Adhyaya 224
Rāja-dharma (राजधर्माः) — Protection of the Heir, Discipline, Counsel, and the Seven Limbs of the State
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਨੀਤਿਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਉਪਾਅ ਯੁਵਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਅਤੇ ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਨੀਤ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਸਾਥ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਸੰਸਥਾਗਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ—ਵਿਨੀਤਾਂ ਨੂੰ ਅਹੁਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ, ਸ਼ਿਕਾਰ, ਮਦਿਰਾ, ਪਾਸੇ/ਜੂਆ ਆਦਿ ਨਸ਼ਿਆਂ-ਵਿਆਸਨਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਕਠੋਰ ਬੋਲ, ਚੁਗਲੀ, ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਧਨ-ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ। ਅਣਉਚਿਤ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ-ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਕ੍ਰਮ—ਪਹਿਲਾਂ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਕਰਨਾ, ਫਿਰ ਨਗਰ ਤੇ ਜਨਪਦ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ, ਤਦ ਬਾਹਰੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਖਾਈ ਆਦਿ ਪ੍ਰਬੰਧ। ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਭੇਦ ਅਤੇ ਸਪਤਾਂਗ ਰਾਜ-ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੱਖਿਆ; ਦੰਡ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ। ਮੰਤ੍ਰਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਭਾਉ ਪਛਾਣਨਾ, ਸਲਾਹ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣਾ, ਚੁਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਲਾਹ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਰਾਜ਼ ਲੀਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ। ਰਾਜ-ਸ਼િક્ષਾ—ਆਨਵੀਕਸ਼ਿਕੀ, ਅਰਥਵਿਦਿਆ, ਵਾਰਤਾ; ਆਧਾਰ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਸਾਵਧਾਨ ਭਰੋਸਾ, ਪਸ਼ੂ-ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜ-ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਹੀ ਰਾਜ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महाओपुराणे स्त्रीरक्षादिकामशास्त्रं नाम त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुर्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच राजपुत्रस्य रक्षा च कर्तव्या पृथिवीक्षिता धर्मार्थकामशास्त्राणि धनुर्वेदञ्च शिक्षयेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਇਸਤਰੀ-ਰੱਖਿਆ ਆਦਿ ਕਾਮਸ਼ਾਸਤਰ’ ਨਾਮਕ ੨੨੩ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ੨੨੪ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਰਾਜਧਰਮ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ, ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 2
शिल्पानि शिक्षयेच्चैवमाप्तैर् मिथ्याप्रियंवदैः शरीररक्षाव्याजेन रक्षिणो ऽस्य नियोजयेत्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਲਪ ਆਦਿ ਵਿਹਾਰਕ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਮਿੱਠੇ—ਭਾਵੇਂ ਝੂਠੇ—ਬੋਲ ਬੋਲਦੇ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਦੇਹ-ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਉਸ ਲਈ ਰੱਖਵਾਲੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 3
न चास्य सङ्गो दातव्यः क्रुद्धलुब्धविमानितैः अशक्यन्तु गुणाधानं कर्तुं तं बन्धयेत् मुखैः
ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧੀ, ਲੋਭੀ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੜੀ ਨਸੀਹਤ ਅਤੇ ਡਾਂਟ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 4
अधिकारेषु सर्वेषु विनीतं विनियोजयेत् मृगयां पानमक्षांश् च राज्यनाशंस्त्यजेन्नृपः
ਸਾਰੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਾਲੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਿਨੀਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਿਕਸ਼ਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਰ, ਮਦਿਰਾਪਾਨ ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਜੂਆ—ਰਾਜ-ਨਾਸ਼ਕ ਵਿਕਾਰ—ਸ਼ਾਸਕ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 5
दिवास्वप्नं वृथाट्याञ्च वाक्पारुष्यं विवर्जयेत् निन्दाञ्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमुत्सृजेत्
ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੌਣਾ, ਵਿਅਰਥ ਭਟਕਣਾ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੋਲਣਾ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ, ਸਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰਤਾ, ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਬਦਅਮਲੀ/ਗ਼ਬਨ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 6
आकाराणां समुछेदो दुर्गादीनामसत्क्रिया अर्थानां दूषणं प्रोक्तं विप्रकीर्णत्वमेव च
ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਕਟੌਤੀ/ਵਿਕਾਰ, ਕਠਿਨ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ, ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਬਿਗਾੜ—ਇਹ ਦੋਸ਼ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਲਿਖਤ ਦੀ ਬਿਖਰਾਵਟ ਵੀ।
Verse 7
अदेशकाले यद्दानमपात्रे दानमेव च अर्थेषु दूषणं प्रोक्तमसत्कर्मप्रवर्तनं
ਗ਼ੈਰ-ਉਚਿਤ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਤੇ ਅਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ—ਇਹ ਧਨ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਅਧਰਮੀ ਕਰਮਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
कामं क्रोधं मदं मानं लोभं दर्पञ्च वर्जयेत् ततो भृत्यजयङ्कृत्वा पौरजानपदं जयेत्
ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਮਦ, ਮਾਨ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਦਰਪ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸੇਵਕਾਂ‑ਭ੍ਰਿਤਿਆਂ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ/ਜਨਪਦ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 9
जयेद्वाह्यानरीन् पश्चाद्वाह्याश् च त्रिविधारयः गुरवस्ते यथा पूर्वं कुल्यानन्तरकृत्रिमाः
ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਹਰੀ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਖਾਈਆਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਰੱਖਿਆ-ਰੇਖਾਵਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਗਹਿਰਾਈ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ; ਖਾਈਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ (ਖੋਦ ਕੇ ਬਣੀਆਂ) ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਣ।
Verse 10
पितृपैतामहं मित्रं सामन्तञ्च तथा रिपोः कृत्रिमञ्च महाभाग मित्रन्त्रिविधमुच्यते
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਮਿੱਤਰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—(1) ਪਿਤਾ‑ਦਾਦਾ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆਇਆ ਵੰਸ਼ਾਨੁਗਤ ਮਿੱਤਰ, (2) ਸਾਮੰਤ ਅਰਥਾਤ ਪੜੋਸੀ ਸਹਾਇਕ/ਅਧੀਨ ਰਾਜਾ, ਅਤੇ (3) ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਮਿੱਤਰ—ਨੀਤੀ ਤੇ ਲਾਭ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉਪਾਅ ਰਾਹੀਂ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ।
Verse 11
स्वाम्यमात्यञ्जनपदा दुर्गं दण्दस्तथैव च कोषो मित्रञ्च धर्मज्ञ सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते
ਹੇ ਧਰਮਜ्ञ! ਰਾਜ ਦੇ ਸੱਤ ਅੰਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਸਵਾਮੀ (ਰਾਜਾ), ਅਮਾਤ੍ਯ (ਮੰਤਰੀ), ਜਨਪਦ (ਪ੍ਰਜਾ ਤੇ ਦੇਸ਼), ਦੁਰਗ (ਕਿਲ੍ਹਾ), ਦੰਡ (ਦਮਨ-ਸ਼ਕਤੀ/ਸੈਨਾ ਤੇ ਦੰਡਨੀਤੀ), ਕੋਸ਼ (ਰਾਜਕੋਸ਼), ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ (ਮਿੱਤਰ ਰਾਜ)।
Verse 12
मूलं स्वामी स वै रक्ष्यस्तस्माद्राज्यं विशेषतः राज्याङ्गद्रोहिणं हन्यात्काले तीक्ष्णो मृदुर्भवेत्
ਸਵਾਮੀ (ਰਾਜਾ) ਹੀ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੰਡ ਦੇਣਾ, ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਮਾਰ ਦੇਣਾ; ਅਤੇ ਕਾਲ‑ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਮੁਤਾਬਕ ਕਦੇ ਕਠੋਰ, ਕਦੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 13
एवं लोकद्वयं राज्ञो भृत्यैर् हासं विवर्जयेत् भृत्याः परिभवन्तीह नृपं हर्षणसत्कथं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਹਾਸਾ-ਮਜ਼ਾਕ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਦਾ ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਿਆਣ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੇਵਕ ਮਨੋਰੰਜਕ ਚਾਪਲੂਸੀ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਨ੍ਰਿਪ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 14
लोकसङ्ग्रहणार्थाय कृतकव्यसनो भवेत् स्मितपूर्वाभिभाषी स्यात् लोकानां रञ्जनं चरेत्
ਲੋਕ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਜਨ-ਸਮਰਥਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਵਿ-ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਿਝਾਉਣ ਵਾਲਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।
Verse 15
दीर्घसूत्रस्य नृपतेः कर्महानिर्ध्रुवं भवेत् रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि
ਜੋ ਰਾਜਾ ਕੰਮ ਲਟਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਕਾਜ ਵਿੱਚ ਹਾਨੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਰਾਗ, ਦਰਪ, ਮਾਨ, ਦ੍ਰੋਹ ਅਤੇ ਪਾਪਮਈ ਚਾਲ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹੋਣ।
Verse 16
अप्रिये चैव वक्तव्ये दीर्घसूत्रः प्रशस्यते सुप्तमन्त्रो भवेद्राजा नापदो गुप्तमन्त्रतः
ਅਪ੍ਰਿਯ ਗੱਲ ਵੀ ਕਹਿਣੀ ਪਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਗੁਪਤ ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੀਆਂ।
Verse 17
तस्माद्राष्ट्रमिति ख , ग , घ , छ , ज , ञ , ट च ज्ञायते हि कृतं कर्म नारब्धं तस्य राज्यकं आकारैर् इङ्गितैर् गत्या चेष्टया भाषितेन च
ਇਸ ਲਈ ‘ਖ, ਗ, ਘ, ਛ, ਜ, ਞ ਅਤੇ ਟ’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ‘ਰਾਸ਼ਟਰ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕਰਮ ਤੇ ਜੋ ਰਾਜਕਾਜ ਹਾਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ—ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ, ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ, ਚਾਲ, ਹਿਲਚਲ ਅਤੇ ਬੋਲਚਾਲ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
नेत्रवक्तविकाराभ्यां गृह्यते ऽन्तर्गतं पुनः नैकस्तु मन्त्रयेन् मन्त्रं न राजा बहुभिः सह
ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲੀ ਗੱਲ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਸਲਾਹ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵੀ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 19
बहुभिर्मन्त्रयेत् कामं राजा मन्त्रान् पृथक् पृथक् मन्त्रिणामपि नो कुर्यान् मन्त्री मन्त्रप्रकाशनं
ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨੀਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਰਾਜ-ਮੰਤ੍ਰ ਗੁਪਤ ਹੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 20
क्वापि कस्यापि विश्वासो भवतीह सदा नृणां निश् चयश् च तथा मन्त्रे कार्य एकेन सूरिणा
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਫੈਸਲਾ ਇਕੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 21
नश्येदविनयाद्राजा राज्यञ्च विनयाल्लभेत् त्रैविद्येभ्यस्त्रयीं विद्यां दण्डनीतिञ्च शाश्वतीं
ਅਵਿਨਯ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਨਯ ਨਾਲ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਵੇਦ-ਜਾਣੂ ਆਚਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਤ੍ਰਯੀ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਦੰਡਨੀਤੀ ਸਿੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 22
आन्वीक्षिकीञ्चार्थविद्यां वार्तारम्भांश् च लोकतः जितेन्द्रियो हि शक्नोति वशे स्थापयितुं प्रजाः
ਲੋਕ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ ਆਨਵੀਕ੍ਸ਼ਿਕੀ, ਅਰਥ-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਵਾਰਤਾ ਦੇ ਉੱਦਮਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ ਵਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 23
पूज्या देवा द्विजाः सर्वे दद्याद्दानानि तेषु च द्विजे दानञ्चाक्षयो ऽयं निधिः कैश्चिन्न नाश्यते
ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦ੍ਵਿਜ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਖੁੱਟ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ—ਇਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 24
सङ्ग्रामेष्वनिवर्तित्वं प्रजानां परिपालनं दानानि ब्राह्मणानाञ्च राज्ञो निःश्रेयसम्परं
ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟ ਕੇ ਡਟੇ ਰਹਿਣਾ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸੁਚੱਜਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ—ਇਹੀ ਰਾਜੇ ਲਈ ਪਰਮ ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸ ਦਾ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ।
Verse 25
कृपणानाथवृद्धानां विधवानाञ्च योषितां योगक्षेमञ्च वृत्तिञ्च तथैव परिकल्पयेत्
ਕੰਗਾਲ, ਅਨਾਥ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਰੱਖਿਆ-ਖ਼ੈਰ, ਭਰਣ-ਪੋਸ਼ਣ, ਅਤੇ ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 26
वर्णाश्रमव्यवस्थानं कार्यन्तापसपूजनं न विश्वसेच्च सर्वत्र तापसेषु च विश्वसेत्
ਵਰਨ-ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਹਰ ਥਾਂ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੋ; (ਸੱਚੇ) ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖੋ।
Verse 27
विश्वासयेच्चापि परन्तत्त्वभूतेन हेतुना तस्य कर्मकमिति ख क्वचित् कस्यापि इति ख , ग , घ , ज , ट च वकविच्चिन्तयेदर्थं सिंहवच्च पराक्रमेत्
ਪਰਮ ਤੱਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਰੋਸਾ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਕਰਤੱਬ-ਕ੍ਰਮ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਮੌਕੇ ਤੇ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਮਨੁੱਖ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕਰੇ।
Verse 28
वृकवच्चावलुम्पेत शशवच्च विनिष्पतेत् दृढप्रहरी च भवेत् तथा शूकरवन्नृपः
ਰਾਜਾ ਭੇੜੀਏ ਵਾਂਗ ਫੜ ਕੇ ਲੁੱਟੇ, ਖਰਗੋਸ਼ ਵਾਂਗ ਤੁਰੰਤ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਹਟ ਜਾਵੇ; ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸੂਰ ਵਾਂਗ ਲਗਾਤਾਰ ਅੱਗੇ ਧੱਕਦਾ ਰਹੇ।
Verse 29
चित्रकारश् च शिखिवद् दृढभक्तिस् तथाश्ववत् भवेच्च मधुराभाषी तथा कोकिलवन्नृपः
ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਮੋਰ ਵਾਂਗ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਤੇ ਸੇਵਾਯੋਗ ਹੋਵੇ; ਰਾਜਾ ਵੀ ਕੋਇਲ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲੇ।
Verse 30
काकशङ्की भवेन्नित्यमज्ञातां वसतिं वसेत् नापरीक्षितपूर्वञ्च भोजनं शयनं स्पृशेत्
ਕਾਂ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਸ਼ੰਕਾਲੂ ਰਹੇ, ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਹਾਲਾਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵੱਸੇ; ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚੇ ਖਾਣਾ ਜਾਂ ਬਿਸਤਰਾ ਨਾ ਵਰਤੇ।
Verse 31
नाविज्ञातां स्त्रियं गच्छेन्नाज्ञातां नावमारुद्वेत् राष्ट्रकर्षी भ्रस्यते च राज्यार्थाच्चैव जीवितात्
ਅਣਜਾਣ ਔਰਤ ਕੋਲ ਨਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣ ਨੌਕਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਚੜ੍ਹੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਰਾਜ ਨੂੰ ਨਿਚੋੜ ਕੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਰਾਜ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵੀ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।
Verse 32
भृतो वत्सो जातबलः कर्मयोग्यो यथा भवेत् तथा राष्ट्रं महाभाग भृतं कर्मसहं भवेत्
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਜਿਵੇਂ ਪਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਵੱਛਾ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਰਾਜ ਵੀ ਕਾਰਜ-ਭਾਰ ਝੱਲ ਕੇ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
सर्वं कर्मेदमायत्तं विधाने दैवपौरुषे तयोर्दैवमचिन्त्यं हि पौरुषे विद्यते क्रिया
ਇੱਥੇ ਸਾਰਾ ਕਰਮ ਦੈਵ ਅਤੇ ਪੁਰਖਾਰਥ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਦੈਵ ਅਚਿੰਤ ਹੈ, ਪਰ ਪੁਰਖਾਰਥ ਵਿੱਚ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤੀ ਕਿਰਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 34
जनानुरागप्रभवा राज्ञो राज्यमहीश्रियः
ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਮਹਾਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਦਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It prioritizes the prince’s protection and education in dharma-artha-kāma śāstras and dhanurveda, appoints guards under the pretext of bodily safety, and restricts harmful companionship while enforcing virtue through firm admonition when needed.
Hunting, drinking, and gambling with dice are explicitly called causes of state-ruin, alongside day-sleep, aimless roaming, harsh speech, slander, cruelty in punishment, and corruption of wealth.
It lists: the sovereign (svāmī), ministers (amātya), people/territory (janapada), fort (durga), coercive power/punishment/army (daṇḍa), treasury (kośa), and allies (mitra), stressing the king as the root to be protected.
A king should not deliberate alone or with many at once; he may consult many advisers separately, but counsel must remain concealed, and ministers must not disclose deliberations—even among themselves.
It teaches that steadfastness in battle, protection of subjects, and charity—especially to the twice-born—lead to supreme welfare, integrating statecraft with dharmic and transcendent aims.