Veda-vidhana & Vamsha
Vedic Ordinances & Lineages
The arrangement of the Vedas, their branches (shakhas), transmission lineages, and the genealogies of the great royal and sage dynasties.
Adhyayas in Veda-vidhana & Vamsha
Adhyaya 259
अध्याय १ — यजुर्विधानम् (Agni Purana, Chapter 259: Yajur-vidhāna)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਗ੍ਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਯਜੁਰ੍ਵਿਧਾਨ ਵੱਲ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਕਰਦਿਆਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਜੁਰਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਧਾਰਿਤ ਵਿਧਾਨ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ‘ਓਂ’ ਅਤੇ ਮਹਾਵ੍ਯਾਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਧਾਨਤਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਕਰਮ-ਕੋਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੋਮ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ (ਘੀ, ਜੌ, ਤਿਲ, ਅਨਾਜ, ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ, ਪਾਇਸ), ਸਮਿਧਾਂ (ਉਦੁੰਬਰ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਪਲਾਸ਼ ਆਦਿ) ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫਲਾਂ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪਾਪ-ਨਾਸ਼, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਆਰੋਗ੍ਯ, ਧਨ-ਲਕਸ਼ਮੀ, ਵਸ਼੍ਯ/ਵਿਦ੍ਵੇਸ਼/ਉੱਚਾਟਨ, ਯੁੱਧ-ਵਿਜੈ, ਅਸਤ੍ਰ-ਰਥ-ਰੱਖਿਆ, ਵਰਖਾ-ਸਾਧਨ, ਅਤੇ ਚੋਰ, ਸੱਪ, ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਬਾਧਾ ਤੇ ਅਭਿਚਾਰ ਨਿਵਾਰਣ। ਸਹਸ੍ਰ-ਲੱਖ-ਕੋਟੀ ਹੋਮਾਂ ਦੇ ਸੰਖਿਆ-ਨਿਯਮ, ਚੰਦਰਗ੍ਰਹਣ ਆਦਿ ਕਾਲ-ਵ੍ਰਤ, ਘਰ ਦੇ ਵਾਸਤੁ-ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਨਾ, ਪਿੰਡ/ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਾਮਾਰੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਚੌਰਾਹੇ ਉੱਤੇ ਬਲੀ-ਆਹੁਤੀ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਕਹਿ ਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 260
Sāma-vidhāna (Procedure of the Sāman Hymns)
ਯਜੁਰ-ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਸਾਮ-ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਮ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀਆਂ ਲਈ ਕਾਰਗਰ ਯਜ੍ਞ-ਤਕਨੀਕ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵੈਸ਼ਣਵੀ, ਛਾਂਦਸੀ, ਸਕੰਦੀ, ਪੈਤ੍ਰਿਆ ਆਦਿ ਸੰਹਿਤਾ-ਜਪ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਾਤੀਯ, ਭੈਸ਼ਜ੍ਯ, ਤ੍ਰਿ-ਸਪਤੀਯ, ਅਭਯ, ਆਯੁਸ਼੍ਯ, ਸਵਸਤ੍ਯਯਨ, ਵਾਸਤੋਸ਼ਪਤੀ, ਰੌਦ੍ਰ ਆਦਿ ਗਣ-ਹੋਮਾਂ ਨੂੰ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤੀ, ਰੋਗ-ਨਾਸ਼, ਪਾਪ-ਮੋਚਨ, ਨਿਡਰਤਾ, ਜਿੱਤ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੰਤਾਨ-ਵਾਧਾ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਚਾਵ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਪਾਠਾਂਤਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਘੀ ਦੀਆਂ ਆਹੂਤੀਆਂ, ਮੇਖਲਾ-ਬੰਧ, ਨਵਜਾਤ ਲਈ ਤਾਬੀਜ਼, ਸ਼ਤਾਵਰੀ-ਮਣੀ, ਗੋ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਸ਼ਾਂਤੀ/ਪੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਅਭਿਚਾਰ ਲਈ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਵਰਗੇ ਉਪਾਂਗ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਨਿਯੋਗ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀ-ਦੇਵਤਾ-ਛੰਦ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅਤੇ ਵੈਰੀ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਕੰਟੇਦਾਰ ਸਮਿਧ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 261
Sāmavidhāna (Procedure concerning the Sāma Veda) — Colophon and Closure
ਇਹ ਭਾਗ ਔਪਚਾਰਿਕ ਅਧਿਆਇ-ਸਮਾਪਤੀ (ਕੋਲੋਫ਼ਨ) ਵਜੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਸਾਮਵਿਧਾਨ’ ਭਾਗ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਸਮਾਨ, ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਬਣਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਵਿਧਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਵਿਸ਼ਾ-ਸੀਮਿਤ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਪਤੀ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੈਦਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਬਦਲਾਅ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਸਾਮਨ ਦੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਾਲੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਤਾ ਹੁਣ ਅਥਰਵਣ ਪਰੰਪਰਾ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ‘ਆਗਨੇਯ ਵਿਦਿਆ’ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਛਿੱਟੀ ਕਥਾ ਨਹੀਂ, ਧਰਮਿਕ ਫਲਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਸੁਸੰਗਠਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ।
Adhyaya 262
Utpāta-śānti (Pacification of Portents)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪਿਛਲੇ ਅਥਰਵ-ਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ‘ਉਤਪਾਤ-ਸ਼ਾਂਤੀ’—ਰਾਜਧਰਮ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਕ ਸੁਖ-ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਡੋਲ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ੁਭ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ—ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੈਦਿਕ ਸਤੋਤ੍ਰ-ਪਾਠ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ: ਪ੍ਰਤਿਵੇਦ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰੀਸੂਕਤ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਵਿਵਰਧਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦੀ ਤੇ ਸਾਮਵੇਦੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਆਹਵਾਨ ਵੀ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਪ, ਹੋਮ, ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਅਰਪਣ/ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤ ਨੂੰ ਸਰਵਦਾਤਾ, ਪਾਵਨ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਪ-ਸ਼ੋਧਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀਆਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਨਾਲ ਅਮ੍ਰਿਤਾ, ਅਭਯਾ, ਸੌਮਿਆ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਂਤੀਆਂ, ਦੇਵਤਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਮਣੀ-ਤਾਬੀਜ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਣਾ ਵਿਧੀ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਤਪਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ, ਆਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਭੌਮ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ—ਉਲਕਾ, ਪਰਿਵੇਸ਼, ਵਿਗੜੀ ਵਰਖਾ, ਭੂਚਾਲ, ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਵਿਕਾਰ, ਅੱਗ ਦੇ ਅਨਿਸ਼ਟ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ਕੁਨ, ਜਲ-ਦੂਸ਼ਣ, ਅਸਧਾਰਣ ਜਨਮ, ਪਸ਼ੂ-ਵਿਪਰਿਆਸ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਆਦਿ—ਰੱਖ ਕੇ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ/ਅਗਨੀ/ਸ਼ਿਵ/ਪਰਜਨ੍ਯ-ਵਰੁਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਦੇਵ ਪੂਜਾ, ਜਪ ਅਤੇ ਹੋਮ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤਿਕਾਰਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 263
Devapūjā, Vaiśvadeva Offering, and Bali (देवपूजावैश्वदेवबलिः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਤ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ‘ਆਪੋ ਹਿ ੍ਠਾ’ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ, ਅਤੇ ਪਾਦ੍ਯ, ਆਚਮਨ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਤ੍ਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੰਧ, ਵਸਤ੍ਰ, ਪੁਸ਼ਪ, ਧੂਪ, ਦੀਪ, ਮਧੁਪਰਕ ਅਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਵਰਗੇ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਸੂਕਤਾਂ (ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਆਦਿ) ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਹੋਮ—ਵਾਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਅਗਨੀ, ਸੋਮ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ, ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਅਨੁਮਤੀ, ਰਾਮ, ਧਨਵੰਤਰੀ, ਵਾਸਤੋਸ਼ਪਤੀ, ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਸ੍ਵਿਸ਼੍ਟਕ੍ਰਿਤ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ; ਫਿਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਲੀ-ਵੰਡ। ਭੂਤਬਲੀ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਨਿਤ੍ਯ ਪਿੰਡਦਾਨ, ਕਾਂ ਅਤੇ ਯਮਵੰਸ਼ੀ ਦੋ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਭੋਜਨ, ਅਤਿਥੀ ਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਵਯਜਨ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਮੰਤ੍ਰ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਨਚਰਿਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਧਰਮ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਰੱਖਿਆ ਦੋਵਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 264
Chapter 264 — Dikpālādi-snāna (Bathing rites for the Dikpālas and associated deities)
ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸਰਵਕਾਮਨਾ-ਸਿਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਉਤਪਾਦਕ ਸਨਾਨ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਨਦੀ-ਕੰਢੇ, ਸਰੋਵਰ, ਘਰ, ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ। ਸੰਦਰਭ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ—ਜ੍ਵਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਪੀੜਾ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਨਾਇਕ-ਗ੍ਰਹਦੋਸ਼) ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਹਿਤ, ਜੈ-ਇੱਛੁਕ ਨੂੰ ਜਿੱਤ, ਗਰਭਪਾਤ ਦੋਸ਼ ਲਈ ਕਮਲ-ਤਾਲਾਬ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਵਜਾਤ ਹਾਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ ਨੇੜੇ ਸਨਾਨ। ਕਾਲ-ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਨਵ ਦਿਨ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਰੇਵਤੀ ਜਾਂ ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ; ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਉਤਸਾਦਨ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਵੀ ਹੈ। ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਔਸ਼ਧੀ ਚੂਰਨ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਜੌ-ਚੂਰਨ ਸਮੇਤ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨਾਲ ਉਦਵਰਤਨ, ਅਤੇ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾ-ਵਿਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ-ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ ਹਰ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਆਯੁਧ-ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਲਿਖ/ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾਭਿਸ਼ੇਕ ਨਾਲ ਦੈਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦੇ ਕੇ, ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ-ਸਿਧੀ ਲਈ ਇਸ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਾਅ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Adhyaya 265
Vināyaka-snāna (The Vinayaka Bath) — Obstacle-Removal and Consecratory Bathing Rite
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਇਕ-ਦੋਸ਼ (ਕਰਮਜਨਿਤ ਵਿਘਨ) ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਾਨ/ਸਨਾਪਨ-ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਕੁਨ ਅਤੇ ਲੱਛਣ—ਭਿਆਨਕ ਦਰਸ਼ਨ, ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਡਰ, ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਸਫਲਤਾ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਪਾਠ-ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟਣਾ, ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ—ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ ਨਕਸ਼ਤਰ (ਹਸਤ, ਪੁਸ਼੍ਯ, ਅਸ਼੍ਵਯੁਜ, ਸੌਮ੍ਯ), ਵੈਸ਼ਣਵ ਮੌਕਾ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਪੀਠ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸਰੋਂ-ਘਿਉ ਦਾ ਅਭ੍ਯੰਗ, ਔਸ਼ਧੀ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦਾ ਲੇਪ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਕਲਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਸ਼ੁੱਧੀ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਗੋਸ਼ਾਲਾ, ਵਲਮੀਕ, ਸੰਗਮ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਵਰਗੇ ਸੀਮਾਂਤ/ਸ਼ਕਤੀਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵਰੁਣ, ਭਗ, ਸੂਰਜ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਇੰਦਰ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਸਪਤਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੌਰਾਹੇ ਉੱਤੇ ਮਿਤ, ਸਮ੍ਮਿਤ, ਸ਼ਾਲਕ, ਕਣ੍ਟਕ, ਕੁਸ਼ਮਾਂਡ, ਰਾਜਪੁਤਰ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵਿਨਾਇਕ-ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਨ ਨਾਲ ਬਲੀ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਇਕ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਅੰਬਿਕਾ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ, ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 266
Māheśvara-snāna: Lakṣa/Koṭi-homa, Protective Baths, Unguents, and Graha-Śānti
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪਿਛਲੇ ਵਿਨਾਇਕ-ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਸੰਕ੍ਰਮਣ-ਸੂਚਕ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ‘ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ-ਸਨਾਨ’ ਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ/ਨੇਤਾਵਾਂ ਲਈ ਜੈ-ਵਰਧਕ ਕਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ਼ਨਾ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਪੀਠ/ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਕਲਸ਼-ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਪਨ, ਵਿਵਾਦ-ਭੰਗ ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਉਗ੍ਰ ਸੂਰਜੀ ਤੇਜ ਤੇ ਸੰਵਰਤਕ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ-ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤਿਲ ਅਤੇ ਤੰਡੁਲ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ-ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਘਿਉ, ਗੋ-ਉਤਪਾਦ, ਦੁੱਧ-ਦਹੀਂ, ਕੁਸ਼-ਜਲ, ਸ਼ਤਮੂਲ, ਸਿੰਗ-ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਜਲ, ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀ-ਵਨਸਪਤੀ ਮਿਸ਼ਰਣ ਆਦਿ ਸਨਾਨ-ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਫਲ—ਆਯੁ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਪਾਪ-ਕਸ਼ਯ, ਰੱਖਿਆ, ਮੇਧਾ—ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੁਪਾਦੋਦਕ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਸਨਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਇਕਾਂਤ ਅਰਕ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਤਾਬੀਜ਼-ਬੰਧਨ ਵੀ ਹੈ। ਪਿੱਤ, ਅਤਿਸਾਰ, ਵਾਤ, ਕਫ ਲਈ ਨਿਸ਼ਾਨਾਬੱਧ ਆਹੁਤੀ ਅਤੇ ਸਨੇਹ-ਸਨਾਨ ਉਪਚਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੌਰਸ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਲੱਖ/ਕੋਟੀ ਹੋਮ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹ-ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਮਗ੍ਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 267
Nīrājana-vidhiḥ (Procedure of Nīrājana / Auspicious Lamp-Waving and Royal Propitiation)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੀਰਾਜਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜਸੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੱਸ ਕੇ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਵਿਧੀ-ਚੱਕਰ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਸਾਲਾਨਾ ਤੇ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਪੂਜਾ-ਲਯ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਨਮ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਦਿਨ ਅਤੇ ਹਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ‘ਤੇ—ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੌਸਮੀ ਮੁੱਖ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯ ਉਦਯ ਸਮੇਂ ਹਰੀ ਦੀ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਬੋਧਨ ‘ਤੇ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਉਤਸਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਇੰਦਰ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਜਨ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਧ੍ਵਜ ਸਥਾਪਨਾ, ਸ਼ਚੀ-ਸ਼ਕ੍ਰ ਪੂਜਾ, ਉਪਵਾਸ, ਤਿਥੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਵ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਜੈ-ਸਤੋਤਰ ਪਾਠ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਪੂਜਾ, ਰਾਜ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਲਈ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਪੂਜਾ, ਈਸ਼ਾਨ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਨੀਰਾਜਨ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ, ਤੋਰਣ ਸਥਾਪਨਾ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟ ਦਿਗਗਜਾਂ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮ-ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੋਮ ਸਮੱਗਰੀ, ਘੋੜਿਆਂ-ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਸਨਾਨ, ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੋਭਾ-ਯਾਤਰਾ, ਬਲੀ ਵੰਡ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜ-ਰੱਖਿਆ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਾਧਾ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਦਮਨ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 268
Mantras for the Parasol and Other Royal/Worship Emblems (छत्रादिमन्त्रादयः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੀਰਾਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛਤਰ, ਅਸ਼ਵ, ਧਵਜ, ਖੜਗ, ਕਵਚ ਅਤੇ ਭੇਰੀ ਆਦਿ ਰਾਜਸੀ-ਯੁੱਧ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਭਿਮੰਤ੍ਰਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਤ੍ਯ-ਬਲ ਅਤੇ ਸੋਮ-ਵਰੁਣ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਜੈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ-ਤੇਜ, ਅਗਨੀ-ਸ਼ਕਤੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦਾ ਵੇਗ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਤੇ ਸ਼ੁਭਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਲਈ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਦੇ ਪਾਪ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਦੇ ਨਾਮ, ਐਰਾਵਤ ਉੱਤੇ ਇੰਦਰ, ਦਿਕਪਾਲ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਣਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਸਭ ਪਾਸੀਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ, ਜੈ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਸਾਲਾਨਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਦੈਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜਾ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 269
Viṣṇu-Pañjara (विष्णुपञ्जरम्) — The Protective Armor of Viṣṇu
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਸ਼ਣੁ-ਪੰਜਰ’ ਨਾਮਕ ਕਵਚ-ਰੂਪ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਵਧ ਦੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਿਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਚਤਮ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਨਿਯਤ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਆਯੁਧਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਤੰਤ੍ਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਗਦਾ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼, ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਖੜਗ; ਨਾਲ ਹੀ ਮੱਧ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਦ੍ਵਾਰ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਰਾਹ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਰਸਿੰਹ ਦੁਆਰਾ ਸਰਬਤ੍ਰ ਰੱਖਿਆ। ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਜ੍ਵਲੰਤ ਗਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਦੇ ਗਰਜਨ ਨਾਲ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਭੂਤ, ਪਿਸਾਚ, ਡਾਕਣੀ, ਪ੍ਰੇਤ, ਵਿਨਾਇਕ, ਕੁਸ਼ਮਾਂਡ ਆਦਿ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਸਰਪ ਭਯ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ-ਮਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਦਾ ਪਰਬ੍ਰਹਮਤ੍ਵ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਨਾਮ-ਜਪ ਨਾਲ ‘ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਅਸ਼ੁਭ’ ਨਾਸ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸਮੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਭਕਤੀ ਤੱਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 270
Vedaśākhā-dikīrtana (Enumeration of the Vedic Branches) and Purāṇa-Vaṃśa (Lineages of Transmission)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰ ਦੀ ਸਰਬ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵੇਦਾਧਿਐਨ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼-ਸਾਧਕ ਅਤੇ ਲੋਕਿਕ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੇਦ-ਵਿਧਾਨ ਅਧੀਨ ਮੰਤਰ-ਗਿਣਤੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਿਗ ਅਤੇ ਯਜੁਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾ-ਵਿਭਾਗ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਾਮਵਾਲੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ/ਪਾਠਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਮਵੇਦ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗਾਨ-ਭੇਦਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ, ਅਤੇ ਅਥਰਵਵੇਦ ਵਿੱਚ ਆਚਾਰਯ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਥਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵੰਸ਼-ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਮਿੱਤ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਖਾ-ਭੇਦ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ (ਸੂਤ) ਤੱਕ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ-ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਪੁਰਾਣ-ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਦੀ ਲੜੀ ਦੱਸ ਕੇ ਅਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਸਾਰ, ਭਕਤੀ-ਤੱਤਵਯੁਕਤ, ਲੋਕਿਕ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਿਮਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 271
Dānādi-māhātmya — The Glory of Gifts, Manuscript-Donation, and Purāṇic Transmission
ਵੇਦ-ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦਾਨ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਉਪਾਇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਪੂਰਨਿਮਾ, ਮਹੀਨੇ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਵਿਸੁਵ ਅਤੇ ਅਯਨ ਵਰਗੇ ਕਾਲ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਦਾਨਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਜ਼ੋਰ ‘ਵਿਦਿਆ-ਦਾਨ’ ਉੱਤੇ ਹੈ—ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਵਾ ਕੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ। ਜਲ-ਧੇਨੂ, ਗੁੜ-ਧੇਨੂ, ਤਿਲ-ਧੇਨੂ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦਾਨ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨ ਸਿੰਘ, ਕੂਰਮ, ਮੱਛ, ਹੰਸ, ਗਰੁੜ ਦੇ ਰੂਪ; ਨਾਲ ਹੀ ਪੁਰਾਣ-ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਲੋਕ-ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ (ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਵਸਿਸ਼ਠ, ਭਵ ਤੋਂ ਮਨੂ, ਸਾਵਰਣੀ ਤੋਂ ਨਾਰਦ) ਦਾ ਉਲੇਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਪਾਠ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠਕਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀਆਂ ਦਾ ਪੂਜਨ, ਭੋਜਨ, ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਧਰਮ-ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾਲ ਆਯੁ, ਆਰੋਗ੍ਯ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 272
Sūryavaṃśa-kīrtana (Proclamation of the Solar Dynasty)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀਦੇਵ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਰੰਭ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਹਰੀ→ਬ੍ਰਹਮਾ→ਮਰੀਚੀ→ਕਸ਼੍ਯਪ→ਵਿਵਸਵਾਨ। ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ (ਮਨੁ, ਯਮ-ਯਮੁਨਾ, ਅਸ਼੍ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ, ਸ਼ਨੀ ਆਦਿ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸਾਰਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁ ਤੋਂ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਪਦ-ਰਾਜ (ਸ਼ਕ, ਉਤਕਲ, ਗਯਾਪੁਰੀ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ, ਆਨਰਤ/ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ ਆਦਿ) ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਫੈਲਦੇ ਹਨ। ਕਕੁਦਮੀ-ਰੈਵਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਵਿਲੰਬ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੰਸ਼-ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਦ੍ਵਾਰਵਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਰੇਵਤੀ ਦਾ ਬਲਦੇਵ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਸਰਵਭਾਰਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮਾਂਧਾਤਾ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ, ਸਗਰ, ਭਗੀਰਥ ਤੋਂ ਰਘੁਵੰਸ਼, ਦਸ਼ਰਥ ਅਤੇ ਰਾਮ ਤੱਕ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ ਪਰੰਪਰਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਰਾਮਕਥਾ ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਲਮੀਕੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੁਤਾਯੁ ਤੱਕ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਗਿਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਧਾਰਕ ਕਹਿ ਰਾਜਧਰਮ, ਖੇਤਰੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਵਿ ਆਦਰਸ਼ ਇਕ ਹੀ ਵੰਸ਼-ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Adhyaya 273
Somavaṁśa-varṇanam (Description of the Lunar Dynasty)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸੋਮਵੰਸ਼ ਦਾ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਪਾਠ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਦਿ-ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਤੱਕ। ਸੋਮ ਦਾ ਰਾਜਸੂਯ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਉਸ ਦੀ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਮ-ਵਿਕਾਰ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮ ਡੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਕਾਮਪੀੜਤ ਦੇਵ-ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਮਰਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਮ ਆਪ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤਾਰਾ ਦਾ ਅਪਹਰਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਤਾਰਕਾਮਯ ਮਹਾਯੁੱਧ ਛਿੜਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਸੋਮ ਤੋਂ ਤੇਜਸਵੀ ਬੁਧ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਬੁਧ ਤੋਂ ਪੁਰੂਰਵਾ, ਉਰਵਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਕਈ ਰਾਜਵੰਸ਼ੀ ਪੁੱਤਰ; ਆਯੁ ਤੋਂ ਨਹੁਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯਯਾਤੀ। ਯਯਾਤੀ ਦੇ ਦੇਵਯਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹਾਂ ਤੋਂ ਯਦੁ, ਤੁਰਵਸੁ, ਦ੍ਰੁਹ੍ਯੁ, ਅਨੁ ਅਤੇ ਪੂਰੁ—ਮੁੱਖ ਵੰਸ਼-ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਧਾਰਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਯਦੁ ਅਤੇ ਪੂਰੁ ਨੂੰ ਵੰਸ਼-ਵਿਸਤਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਧਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਰਾਜਧਰਮ, ਨੈਤਿਕ ਕਾਰਣ-ਫਲ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾ-ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 274
Somavaṃśa-saṃkṣepaḥ (Conclusion of the Lunar Dynasty Description)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਸਮਾਪਨ-ਪਦ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵੰਸ਼-ਢਾਂਚੇ ਅੰਦਰ ਸੋਮਵੰਸ਼ (ਚੰਦਰਵੰਸ਼) ਦੀ ਕਥਾ ਔਪਚਾਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਪਾਦਕੀ ਕੋਲੋਫਨ ਪਿਛਲੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪੂਰਨ ਇਕਾਈ ਵਜੋਂ ਮੋਹਰਬੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੋਤੇ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਵੰਸ਼-ਪ੍ਰਵਾਹ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ–ਵਸਿਸ਼ਠ ਉਪਦੇਸ਼-ਰੀਤ ਵਿੱਚ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਾਧਨ ਹੈ—ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਕਰਕੇ ਰਾਜਧਰਮ, ਯਜ੍ਞ-ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰ-ਸੰਦਰਭ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਪਤੀ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਵੰਸ਼ਕਥਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਦੇਸ਼ ਆਦਰਸ਼ਾਂ, ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਣਾਮ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ-ਸ਼ਿਖਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 275
Chapter 275 — द्वादशसङ्ग्रामाः (The Twelve Battles)
ਅਗਨੀ ਵੰਸ਼ਕਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਜਨਮ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ—ਕਸ਼੍ਯਪ ਵਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇਵਕੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਤਪਸਹਿਤ ਹਰੀ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਯਾਦਵ-ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਤੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ (ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ→ਅਨਿਰੁੱਧ→ਵਜ੍ਰ ਆਦਿ) ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਹਰੀ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਕਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਕਰਤਵ੍ਯ-ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ–ਅਸੁਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ‘ਬਾਰਾਂ ਸੰਗ੍ਰਾਮ/ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ’ ਵਜੋਂ ਨਰਸਿੰਹ, ਵਾਮਨ, ਵਰਾਹ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਮੰਥਨ, ਤਾਰਕਾਮਯ ਯੁੱਧ, ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦਹਨ, ਅੰਧਕ ਵਧ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਵਧ, ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦੇ ਅਭਿਆਨ, ਹਲਾਹਲ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਕੋਲਾਹਲ ਦੀ ਹਾਰ ਆਦਿ ਦੱਸ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜੇ-ਰਿਸ਼ੀ-ਦੇਵ ਸਭ ਪ੍ਰਗਟ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਹੀ ਅਵਤਾਰ ਹਨ।
Adhyaya 276
Chapter 276 — राजवंशवर्णनम् (Description of Royal Lineages)
ਅਗਨੀ–ਵਸਿਸ਼ਠ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ/ਵੀਰ ਕਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਵੰਸ਼-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਜਨਪਦ-ਸਮਰਨ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਤੁਰਵਸੁ ਤੋਂ ਰਾਜ ਪਰੰਪਰਾ ਗਿਣਾਈ ਗਈ ਹੈ—ਵਰਗ, ਗੋਭਾਨੁ, ਤ੍ਰੈਸ਼ਾਨੀ, ਕਰੰਧਮ, ਮਰੁੱਤ, ਦੁਸ਼ਮੰਤ, ਵਰੂਥ, ਗਾਂਡੀਰ। ਫਿਰ ਗਾਂਧਾਰ, ਕੇਰਲ, ਚੋਲ, ਪਾਂਡ੍ਯ, ਕੋਲ ਵਰਗੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਜਨਪਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਕੇ ਵੰਸ਼-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਜੋੜ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦ੍ਰੁਹ੍ਯੁ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਵਭ੍ਰੁਸੇਤੁ, ਪੁਰੋਵਸੁ, ਧਰਮ, ਘ੍ਰਿਤ, ਵਿਦੁਸ਼, ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ; ਅੱਗੇ ਸ੍ਰਿੰਜਯ/ਜਾ-ਸ੍ਰਿੰਜਯ, ਜਨਮੇਜਯ ਅਤੇ ਉਸ਼ੀਨਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਾਖਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਿਵਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਪ੍ਰਿਥੁਦਰਭ, ਵੀਰਕ, ਕੈਕેય, ਭਦ੍ਰਕ—ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼-ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਜੋੜੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗ ਵੰਸ਼—ਅੰਗ → ਦਧਿਵਾਹਨ → ਦਿਵਿਰਥ … ਕਰ্ণ → ਵ੍ਰਿਸ਼ਸੇਨ → ਪ੍ਰਿਥੁਸੇਨ—ਸੰਕਲਿਤ ਕਰਕੇ ਅਗਲੇ ਪੁਰੁ ਵੰਸ਼ ਵੱਲ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਧਰਮਾਰਥ ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜ, ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਕ੍ਰਮ ਸਮੇਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।
Adhyaya 277
Description of the Royal Dynasties (राजवंशवर्णनम्) — Chapter Colophon and Transition
ਇਹ ਭਾਗ ਰਸਮੀ ਸਮਾਪਤੀ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਸੇਤੂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ “ਰਾਜਵੰਸ਼ਵਰਨਨਮ੍” ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਦਰਸਾ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਅਗਲੇ ਵੰਸ਼ਾਨੁਕ੍ਰਮ-ਪ੍ਰਕਰਣ ਵੱਲ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਟਿੱਪਣੀ ਵੀ ਸੰਭਾਲੀ ਗਈ ਹੈ—ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਲਪਕ ਪਾਠ “ਦਧਿਵਾਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ” ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਸਤਲਿਖਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਪ੍ਰਸਾਰ-ਧਾਰਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੂਚੀਆਂ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਜਧਰਮ, ਵੰਸ਼-ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੋਲੋਫਨ ਦਾ ਇਹ ਮੋੜ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਪੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਚਰਚਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਵੰਸ਼ਕਥਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ/ਕੁਰੂ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 278
अध्याय २७८: सिद्धौषधानि (Siddha Medicines / Perfected Remedies)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵੰਸ਼-ਵਰਨਨ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਯੋਗ-ਵਿਗਿਆਨ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਸਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਯਮ ਨੇ ਜੋ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੇਵ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮ੍ਰਿਤਸੰਜੀਵਨੀ-ਸਰੂਪ ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਆ ਵਿਦਿਆ ਹੈ। ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਰੋਗ-ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਥੈਰਪੀ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਪ੍ਰਤਿਸੰਧਾਨ ਸਮਰੱਥ ਉਪਾਅ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਜ੍ਵਰ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ, ਯਵਾਗੂ, ਤਿੱਖਤ ਕਸ਼ਾਯ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਿਕਿਤਸਾ; ਦਿਸ਼ਾ-ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਮਨ ਜਾਂ ਵਿਰੇਚਨ ਦਾ ਨਿਰਣੇ; ਅਤੇ ਅਤਿਸਾਰ, ਗੁਲਮ, ਜਠਰ, ਕੁਸ਼ਠ, ਮੇਹ, ਰਾਜਯਕਸ਼ਮਾ, ਸ਼ਵਾਸ-ਕਾਸ, ਗ੍ਰਹਣੀ, ਅਰਸ਼, ਮੂਤਰਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ, ਛਰਦੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਵਿਸਰਪ, ਵਾਤ-ਸ਼ੋਣਿਤ ਆਦਿ ਲਈ ਪਥ੍ਯ ਆਹਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਨਸ੍ਯ, ਕਰਨਪੂਰਣ, ਅੰਜਨ-ਲੇਪ ਨਾਲ ਨੱਕ-ਕੰਨ-ਅੱਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ; ਰਸਾਯਨ/ਵਾਜੀਕਰਣ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਦ-ਘਿਉ ਅਤੇ ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਯੋਗ; ਘਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਸੂਤਿਕਾ-ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਸੱਪ-ਬਿੱਛੂ-ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਵਿਸ਼ ਵੀ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਚਕਰਮ—ਵਿਰੇਚਨ ਲਈ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਵਮਨ ਲਈ ਮਦਨ, ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇਲ-ਘਿਉ-ਸ਼ਹਿਦ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਵਾਹਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।