Adhyaya 225
Raja-dharmaAdhyaya 22521 Verses

Adhyaya 225

Chapter 225 — राजधर्माः (The Duties of Kings): Daiva and Pौरुष (Effort), Upāyas of Statecraft, and Daṇḍa (Punitive Authority)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ‘ਦੈਵ’ ਨੂੰ ਪੂਰਵ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਫਲ ਦੱਸ ਕੇ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੌਰੁਸ਼ (ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ) ਹੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਯਥਾਰਥ ਸਮਨ੍ਵਯ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਯਤਨ ਅਨੁਕੂਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਫਲਦੀ ਹੈ। ਨੀਤਿਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦੇ ਉਪਾਯ—ਸਾਮ, ਦਾਨ, ਭੇਦ, ਦੰਡ—ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਇਆ (ਰਣਨੀਤਿਕ ਛਲ), ਉਪੇਖਾ (ਗਿਣਤੀਵਾਰ ਬੇਪਰਵਾਹੀ), ਇੰਦਰਜਾਲ (ਮੋਹ/ਕੂਟਯੁਕਤੀ) ਮਿਲਾ ਕੇ ਸੱਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਆਪਸੀ ਵੈਰ ਵਾਲੇ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਪਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਤਰਤਾ, ਮੰਤਰੀ, ਰਾਜਕੁਲ, ਖਜ਼ਾਨਾ ਆਦਿ ਅੰਦਰੂਨੀ-ਬਾਹਰੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਦਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੰਡ ਨੂੰ ਲੋਕਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਸਤੰਭ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸਦਾ ਨਿਆਂਯੁਕਤ, ਮਿਤ ਅਤੇ ਸਟੀਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਲਾਜ਼ਮੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਸੌਖੀ ਪਹੁੰਚ, ਵਾਯੂ ਵਾਂਗ ਗੁਪਤਚਰ-ਬੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਯਮ ਵਾਂਗ ਦੋਸ਼-ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਏਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम चतुर्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच स्वयमेव कर्म दैवाख्यं विद्धि देहान्तरार्जितं तस्मात् पौरुषमेवेह श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਰਾਜਧਰਮ’ ਨਾਮਕ ੨੨੪ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਰਾਜਧਰਮਾਃ’ ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ੨੨੫ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਦੈਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰ ਦੇਹ (ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ) ਵਿੱਚ ਸੰਚਿਤ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੁਰਖਾਰਥ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 2

प्रतिकूलं तथा दैवं पौरुषेण विहन्यते सात्त्विकात् कर्मणः पूर्वात् सिद्धिः स्यात्पौरुषं विना

ਪ੍ਰতিকੂਲ ਦੈਵ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁਰਖਾਰਥ ਨਾਲ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਬਿਨਾਂ ਜਤਨ ਦੇ ਵੀ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 3

पौरुषं दैवसम्पत्त्या काले फलति भार्गव दैवं पुरुषकारश् च द्वयं पुंसः फलावहं

ਹੇ ਭਾਰਗਵ! ਦੈਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਪੁਰਖਾਰਥ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਦੈਵ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਕਾਰ—ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਫਲਦਾਇਕ ਹਨ।

Verse 4

कृषेर्वृष्टिसमायोगात् काले स्युः फलसिद्धयः सधर्मं पौरुषं कुर्यान्नालसो न च दैववान्

ਜਿਵੇਂ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਜੋਤ‑ਬਿਜਾਈ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਫਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੀ ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਕਰ—ਨਾ ਆਲਸੀ ਬਣ, ਨਾ ਕੇਵਲ ਕਿਸਮਤ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿ।

Verse 5

सामादिभिरुपायैस्तु सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः साम चोपप्रदानञ्च भेददण्डौ तथापरौ

ਸਾਮ ਆਦਿ ਉਪਾਅਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਉਪਰਾਲੇ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਮ (ਸਮਝੌਤਾ), ਦਾਨ (ਭੇਟ), ਭੇਦ (ਫੁੱਟ), ਅਤੇ ਦੰਡ (ਸਜ਼ਾ/ਬਲ) ਹੋਰ ਉਪਾਅ ਹਨ।

Verse 6

मायोपेक्षेन्द्रजालञ्च उपायाः सप्त ताञ्छृणु द्विविधं कथितं साम तथ्यञ्चातथ्यमेव च

ਮਾਇਆ, ਉਪੇਖਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰਜਾਲ ਆਦਿ—ਇਹ ਸੱਤ ਉਪਾਅ ਸੁਣੋ। ਸਾਮ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਤੱਥ੍ਯ (ਸੱਚ) ਅਤੇ ਅਤੱਥ੍ਯ (ਝੂਠ)।

Verse 7

तत्राप्यतथ्यं साधूनामाक्रोशायैव जायते महाकुलीना ह्य् ऋजवो धर्मनित्या जितेन्द्रियाः

ਉੱਥੇ ਵੀ ਸਾਧੂਆਂ ਬਾਰੇ ਅਤੱਥ੍ਯ ਬੋਲ ਕੇਵਲ ਗਾਲੀ‑ਗਲੌਚ/ਨਿੰਦਾ ਲਈ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਕੁਲੀਨ ਲੋਕ ਸਿੱਧੇ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਟਿਕੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 8

सामसाध्या अतथ्यैश् च गृह्यन्ते राक्षसा अपि तथा तदुप्रकाराणां कृतानाञ्चैव वर्णनं

ਸਾਮ ਨਾਲ ਸਾਧੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਅਤੱਥ੍ਯ (ਛਲ/ਝੂਠ) ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੀ ਵਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ‑ਵੱਖ ਵਿਧੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ।

Verse 9

परस्परन्तु ये द्विष्टाः क्रुद्धभीतावमानिताः तेषान्भेदं प्रयुञ्जीत परमं दर्शयेद्भयं

ਜੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਹਨ—ਕ੍ਰੋਧਿਤ, ਡਰੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਅਪਮਾਨਿਤ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਫੂਟ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 10

आत्मीयान् दर्शयेदाशां येन दोषेण बिभ्यति परास्तेनैव ते भेद्या रक्ष्यो वै ज्ञातिभेदकः

ਆਪਣਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਕੇ ਲਾਭ ਦੀ ਆਸ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਸੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਾਲ ਉਹ ਵੰਡੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਫੂਟ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 11

सामन्तकोषो वाह्यस्तु मन्त्रामात्यात्मजादिकः अन्तःकोषञ्चोपशाम्य कुर्वन् शत्रोश् च तं जयेत्

ਸਾਮੰਤ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸਹਾਇਕ ਸਰੋਤ, ਨਾਲ ਹੀ ਮੰਤਰੀ, ਅਮਾਤ੍ਯ, ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਆਦਿ—ਇਹ ‘ਬਾਹਰੀ ਕੋਸ਼’ ਹੈ। ‘ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੋਸ਼’ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 12

उपायश्रेष्ठं दानं स्याद्दानादुभयलोकभाक् न सो ऽस्ति नाम दानेन वशगो यो न जायते

ਉਪਾਅਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਦਾਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 13

परस्मादर्शयेद्भयमिति ञ मन्त्रामात्यानुजादिक इति ञ दानवानेव शक्नोति संहतान् भेदितुं परान् त्रयासाध्यं साधयेत्तं दण्डेन च कृतेन च

‘ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਡਰ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ’—ਇਹ ਨੀਤੀ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਮੰਤ੍ਰ, ਅਮਾਤ੍ਯ, ਅਨੁਜ/ਸਹਾਇਕ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ’—ਇਹ ਵੀ ਨੀਤੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਸਾਧਨ-ਸੰਪੰਨ ਰਾਜਾ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਖੜ੍ਹੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਤਿੰਨ (ਸਾਮ-ਦਾਨ-ਭੇਦ) ਨਾਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੰਡ ਅਤੇ ਕਾਰਜ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਸਾਧੇ।

Verse 14

दण्डे सर्वं स्थितं दण्डो नाशयेद्दुष्प्रणीकृतः अदण्ड्यान् दण्डयन्नश्येद्दण्ड्यान्राजाप्यदण्डयन्

ਦੰਡ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਜੇ ਦੰਡ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅ-ਦੰਡਯ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਵੇ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਦੰਡਯ ਨੂੰ ਦੰਡ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 15

दैवदैत्योरगनराः सिद्धा भूताः पतत्रिणः उत्क्रमेयुः स्वमर्यादां यदि दण्डान् न पालयेत्

ਜੇ ਦੰਡ ਦੀ ਯਥਾਵਤ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਨਾਗ, ਮਨੁੱਖ, ਸਿੱਧ, ਭੂਤ ਅਤੇ ਪੰਛੀ—ਸਾਰੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਨਿਯਤ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਉਲੰਘ ਜਾਣ।

Verse 16

यस्माददान्तान् दमयत्यदण्ड्यान्दण्डयत्यपि दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्ड विदुर्बुधाः

ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ (ਦੰਡ) ਅਣ-ਵਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਅ-ਦੰਡਯ ਨੂੰ ਵੀ ਦੰਡਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਦੰਡਨ ਦੋਵੇਂ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਦੰਡ’ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 17

तेजसा दुर् निरीक्ष्यो हि राजा भास्करवत्ततः लोकप्रसादं गच्छेत दर्शनाच्चन्द्रवत्ततः

ਤੇਜ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਨਿਗਾਹ ਲਈ ਕਠਿਨ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਾਦ (ਜਨ-ਕਿਰਪਾ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।

Verse 18

जगद्व्याप्नोति वै चारैर् अतो राजा समीरणः दोषनिग्रहकारित्वाद्राजा वैवस्वतः प्रभुः

ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਾ ‘ਸਮੀਰਣ’ (ਹਵਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਸ਼ ਤੇ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ‘ਵੈਵਸਵਤ’ (ਯਮ-ਸਮ ਨਿਆਂਕ) ਪ੍ਰਭੂ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

यदा दहति दुर्बुद्धिं तदा भवति पावकः यदा दानं द्विजातिभ्यो दद्यात् तस्माद्धनेश्वरः

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁਸ਼ਟ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਪਾਵਕ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਪੁੰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 20

धनधाराप्रवर्षित्वाद्देवादौ वरुणः स्मृतः क्षमया धारयंल्लेकान् पार्थिवः पार्थिवो भवेत्

ਧਨ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਰਸਾਉਣ ਕਰਕੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰੁਣ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਭੂਪਤੀ ਖਿਮਾ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ‘ਪਾਰਥਿਵ’ (ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ) ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 21

उत्साहमन्त्रशक्त्याद्यै रक्षेद्यस्माद्धरिस्ततः

ਉਤਸ਼ਾਹ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਸਾਧਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ‘ਰੱਖਿਅਕ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Frequently Asked Questions

Daiva is defined as one’s own past action from previous embodiment; therefore present effort is primary, though results mature in time and are strengthened when circumstances/divine favor align.

It begins with the four upāyas—sāma, dāna, bheda, daṇḍa—and extends to seven by adding māyā, upekṣā, and indrajāla, with sāma itself described as truthful or untruthful depending on context.

Daṇḍa sustains order, but misapplied punishment destroys the realm; both punishing the undeserving and failing to punish the deserving are portrayed as ruinous to the king.

The king should be formidable in tejas like the Sun (awe-inspiring authority) yet accessible in audience like the Moon (public goodwill through darśana).