Adhyaya 223
Adhyaya 223 — Rājadharmāḥ (Royal Duties: Inner Palace Governance, Trivarga Protection, Courtly Conduct, and Aromatic/Hygienic Sciences)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ‘ਅੰਤਹਪੁਰ-ਚਿੰਤਾ’ ਤੱਕ ਫੈਲਾਕੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਪਰਸਪਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸੇਵਾ-ਬੰਧੋਬਸਤ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਨੂੰ ਰੁੱਖ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ—ਧਰਮ ਜੜ੍ਹ, ਅਰਥ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਅਤੇ ਕਰਮਫਲ ਫਲ; ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਨਾਲ ਯੋਗ ਫਲ-ਭਾਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਭੋਜਨ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਮੈਥੁਨ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ, ਅਤੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ/ਵਿਰਕਤੀ, ਲਾਜ ਜਾਂ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸ ਕੇ ਝਗੜੇ ਤੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅੱਠ-ਵਿਧ ‘ਅੰਤਹਪੁਰ-ਵਿਗਿਆਨ’—ਸ਼ੌਚ, ਆਚਮਨ, ਵਿਰੇਚਨ, ਮਰਦਨ/ਭਾਵਨਾ, ਪਾਕ, ਉੱਤੇਜਨ, ਧੂਪਨ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧੀਕਰਨ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਧੂਪ ਦੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ, ਸਨਾਨ-ਸੁਗੰਧੀਆਂ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਤੇਲਾਂ, ਮੁਖਵਾਸ, ਗੋਲੀ/ਵਟੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਲਈ ਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਰਾਤਰੀ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨੀ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਜਕਰਤਵ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम द्वाविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच वक्ष्ये ऽन्तःपुरचिन्तां च धर्माद्याः पुरुषार्थकाः अन्योन्यरक्षया तेषां सेवा कार्या स्त्रिया नृपैः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ “ਰਾਜਧਰਮ” ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਬਾਈਂਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ “ਰਾਜਧਰਮਾਃ” ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਦੋ ਸੌ ਤੇਈਂਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਅੰਤਹਪੁਰ (ਰਾਜਘਰ) ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਧਰਮ ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪਰਸਪਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਯੋਗ ਸੇਵਾ ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 2
मासेनैकेनेति छ , ज च धर्ममूलो ऽर्थविटपस् तथा कर्मफलो महान् त्रिवर्गपादपस्तत्र रक्षया फलभागं भवेत्
ਧਰਮ ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਅਰਥ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਫਲ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਇਹ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦਾ ਰੁੱਖ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਨਾਲ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 3
कामाधीनाः स्त्रियो राम तदर्थं रत्नसङ्ग्रहः सेव्यास्ता नातिसेव्याश् च भूभुजा विषयैषिणा
ਹੇ ਰਾਮ! ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਕਾਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਤਿ ਆਸਕਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ।
Verse 4
आहारो मैथुनन्निद्रा सेव्या नाति हि रुग् भवेत् मञ्चाधिकारे कर्तव्याः स्त्रियः सेव्याः स्वरामिकाः
ਆਹਾਰ, ਮੈਥੁਨ ਅਤੇ ਨੀਂਦ—ਇਹ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ, ਪਰ ਅਤਿ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਤਿ ਨਾਲ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਯਿਆ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅਨੁਕੂਲ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 5
दुष्टान्याचरते या तु नाबिनन्दति तत्कथां ऐक्यं द्विषद्भिर्व्रजति गर्वं वहति चोद्धता
ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੁਸ਼ਟ ਕਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ (ਧਰਮਯੁਕਤ) ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਾਣਦੀ, ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਇਕਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਧਤ ਹੋ ਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਦੂਸ਼ਿਤ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੀ ਜਾਣੀ ਜਾਵੇ।
Verse 6
चुम्बिता मार्ष्टि वदनं दत्तन्न बहु मन्यते स्वपित्यादौ प्रसुप्तापि तथा पश्चाद्विबुध्यते
ਚੁੰਮਿਆਂ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਪੂੰਝਦੀ ਹੈ; ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਵੀ ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਾਗ ਕੇ ਸਚੇਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 7
स्पृष्टा धुनोति गात्राणि गात्रञ्च विरुणद्धि या ईषच्छृणोति वाक्यानि प्रियाण्यपि पराङ्मुखी
ਛੂਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਅੰਗ ਝਟਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਪਿੱਛੇ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਵੀ ਉਹ ਅੱਧੇ ਹੀ ਸੁਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 8
न पश्यत्यग्रदत्तन्तु जघनञ्च निगूहति दृष्टे विवर्णवदना मित्रेष्वथ पराङ्मुखी
ਜੋ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ ਉਹ ਉਸ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਤੱਕਦੀ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿਤੰਬ ਲੁਕਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੇਖੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮੂੰਹ ਮੋੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 9
तत्कामितासु च स्त्रीसु मध्यस्थेव च लक्ष्यते ज्ञातमण्डनकालापि न करोति च मण्डनं
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਮੱਧਸਥ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਗਾਰ ਦਾ ਢੁੱਕਵਾਂ ਸਮਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਸਿੰਗਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 10
या सा विरक्ता तान्त्यक्त्वा सानुरागां स्त्रियम्भजेत् दृष्ट्वैव हृष्टा भवति वीक्षिते च पराङ्मुखी
ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸੰਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮਵਤੀ ਤਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਿੱਧੀ ਨਿਗਾਹ ਪੈਣ ਤੇ ਲਾਜ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 11
कामाधरा इति घ , ञ च लज्जाधिकारे इति ख , छ च सुवासिका इति क द्विष्टान्याचक्षते इति ञ न पश्यत्यग्रदत्तन्त्वित्यादिः, मित्रेष्वथ पराङ्मुखीत्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति स्त्रियं व्रजेदिति घ , ञ च दृश्यमना तथान्यत्र दृष्टिं क्षिपति चञ्चलां तथाप्युपावर्तयितुं नैव शक्नोत्यशेषतः
‘ਕਾਮਾਧਰਾ’—ਘ ਅਤੇ ਞ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਪਾਠ; ‘ਲੱਜਾਧਿਕਾਰੇ’—ਖ ਅਤੇ ਛ ਦਾ ਪਾਠ; ‘ਸੁਵਾਸਿਕਾ’—ਕ ਦਾ ਪਾਠ; ‘ਦ੍ਵਿਸ਼ਟਾਨ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ਤੇ’—ਞ ਦਾ ਪਾਠ। ‘…ਨ ਪਸ਼੍ਯਤੀ…’ (‘ਅਗ੍ਰਦੱਤੰਤ੍ਵ…’ ਆਦਿ ਤੋਂ) ਪਾਠ ਦਰਜ ਹੈ; ‘ਮਿਤ੍ਰੇਸ਼੍ਵਥ ਪਰਾਙ੍ਮੁਖੀ…’ ਅੰਤਿਮ ਪਾਠ ਜ ਹਸਤਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ‘ਸਤ੍ਰਿਯੰ ਵ੍ਰਜੇਤ੍’—ਘ ਅਤੇ ਞ ਦਾ ਪਾਠ। ਅਰਥ: ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਉਹ ਚੰਚਲ ਨਜ਼ਰ ਹੋਰ ਥਾਂ ਸੁੱਟਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚ ਸਕਦੀ।
Verse 12
विवृणीति तथाङ्गानि स्वस्या गुह्यानि भार्गव गर्हितञ्च तथैवाङ्गं प्रयत्नेन निगूहति
ਹੇ ਭਾਰਗਵ! ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਅੰਗ (ਜਾਂ ਦੋਸ਼) ਨੂੰ ਜਤਨ ਨਾਲ ਲੁਕਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
तद्दर्शने च कुरुते बालालिङ्गनचुम्बनं आभाष्यमाणा भवति सत्यवाक्या तथैव च
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬੱਚੀ ਵਾਂਗ ਗਲੇ ਲੱਗਦੀ ਤੇ ਚੁੰਮਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਉਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
स्पृष्टा पुलकितैर् अङ्गैः स्वेदेनैव च भुज्यते करोति च तथा राम सुलभद्रव्ययाचनं
ਛੂਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਚ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਹੀ ਘੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਮ, ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 15
ततः स्वल्पमपि प्राप्य करोति परमां मुदं नामसङ्कीर्तनादेव मुदिता बहु मन्यते
ਫਿਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਨਾਮ-ਸੰਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ (ਅਲਪ) ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
Verse 16
करजाङ्काङ्कितान्यस्य फलानि प्रेषयत्यपि तत्प्रेषितञ्च हृदये विन्यसत्यपि चादरात्
ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਫਲ ਵੀ ਭੇਜੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਭਗਤ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਭਗਤੀ-ਅਰਪਣ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 17
आलिङ्गनैश् च गात्राणि लिम्पतीवामृतेन या सुप्ते स्वपित्यथादौ च तथा तस्य विबुध्यते
ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਆਲਿੰਗਨ ਨਾਲ ਮਾਨੋ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰ ਦੇਵੇ—ਉਹ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
उरू स्पृशति चात्यर्थं सुप्तञ्चैनं विबुध्यते कपित्थचूर्णयोगेन तथा दघ्नः स्रजा तथा
ਜੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਛੂਹਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸੁੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਪਿੱਥ (ਵੁੱਡ-ਐਪਲ) ਦੇ ਚੂਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਦੀ ਸ੍ਰਜਾ (ਮਾਲਾ) ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
घृतं सुगन्धि भवति दुग्धैः क्षिप्तैस् तथा यवैः भोज्यस्य कल्पनैवं स्याद्गन्धमुक्तिः प्रदर्श्यते
ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਮਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੌ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਭੋਜਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਉਤਪੰਨ/ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Verse 20
शौचमाचमनं राम तथैव च विरेचनं भावना चैव पाकश् च बोधनं धूपनन्तथा
ਹੇ ਰਾਮ! ਸ਼ੌਚ, ਆਚਮਨ, ਅਤੇ ਵਿਰੇਚਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਵਨਾ, ਪਾਕ, ਬੋਧਨ ਅਤੇ ਧੂਪਨ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਤੱਬ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 21
वासनञ्चैव निर्दिष्टं कर्माष्टकमिदं स्मृतं कपित्थबिल्वजम्वाम्रकरवीरकपल्लवैः
ਵਾਸਨਾ (ਸੁਗੰਧ-ਲੇਪਨ) ਵੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅਸ਼ਟਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਪਿੱਥ, ਬਿਲਵ, ਜੰਬੂ, ਆਮ ਅਤੇ ਕਰਵੀਰ ਦੇ ਕੋਮਲ ਪੱਲਵਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 22
कृत्वोदकन्तु यद्द्रव्यं शौचितं शौचनन्तु तत् तेषामभावे शौचन्तु मृगदर्पाम्भसा भवेत्
ਜੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ੌਚਨ (ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਸਾਧਨ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗਦਰਪ (ਹਿਰਨ-ਕਸਤੂਰੀ) ਮਿਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Verse 23
नखं कुष्ठं घनं मांसी स्पृक्कशैलेयजं जलं तथैव कुङ्कुमं लाक्षा चन्दनागुरुनीरदं
ਨਖ, ਕੁਸ਼ਠ, ਘਨ, ਮਾਂਸੀ, ਸਪ੍ਰੁੱਕ, ਸ਼ੈਲੇਯ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜਲ; ਅਤੇ ਕੁੰਕੁਮ, ਲਾਖ਼ਸ਼ਾ, ਚੰਦਨ, ਅਗੁਰੂ, ਨੀਰਦ (ਕਸਤੂਰੀ)— ਇਹ ਸੁਗੰਧ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹਨ।
Verse 24
सरलं देवकाष्ठञ्च कर्पूरं कान्तया सह बालः कुन्दुरुकश् चैव गुग्गुलुः श्रीनिवासकः
ਸਰਲ, ਦੇਵਕਾਸ਼ਠ, ਕਪੂਰ— ਕਾਂਤਾ ਦੇ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਬਾਲਾ, ਕੁੰਦੁਰੁਕ (ਲੋਬਾਨ), ਗੁੱਗੁਲ, ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਕ— ਇਹ ਵੀ ਧੂਪ/ਸੁਗੰਧ ਦੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹਨ।
Verse 25
सह सर्जरसेनैवं धूपद्रव्यैकविंशतिः धूपद्रव्यगणादस्मादेकविंशाद्यथेच्छया
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਜ-ਰਸ ਸਮੇਤ ਧੂਪ ਦੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਇਕੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਧੂਪ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਗਣ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕੀ ਸਮੱਗਰੀ ਚੁਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Verse 26
द्वे द्वे द्रव्ये समादाय सर्जभागैर् नियोजयेत् नखपिण्याकमलयैः संयोज्य मधुना तथा
ਦੋ-ਦੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਲੈ ਕੇ ਸਰਜ (ਰੇਜ਼ਿਨ) ਦੇ ਨਿਯਤ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਖ, ਪਿਣ੍ਯਾਕ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਤੰਤੂ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਮਧੁ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਯੋਜਿਤ ਕਰੇ।
Verse 27
धूपयोगा भवन्तीह यथावत् स्वेच्छया कृताः त्वचन्नाडीं फलन्तैलं कुङ्कुमं ग्रन्थि प्रवर्तकं
ਇੱਥੇ ਧੂਪ-ਯੋਗ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਛਾ ਮੁਤਾਬਕ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਅਤੇ ਨਲੀ-ਸਮਾਨ ਡੰਡੀ, ਫਲ ਅਤੇ ਤੇਲ, ਕੁੰਕੁਮ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥੀ-ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Verse 28
शैलेयन्तगरं क्रान्तां चोलङ्कर्पूरमेव च मांसीं सुराञ्च कुष्ठञ्च स्नानद्रव्याणि निर्दिशेत्
ਸਨਾਨ-ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਂ ਵਜੋਂ ਸ਼ੈਲੇਯ, ਤਗਰ, ਕ੍ਰਾਂਤਾ, ਚੋਲ, ਕਪੂਰ, ਮਾਂਸੀ, ਸੁਰਾ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਠ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 29
एतेभ्यस्तु समादाय द्रव्यत्रयमथेच्छया मृगदर्पयुतं स्नानं कार्यं कन्दर्पवर्धनं
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਛਾ ਮੁਤਾਬਕ ਤਿੰਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਲੈ ਕੇ, ਮ੍ਰਿਗਦਰਪ (ਕਸਤੂਰੀ) ਯੁਕਤ ਸਨਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕੰਦਰਪ (ਕਾਮ) ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
त्वङ्मुरानलदैस्तुल्यैर् वालकार्धसमायुतैः स्नानमुत्पलगन्धि स्यात् सतैलं कुङ्कुमायते
ਤ੍ਵਕ (ਦਾਲਚੀਨੀ), ਮੁਰਾ ਅਤੇ ਨਲਦ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਭਾਗ, ਅਤੇ ਵਾਲਕਾ ਦਾ ਅੱਧਾ ਭਾਗ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਿਆ ਸਨਾਨ ਉਤਪਲ-ਗੰਧੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਤੇ ਉਹ ਕੁੰਕੁਮ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
जातीपुषसुगन्धि स्यात् तगरार्धेन योजितं सद्ध्यामकं स्याद्वकुलैस्तुल्यगन्धि मनोहरं
ਤਗਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਭਾਗ ਮਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਇਹ ਜਾਤੀ-ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀ ਮਿੱਠੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਮ ਧਿਆਮਕ-ਤਿਆਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਨੋਹਰ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਕੁਲ-ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 32
चन्दनागुरुशैलजमिति ख , छ च देवदारुश्चेति घ , ञ च ग्रन्थिपर्णकमिति ग , घ , ञ च सह सर्जरसेनेत्यादिः चोलं कर्पूरमेव चेत्यन्तः पाठः ट पुस्तके नास्ति मञ्जिष्ठातगरं चोलं त्वचं व्यघ्रनखं नक्खं गन्धपत्रञ्च विन्यस्य गन्धतैलं भवेच्छुभं
ਮੰਜਿਠਾ, ਤਗਰ, ਚੋਲ (ਛਾਣਣ/ਭਿਗੋਣ ਲਈ ਕਪੜਾ), ਦਾਲਚੀਨੀ ਦੀ ਛਾਲ, ਵਿਆਘ੍ਰਨਖ, ਨੱਕ੍ਹ ਅਤੇ ਗੰਧਪੱਤਰ—ਇਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਰੱਖ ਕੇ ਮਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਸੁਗੰਧਿਤ ਤੇਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 33
तैलं निपीडितं राम तिलैः पुष्पाधिवासितैः वासनात् पुष्पसदृशं गन्धेन तु भवेद् ध्रुवं
ਹੇ ਰਾਮ! ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕਰਕੇ ਰੱਖੇ ਤਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਚੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇਲ, ਉਸ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੁਗੰਧ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
एलालवङ्गकक्कोलजातीफलनिशाकराः जातीपत्रिकया सार्धं स्वतन्त्रा मुखवासकाः
ਇਲਾਇਚੀ, ਲੌਂਗ, ਕੱਕੋਲ, ਜਾਇਫਲ, ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਜਾਵਿਤਰੀ—ਇਹ ਸਭ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਵੀ, ਮੁਖਵਾਸ (ਮੂੰਹ ਦੀ ਸੁਗੰਧ) ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 35
कर्पूरं कुङ्कुमं कान्ता मृगदर्पं हरेणुकं कक्कोलैलालवङ्गञ्च जातौ कोशकमेव च
ਕਪੂਰ, ਕੁੰਕੁਮ, ਕਾਂਤਾ, ਮ੍ਰਿਗਦਰਪ (ਕਸਤੂਰੀ), ਹਰੇਣੁਕਾ, ਕੱਕੋਲ, ਇਲਾਇਚੀ, ਲੌਂਗ, ਜਾਇਫਲ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ਕ—ਇਹ ਸਭ ਸੁਗੰਧੀ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 36
त्वक्पत्रं त्रुटिमुस्तौ च लतां कस्तूरिकं तथा कण्टकानि लवङ्गस्य फलपत्रे च जातितः
ਦਾਲਚੀਨੀ ਦੀ ਛਾਲ ਅਤੇ ਤੇਜਪੱਤਾ, ਤ੍ਰੁਟੀ ਅਤੇ ਮੁਸਤਾ, ਸੁਗੰਧੀ ਲਤਾ (ਜਟਾਮਾਂਸੀ-ਪ੍ਰਕਾਰ), ਅਤੇ ਕਸਤੂਰੀ; ਲੌਂਗ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ (ਕੰਟਕ) ਅਤੇ ਜਾਇਫਲ ਦਾ ਫਲ ਤੇ ਪੱਤਾ—ਇਹ ਇੱਥੇ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 37
कटुकञ्च फलं राम कार्षिकाण्युपकल्पयेत् तच्चूर्णे खदिरं सारं दद्यात्तुर्यं तु वासितं
ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਮ, ਕਟੁਕ ਫਲ (ਹਰੀਤਕੀ ਆਦਿ) ਕਰਸ਼ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰੇ। ਉਸ ਚੂਰਨ ਵਿੱਚ ਖਦਿਰ-ਸਾਰ ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕਰਕੇ (ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾ ਕੇ) ਰੱਖੇ।
Verse 38
सहकाररसेनास्मात् कर्तव्या गुटिकाः शुभाः मुख न्यस्ताः सुगन्धास्ता मुखरोगविनाशनाः
ਇਸ ਤੋਂ ਅੰਬ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਗੁਟਿਕਾਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਖ-ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 39
पूगं प्रक्षालितं सम्यक् पञ्चपल्लववारिणा शक्त्या तु गुटिकाद्रव्यैर् वासितं मुखवासकं
ਸੁਪਾਰੀ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕੋਮਲ ਪੱਲਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋਵੋ। ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਟਿਕਾ-ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕਰੋ—ਇਹ ਮੁਖਵਾਸਕ (ਮੂੰਹ ਦੀ ਸੁਗੰਧ) ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 40
कटुकं दन्तकाष्ठञ्च गोमूत्रे वासितं त्र्यहं कृतञ्च पूगवद्राम मुखसौगन्धिकारकं
ਕਟੁਕ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਦੰਤਕਾਠ ਨੂੰ ਗੋਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਭਿਗੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਸੁਪਾਰੀ ਵਾਂਗ ਬਣਾਕੇ—ਹੇ ਰਾਮ—ਇਹ ਮੂੰਹ ਲਈ ਸੁਗੰਧ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
त्वक्पथ्ययोः समावंशौ शशिभागार्धसंयुतौ नागवल्लीसमो भाति मुखवासो मनोहरः
ਦਾਲਚੀਨੀ ਦੀ ਛਾਲ ਅਤੇ ਹਰਿਤਕੀ ਬਰਾਬਰ ਹਿੱਸੇ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਕਪੂਰ ਮਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਮਨੋਹਰ ਮੁਖਵਾਸ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਨ ਵਾਂਗ ਸੁਗੰਧ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 42
कन्दुकञ्चेति ख , छ च दद्यात्तुर्थं तुलोन्मितमिति ट , छ च कक्कोलैलेत्यादिः गुटिकाः शुभा इत्य् अन्तः पाठः घ , ज पुस्तकद्वये नास्ति एवं कुर्यात् सदा स्त्रीणां रक्षणं पृथिवीपतिः न चासां विश्वसेज्जातु पुत्रमातुर्विशेषतः
‘ਕੰਦੁਕੰਚ’—ਖ ਅਤੇ ਛ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਪਾਠ; ‘ਤੋਲ ਮੁਤਾਬਕ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ’—ਟ ਅਤੇ ਛ ਦਾ ਪਾਠ; ਅਤੇ ‘ਕੱਕੋਲ ਆਦਿ—ਇਹ ਗੁਟਿਕਾਵਾਂ ਸ਼ੁਭ ਹਨ’—ਘ ਅਤੇ ਜ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਾਠ ਹੈ, ਪਰ ਦੋ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀਪਤੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ।
Verse 43
न स्वपेत् स्त्रीगृहे रात्रौ विश्वासः कृत्रिमो भवेत्
ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੌਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਅਤੇ ਅਣਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Palace order is framed as protection of the trivarga: dharma grounds the system, artha sustains it, and karmaphala is the outcome; therefore inner-household regulation is a dharmic duty, not merely private conduct.
A structured regimen of hygiene and perfumery: cleansing, ācamana, purgation, bhāvanā (impregnation/levigation), pāka (cooking/decoction), bodhana (stimulation), dhūpana (fumigation), and vāsana (perfuming), plus ingredient catalogues for incense, baths, oils, and mouth-perfumes.
By insisting that disciplined restraint, cleanliness, and prudent governance preserve dharma and social stability; such order supports ethical action and mental clarity, creating conditions for higher spiritual practice.
The ruler is advised to maintain protective vigilance and avoid naïve trust in sensitive domestic contexts, including the explicit warning against sleeping at night in a woman’s house due to unreliable ‘artificial’ trust.