਕ…’ ਤੱਕ ਦਾ ਪਾਠ ਵੀ ṭ-ਪ੍ਰਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। (ਮੁੱਖ ਅਰਥ:) ਉਦੇਸ਼-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਮ, ਸ਼ਕੁਨ-ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤੇ ਅਤੇ ਗਿੱਦੜ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 21
भयाय स्वामिनि ज्ञेयमनिमित्तं रुतङ्गवां निशि चौरभयाय स्याद्विकृतं मृत्यवे तथा
ਕੁੱਤਿਆਂ ਦਾ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਹੌਲਣਾ ਮਾਲਕ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਜਾਣੋ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਹ ਚੋਰਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਗੜੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੌਤ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ।
Verse 22
शिवाय स्वामिनो रात्रौ बलीवर्दो नदन् भवेत् उत्सृष्टवृषभो राज्ञो विजयं सम्प्रयच्छति
ਜੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬੈਲ ਡਕਾਰ ਮਾਰੇ ਤਾਂ ਇਹ ਮਾਲਕ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 23
अभयं भक्षयन्त्यश् च गावो दत्तास् तथा स्वकाः त्यक्तस्नेहाः स्ववत्सेषु गर्भक्षयकरा मताः
ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ—ਪਰਾਈਆਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਆਪਣੀਆਂ—ਜੇ ‘ਅਭਯਾ’ ਨਾਂ ਦੀ ਬੂਟੀ ਖਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗਰਭ ਨਾਸ (ਗਰਭਪਾਤ) ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 24
भूमिं पादैर् विनिघ्नन्त्यो दीना भीता भयावहाः आर्द्राङ्ग्यो हृष्टरोमाश् च शृगलग्नमृदः शुभाः
ਜੋ (ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ) ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਠੋਕਦੀਆਂ—ਦੁਖੀ, ਡਰੀਆਂ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ—ਭਿੱਜੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਰੋਮਾਂਚਿਤ, ਅਤੇ ਗਿੱਦੜ ਨੂੰ ਚਿਮੜਦੀ ਚਿਕੜ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੋਣ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 25
महिष्यादिषु चाप्येतत् सर्वं वाच्यं विजानता आरोहणं तथान्येन सपर्याणस्य वाजिनः
ਮਹਿਸ ਆਦਿ (ਹੋਰ ਸਵਾਰੀਆਂ) ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਧੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਘੋੜੇ ਦੀ ਸਪਰਿਆ (ਸੇਵਾ-ਸਤਿਕਾਰ) ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 26
जलोपवेशनं नेष्टं भूमौ च परिवर्तनं विपत्करन्तुरङ्गस्य सुप्तं वाप्यनिमित्ततः
ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣਾ ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋਟਣਾ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵਿਪੱਤੀ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਆਈ ਨੀਂਦ ਵੀ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 27
यवमोदकयोर्द्वेषस्त्वकस्माच्च न शस्यते वदनाद्रुधिरोत्पत्तिर्वेपनं न च शस्यते
ਜੌ ਜਾਂ ਮੋਦਕ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਘ੍ਰਿਣਾ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਖੂਨ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਕੰਬਣਾ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ।
Verse 28
क्रीडन् वैकः कपोतैश् च सारिकाभिर्मृतिं वदेत् साश्रुनेत्रो जिह्वया च पादलेही विनष्टये
ਜੇ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਪੰਛੀ ਕਬੂਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮੈਨਾ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਦਿੱਸੇ ਤਾਂ ਇਹ ਮੌਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਗੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਜੀਭ ਨਾਲ ਪੈਰ ਚਾਟਣਾ ਵੀ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ।
Verse 29
वामपादेन च तथा विलिखंश् च वसुन्धरां स्वपेद्वा वामपार्श्वेन दिवा वा न शुभप्रदः
ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੁਰਚਣਾ/ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾਉਣਾ, ਜਾਂ ਖੱਬੀ ਕਰਵਟ ਸੌਣਾ, ਜਾਂ ਦਿਨ ਦੇ ਵੇਲੇ ਸੌਣਾ—ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।
Verse 30
भयाय स्यात् सकृन्मूत्री तथा निद्राविलाननः सपर्यार्हस्येति साधुः विनाशकृदिति ज , ट च आरोहणं न चेद्दद्यात् प्रतीपं वा गृहं व्रजेत्
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਚਿਹਰਾ ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਡਰ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ, “ਇਹ ਸੇਵਾ/ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ,” ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਹੈ; ਪਰ ‘ਜ’ ਅਤੇ ‘ਟ’ ਅੱਖਰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਜੇ ਰਵਾਨਗੀ ਲਈ ਸਵਾਰੀ/ਆਰੋਹਣ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਉਲਟ ਘਟਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਕੇ ਘਰ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 31
यात्राविघातमाचष्टे वामपार्श्वं तथा स्पृशन् हेषमाणः शत्रुयोधं पादस्पर्शी जयावहः
ਜੇ ਘੋੜਾ ਆਪਣੀ ਖੱਬੀ ਬਾਹ ਨੂੰ ਛੂਹੇ ਤਾਂ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਿਣਹਿਣਾ ਕੇ ਖੁਰ ਨਾਲ ਛੂਹੇ ਤਾਂ ਵੈਰੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ; ਖੁਰ-ਸਪਰਸ਼ੀ ਅਸ਼ਵ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
ग्रामे व्रजति नागश्चेन् मैथुनं देशहा भवेत् प्रसूता नागवनिता मत्ता चान्ताय भूपतेः
ਜੇ ਹਾਥੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੇਸ਼-ਉਜਾੜ ਜਾਂ ਭੂਮੀ-ਹਾਨੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਮੈਥੁਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਲਾਕਾ ਗੁਆਉਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ। ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਸੂਤਾ ਹਥਣੀ ਜਾਂ ਮਸਤ ਹਾਥੀ—ਇਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੰਤ (ਮੌਤ/ਵਿਨਾਸ਼) ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।
Verse 33
आरोहणं न चेद्दद्यात् प्रतीपं वा गृहं व्रजेत् मदं वा वारणो जह्याद्राजघातकरो भवेत्
ਜੇ ਕੋਈ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਆਸਨ/ਸਵਾਰੀ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਦੀ ਮਸਤ ਹਾਲਤ ਉਤਾਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜਘਾਤ ਦਾ ਕਾਰਨ/ਕਰਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 34
वामं दक्षिणपादेन पादमाक्रमते शुभः दक्षिणञ्च तथा दन्तं परिमार्ष्टि करेण च
ਸੱਜੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਕਦਮ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਦੰਦ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮਲ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਹੈ।
Verse 35
वृषो ऽश्वः कुञ्जरो वापि रिपुसैन्यगतो ऽशुभः खण्डमेघातिवृष्ट्या तु सेना नाशमवाप्नुयात्
ਜੇ ਬਲਦ, ਘੋੜਾ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਵੈਰੀ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਟੁੱਟੇ-ਛਿੱਟੇ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਅਤਿ ਵਰਖਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਫੌਜ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 36
प्रतिकूलग्रहर्क्षात्तु तथा सम्मुखमारुतात् यात्राकाले रणे वापि छत्रादिपतनं भयं
ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੋਂ ਹਵਾ ਵੱਗੇ, ਤਾਂ ਯਾਤਰਾ ਵੇਲੇ ਜਾਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਛਤਰੀ ਆਦਿ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ ਡਰ ਦਾ ਅਸ਼ੁਭ ਸ਼ਗੁਨ ਹੈ।
Verse 37
हृष्टा नराश्चानुलोमा ग्रहा वै जयलक्षणं काकैर् योधाभिभवनं क्रव्याद्भिर्मण्डलक्षयः
ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਅਨੁਕੂਲ (ਸਿੱਧੀ) ਚਾਲ—ਇਹ ਜਿੱਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਕਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਲਾਸ਼-ਭੱਖੀ ਜੀਵ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਰਾਜ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
Verse 38
प्राचीपश्चिमकैशानी शौम्या प्रेष्ठा शुभा च दिक्
ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ‑ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਕੋਮਲ, ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
It treats omens as situational indicators for decisions in siege, travel, and war—e.g., crow-entry routes for capturing a besieged city, and adverse winds/planetary conditions as signals to anticipate danger or delay action.
A recurring rule is vāma (left) as auspicious in many contexts (e.g., crow on the left; dog sniffing the left side), while frontal obstruction, distorted howling, adverse winds, and certain elephant states (musth, mating, post-calving) are strongly inauspicious for royal security.