Adhyaya 222

Verse 1

आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम एकविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः तान्न हिंस्याद्यदैव तु इति ज सत्यवान् सुव्रतेन चेति घ , ञ च अथ द्वाविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच ग्रामस्याधिपतिं कुर्याद्दशग्रामाधिपं नृपः शतग्रामाधिपञ्चान्यं तथैव विषयेश्वरं

ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਰਾਜਧਰਮ’ ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ (੨੨੧) ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਾਠ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਦਿ ਵੀ ਹਨ। ਫਿਰ ‘ਰਾਜਧਰਮਾਃ’ ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ (੨੨੨) ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਦਸ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਸੌ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਯ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ/ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ।

Verse 2

तेषां भोगविभागश् च भवेत् कर्मानुरूपतः नित्यमेव तथा कार्यं तेषाञ्चारैः परीक्षणं

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਗ-ਭਾਗ ਅਤੇ ਵੇਤਨ ਦੀ ਵੰਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਚਰਾਂ/ਨਿਰੀਖਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਂਚ ਕਰਾਈ ਜਾਵੇ।

Verse 3

ग्रामे दोषान् समुत्पन्नान् ग्रामेशः प्रसमं नयेत् अशक्तो दशपालस्य स तु गत्वा निवेदयेत्

ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼/ਅਪਰਾਧ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਗ੍ਰਾਮੇਸ਼ (ਪਿੰਡ ਮੁਖੀ) ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰੇ। ਜੇ ਉਹ ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਸ਼ਪਾਲ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੇ।

Verse 4

श्रुत्वापि दशपालो ऽपि तत्र युक्तिमुपाचरेत् वित्ताद्याप्नोति राजा वै विषयात्तु सुरक्षितात्

ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਦਸ਼ਪਾਲ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਯੋਗ ਯੁਕਤੀ/ਨੀਤੀ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਧਨ ਆਦਿ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਿਸ਼ਯ (ਖੇਤਰ/ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 5

धनवान्धर्ममाप्नोति धनवान् काममश्नुते उच्छिद्यन्ते विना ह्य् अर्थैः क्रिया ग्रीष्मे सरिद्यथा

ਧਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨਵਾਨ ਹੀ ਕਾਮ-ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਰਥ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਰਮ ਤੇ ਰੀਤਾਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਸੁੱਕਣ ਵਾਂਗ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 6

विशेषो नास्ति लोकेषे पतितस्याधनस्य च पतितान्न तु गृह्णन्ति दरिद्रो न प्रयच्छति

ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪਤਿਤ ਅਤੇ ਧਨਹੀਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਭੇਦ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ ਪਤਿਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਮਨੁੱਖ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ।

Verse 7

धनहीनस्य भार्यापि नैका स्यादुपवर्तिनी राष्ट्रपीडाकरो राजा नरके वसते चिरं

ਧਨਹੀਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਸਦਾ ਇਕਨਿਸ਼ਠ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪੀੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 8

नित्यं राज्ञा तथा भाव्यं गर्भिणी सहधर्मिणी यहा स्वं सुखमुत्सृज्य गर्भस्य सुखमावहेत्

ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਗਰਭਵਤੀ ਸਹਧਰਮਣੀ ਆਪਣਾ ਸੁਖ ਤਿਆਗ ਕੇ ਗਰਭ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰੇ।

Verse 9

विना ह्य् अर्थमिति घ , ञ च नैव स्याद्वशवर्तिनीति ख , ट च नैव स्याद्वशवर्तिनीति घ , ज , ञ च सुखमाहरेदिति ज , ट च किं यज्ञैस्तपसा तस्य प्रजा यस्य न रक्षिताः सुरक्षिताः प्रजा यस्य स्वर्गस्तस्य गृहोपमः

ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਅਰਥ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ’ ਹੈ; ਕੁਝ ਵਿੱਚ ‘ਉਹ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ’; ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ‘ਸੁਖ-ਕਲਿਆਣ ਕਰੇ’ ਪਾਠ ਹੈ। ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਰੱਖੀ ਨਹੀਂ ਗਈ, ਉਸ ਲਈ ਯੱਗ ਅਤੇ ਤਪ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਵਰਗ ਮਾਨੋ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਰਗਾ ਹੈ।

Verse 10

अरक्षिताः प्रजा यस्य नरकं तस्य मन्दिरं राजा षड्भागमादत्ते सुकृताद्दुष्कृतादपि

ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਨਰਕ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ—ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

धर्मागमो रक्षणाच्च पापमाप्नोत्यरक्षणात् सुभगा विटभीतेव राजवल्लभतस्करैः

ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸੁਭਾਗਣ ਇਸਤਰੀ ਦਲਾਲਣ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਹੋਈ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਚਹਿਤਿਆਂ ਅਤੇ ਚੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਡਰਦੀ ਹੈ।

Verse 12

भक्ष्यमाणाः प्रजा रक्ष्याः कायस्थैश् च विशेषतः

ਜੋ ਪ੍ਰਜਾ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਸ਼ਿਕਾਰ’ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਇਸਥਾਂ (ਰਾਜੀ ਲੇਖਕ/ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਵੱਲੋਂ।

Verse 13

रक्षिता तद्भयेभ्यस्तु राज्ञो भवति सा प्रजाअप्_२२२०१२च्दरक्षिता सा भवति तेषामेवेह भोजनं दुष्टसम्मर्दनं कुर्याच्छास्त्रोक्तं करमाददेत्

ਉਹਨਾਂ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਅਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਹੀ ਭੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਾ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਦਮਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ ਵਸੂਲ ਕਰੇ।

Verse 14

कोषे प्रवेशयेदर्धं नित्यञ्चार्धं द्विजे ददेत् निधिं द्विजोत्तमः प्राप्य गृह्णीयात्सकलं तथा

ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਅੱਧਾ ਨਿੱਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਜੇ ਨਿਧੀ (ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ) ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 15

चतुर्थमष्टमं भागं तथा षोडशमं द्विजः वर्णक्रमेण दद्याच्च निधिं पात्रे तु धर्मतः

ਦੁਇਜ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਰਣ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਮੁਤਾਬਕ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਨਿਧਿ ਦਿੰਦਿਆਂ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ, ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 16

अनृतन्तु वदन् दण्ड्यः सुवित्तस्यांशमष्टमं प्रणष्टस्वामिकमृक्थं राजात्र्यब्दं निधापयेत्

ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਸ ਮਾਲ ਦਾ ਮਾਲਕ ਗੁੰਮ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ ਹੋਵੇ, ਰਾਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲਈ ਅਮਾਨਤ ਰੱਖੇ।

Verse 17

अर्वाक् त्र्यब्दाद्धरेत् स्वामी परेण नृपतिर्हरेत् ममेदमिति यो ब्रूयात् सो ऽर्थयुक्तो यथाविधि

ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਲਕ ਆਪ ਉਹ ਵਾਪਸ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਵੇ। ਜੋ ਕਹੇ ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’, ਉਹ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਬੂਤ ਨਾਲ ਕਹੇ।

Verse 18

सम्पाद्य रूपसङ्ख्यादीन् स्वामी तद् द्रव्यमर्हति सत्प्रजा इति घ , ञ च सुभगा विटभीतेवेत्यादिः, करमाददेदित्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति द्विजे ऽर्पयेदिति ञ , ट च अमृतं वदतो ग्राह्यमिति ट बालदायादिकमृक्थं तावद्राजानुपालयेत्

ਰੂਪ, ਗਿਣਤੀ ਆਦਿ ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਅਸਲ ਮਾਲਕ ਉਸ ਧਨ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਬਾਲਗ ਵਾਰਸ ਆਦਿ ਯੋਗ ਹੋਣ ਤੱਕ ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

Verse 19

यावत्स्यात्स समावृत्तो यावद्वातीतशैशवः बालपुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कलासु च

ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਸਮਾਵਰਤਨ (ਵਿਦਿਆ ਸਮਾਪਤੀ) ਨਾ ਕਰ ਲਵੇ ਅਤੇ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਰੱਖਿਆ ਰਹੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਧੀਆਂ ਲਈ ਵੀ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਪੁਰਸ਼ ਸਰਪਰਸਤ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 20

पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधबास्वातुरासु च जीवन्तीनान्तु तासां ये संहरेयुः स्ववान्धवाः

ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜਾਂ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਦਾ ਸਾਧਨ ਛੀਨ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੰਡਯੋਗ ਅਪਰਾਧੀ ਹਨ।

Verse 21

ताञ्छिष्याच्चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः सामान्यतो हृतञ्चौरैस्तद्वै दद्यात् स्वयं नृपः

ਧਾਰਮਿਕ ਧਰਤੀਪਤੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੋਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦੰਡ ਨਾਲ ਸਜ਼ਾ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚੋਰਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਲੁੱਟਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਆਪ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰੇ।

Verse 22

चौररक्षाधिकारिभ्यो राजापि हृतमाप्नुयात् अहृते यो हृतं ब्रूयान्निःसार्यो दण्ड्य एव सः

ਚੋਰਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਰਾਜਾ ਚੁਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮਾਲ ਵਸੂਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਚੋਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਉੱਥੇ ਜੋ ‘ਚੋਰੀ ਹੋਈ’ ਆਖੇ, ਉਹ ਨਿਕਾਲਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈ।

Verse 23

न तद्राज्ञा प्रदातव्यं गृहे यद् गृहगैर् हृतं स्वराष्ट्रपण्यादादद्याद्राजा विंशतिमं द्विज

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਚੁਰਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਮਾਲ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਵੀਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲਵੇ।

Verse 24

शुल्कांशं परदेशाच्च क्षयव्ययप्रकाशकं ज्ञात्वा सङ्कल्पयेच्छुल्कं लाभं वणिग्यथाप्नुयात्

ਪਰਦੇਸਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਮਾਲ ਉੱਤੇ ਵੀ ਯੋਗ ਸ਼ੁਲਕ-ਹਿੱਸਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ, ਘਾਟੇ ਅਤੇ ਖ਼ਰਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕ ਜਾਣ ਕੇ, ਐਸਾ ਸ਼ੁਲਕ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਨਿਆਂਯੋਗ ਲਾਭ ਮਿਲੇ।

Verse 25

विंशांशं लाभमादद्याद्दण्डनीयस्ततो ऽन्यथा स्त्रीणां प्रव्रजितानाञ्च तरशुल्कं विवर्जयेत्

ਲਾਭ ਦਾ ਵੀਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਰਾਜਸਵ ਵਜੋਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਕਰਨ ਤੇ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈ। ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤ (ਸੰਨਿਆਸੀ) ਲਈ ਤਰ/ਫੈਰੀ ਦਾ ਸ਼ੁਲਕ ਮਾਫ ਕਰੇ।

Verse 26

तरेषु दासदोषेण नष्टं दासांस्तु दापयेत् शूकधान्येषु षड्भागं शिम्बिधान्ये तथाष्टमं

ਤਰ/ਕਿਸ਼ਤੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਜੇ ਦਾਸ/ਸੇਵਕ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਾਸਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਭਰਪਾਈ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ। ਸ਼ੂਕ ਧਾਨਿਆਂ ਲਈ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਬੀ ਧਾਨਿਆਂ (ਦਾਲਾਂ) ਲਈ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ (ਦੇਯ) ਹੈ।

Verse 27

राजा वन्यार्थमादद्याद्देशकालानुरूपकं पञ्चषड्भागमादद्याद् राजा पशुहिरण्ययोः

ਰਾਜਾ ਜੰਗਲੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ ਲਵੇ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਪੰਜਵਾਂ ਜਾਂ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲਵੇ।

Verse 28

गन्धौषधिरसानाञ्च पुष्पमूलफलस्य च बालदायादिकं युक्तमिति ख , ग , घ , ञ च स्त्रीणाञ्चैव द्विजातीनामिति ट पत्रशाकतृणानाञ्च वंशवैणवचर्मणां

ਸੁਗੰਧੀਆਂ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸ, ਅਤੇ ਫੁੱਲ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਫਲ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਯੋਗ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਣ। ਬੱਚਿਆਂ, ਦਾਇਾਦ (ਵਾਰਸਾ) ਆਦਿ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਯਥੋਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਯਮਿਤ ਹੋਣ; ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੀ ਸਬਜ਼ੀ, ਘਾਹ, ਬਾਂਸ/ਵੇਣੂ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਚਮੜਾ ਵੀ (ਇਸ ਵਿੱਚ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

Verse 29

वैदलानाञ्च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च षड्भागमेव चादद्यान् मधुमांसस्य सर्पिषः

ਬਾਂਸ/ਬੇਤ ਦੇ ਬਣੇ ਵਣੇ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਭਾਂਡਿਆਂ (ਪਾਤਰਾਂ) ਅਤੇ ਸਭ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ; ਸ਼ਹਿਦ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਘਿਉ ਤੋਂ ਵੀ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੀ।

Verse 30

म्रियन्नपि न चादद्याद् ब्राह्मणेभ्यस् तथा करं यस्य राज्ञस्तु विषये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा

ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਐਸਾ ਕਰ ਨਾ ਲਏ; ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ।

Verse 31

तस्य सीदति तद्राष्ट्रं व्याधिदुर्भिक्षतस्करैः श्रुतं वृत्तन्तु विज्ञाय वृत्तिं तस्य प्रकल्पयेत्

ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਰੋਗ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਚੋਰਾਂ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਘਟਨਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਹਾਲ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਜਾਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਉਸ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੇ।

Verse 32

रक्षेच्च सर्वतस्त्वेनं पिता पुत्रमिवौरसं संरक्ष्यमणो राज्ञा यः कुरुते धर्ममन्वहं

ਰਾਜਾ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਔਰਸ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 33

तेनायुर्वर्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च कर्म कुर्युर् नरेन्द्रस्य मासेनैकञ्च शिल्पिनः

ਉਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਦੀ ਉਮਰ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਧਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵੀ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਕਾਰੀਗਰ ਬਾਰੀ ਬਾਰੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਨਰਿੰਦਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ।

Verse 34

भुक्तमात्रेण ये चान्ये स्वशरीरोपजीयिनः

ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਜਿੰਨਾ ਖਾਧਾ ਉਤਨੇ ਨਾਲ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ—ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਥਾਸਮਰਥ ਰਾਜਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ।