Adhyaya 220

Verse 1

आणे अभिषेकमन्त्रा नामोनविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अभिषिञ्चन्तु पान्त चेति ख , ग , घ , ङ , छ , ज , ञ , ट च अथ विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सहायसम्पत्तिः पुष्कर उवाच सो ऽभिषिक्तः सहामात्यो जयेच्छत्रून्नृपोत्तमः राज्ञा सेनापतिः कार्यो ब्राह्मणः क्षत्रियो ऽथ वा

ਇਹ ‘ਅਭਿਸੇਕ-ਮੰਤ੍ਰ’ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਸੌ ਉੱਨੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। “ਅਭਿਸਿਞਚੰਤੁ, ਪਾਂਤੁ ਚ” ਆਦਿ—ਖ, ਗ, ਘ, ਙ, ਛ, ਜ, ਞ ਅਤੇ ਟ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ। ਹੁਣ ਦੋ ਸੌ ਵੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਸਹਾਇ-ਸੰਪੱਤੀ’ (ਮਿੱਤਰ-ਸਹਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ) ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਭਿਸਿਕਤ ਉੱਤਮ ਰਾਜਾ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਖ਼ਤਰੀ।

Verse 2

कुलीनो नीतिशास्त्रज्ञः प्रतीहारश् च नीतिवित् दूतश् च प्रियवादी स्यादक्षीणो ऽतिबलान्वितः

ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ (ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਦਵਾਰਪਾਲ/ਚੈਂਬਰਲੇਨ) ਕੁਲੀਨ, ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਦੂਤ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਅਥਕ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਹੋਵੇ।

Verse 3

ताम्बूलधारी ना स्त्री वा भक्तः क्लेशसहप्रियः सान्धिविग्रहिकः कार्यः षाड्गुण्यादिविशारदः

ਸੰਧਿ-ਵਿਗ੍ਰਹਿਕ (ਸੰਧਿ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਮੰਤਰੀ) ਪੁਰਸ਼ ਹੋਵੇ—ਇਸਤਰੀ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਤਾਮਬੂਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਭਗਤ/ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਡਗੁਣ੍ਯ ਆਦਿ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋਵੇ।

Verse 4

खड्गधारी रक्षकः स्यात्दारथिः स्याद्बलादिवित् सूदाध्यक्षो हितो विज्ञो महानसगतो हि सः

ਖੜਗਧਾਰੀ ਰੱਖਿਆਕ ਹੋਵੇ; ਸਾਰਥੀ ਬਲ ਆਦਿ ਦੀ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਰਸੋਈ ਤੇ ਰਸਦ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਰਾਜ ਮਹਾਨਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

Verse 5

सभासदस्तु धर्मज्ञा लेखको ऽक्षरविद्धितः आह्वानकालविज्ञाः स्युर्हिता दौवारिका जनाः

ਸਭਾ ਦੇ ਸਦੱਸ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਹੋਣ; ਲੇਖਕ ਅੱਖਰ-ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ। ਬੁਲਾਵੇ ਦਾ ਢੁੱਕਵਾਂ ਸਮਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸੇਵਕ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਦਰਬਾਨ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਹੋਣ।

Verse 6

रत्नादिज्ञो धनाध्यक्षः अनुद्वारे हितो नरः स्यादायुर्वेदविद्वैद्यो गजध्यक्षो ऽथ हयादिवित्

ਰਤਨ ਆਦਿ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਧਨ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋਵੇ; ਅੰਦਰਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਮਨੁੱਖ ਤਾਇਨਾਤ ਹੋਵੇ। ਵੈਦ ਆਯੁਰਵੇਦ-ਵਿਦ ਹੋਵੇ; ਗਜ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਵੀ ਹੋਵੇ।

Verse 7

जितश्रमो गजारोहो हयाध्यक्षो हयादिवत् दुर्गाध्यक्षो हितो धीमान् स्थपतिर्वास्तुवेदवित्

ਜੋ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਹਾਥੀ-ਸਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ; ਹਯ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਘੋੜਿਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਹੋਵੇ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਸਥਪਤੀ ਵਾਸਤੁਵੇਦ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ।

Verse 8

यन्त्रमुक्ते पाणिमुक्ते अमुक्ते मुक्तधारिते अस्त्राचार्यो नियुद्धे च कुशलो नृपतेर्हितः

ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਛੱਡੇ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੱਡੇ, ਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਤਿਆਰ ਰੱਖੇ, ਅਤੇ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ‑ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ—ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਸਤ੍ਰਾਚਾਰਯ ਰਾਜੇ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ।

Verse 9

वृद्धश्चान्तःपुराध्यक्षः पञ्चाशद्वार्षिकाःस्त्रियः सप्तत्यव्दास्तु पुरुषाश् चरेयुः सर्वकर्मसु

ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੋਵੇ। ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੇ ਮਰਦ ਉੱਥੇ ਸਭ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਵਾਜਾਈ ਕਰਦੇ ਤੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣ।

Verse 10

जाग्रत्स्यादायुधागारे ज्ञात्वा वृत्तिर्विधीयते उत्तमाधममध्यानि बुद्ध्वा कर्माणि पार्थिवः

ਹਥਿਆਰਘਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਦਾ ਚੌਕਸ ਰਹੇ। ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਜਾਣ ਕੇ, ਕੌਣ ਉੱਤਮ, ਕੌਣ ਅਧਮ, ਕੌਣ ਮੱਧਮ ਹੈ ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਰਾਜਾ ਕੰਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇ।

Verse 11

उत्तमाधममध्यानि पुरुषाणि नियोजयेत् ज्येच्छुः पृथिवीं राजा सहायाननयोद्धितान्

ਰਾਜਾ ਉੱਤਮ, ਅਧਮ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੜਾਈ ਵੱਲ ਰੁਝਾਨ ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਰੱਖੇ।

Verse 12

धर्मिष्ठान् धर्मकायेषु शूरान् सङ्ग्रामकर्मसु निपुणानर्थकृत्येषु सर्वत्र च तथा शुचीन्

ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ, ਜੰਗੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਨੂੰ, ਧਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ।

Verse 13

स्त्रीषु षण्डान्नियुञ्जीत तीक्ष्णान् दारुणकर्मसु यो यत्र विदितो राज्ञा शुचित्वेन तु तन्नरं

ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਷ੰਡਾਂ (ਨਪੁੰਸਕਾਂ) ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਤੇ ਦਾਰੁਣ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖੇ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਲਗਾਏ।

Verse 14

धर्मे चार्थे च कामे च नियुञ्जीताधमे ऽधमान् राजा यथार्हं कुर्याच्च उपाधाभिः परीक्षितान्

ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੀਚ ਅਤੇ ਅਤਿਨੀਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਉਪਾਯਾਂ (ਗੁਪਤ ਪਰਖਾਂ) ਨਾਲ ਪਰਖੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਚਿਤ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੇ ਲਗਾਏ।

Verse 15

समन्त्रो च यथान्यायात् कुर्याद्धस्तिवनेचरान् तत्पदान्वेषणे यत्तानध्यक्षांस्तत्र कारयेत्

ਅਤੇ ਯੋਗ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਹਾਥੀ-ਵਨਚਰੀ (ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਲੱਭਣ ਵਾਲੇ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਉੱਥੇ ਅਧਿਆਕਸ਼ (ਨਿਗਰਾਨ) ਵੀ ਲਗਾਏ।

Verse 16

यस्मिन् कर्मणि कौशल्यं यस्य तस्मिन् नियोजयेत् पितृपैतामहान् भृत्यान् सर्वकर्मसु योजयेत्

ਜਿਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਉਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਦਾਦਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਵੰਸ਼ਾਨੁਕ੍ਰਮੀ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 17

विना दायादकृत्येषु तत्र ते हि समागताः परराजगृहात् प्राप्तान् जनान् संश्रयकाम्यया

ਵਾਰਸਾਂ ਦੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰਤੱਬ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਉਹ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਰਾਏ ਰਾਜੇ ਦੇ ਘਰ/ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਸਰਪਰਸਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।

Verse 18

दुष्टानप्यथ वादुष्टान् संश्रयेत प्रयत्नतः दुष्टं ज्ञात्वा विश्वसेन्न तद्वृत्तिं वर्तयेद्वशे

ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਦਾਚਾਰੀ—ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ—ਯਤਨ ਨਾਲ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾ ਦੇਵੇ।

Verse 19

देशान्तरागतान् पार्श्वे चारैज्ञात्वा हि पूजयेत् शत्रवो ऽग्निवर्षं सर्पो निस्त्रिंशमपि चैकतः

ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਟਿਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਸੂਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਵੈਰੀ ਇੱਕੋ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮਲਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ—ਅੱਗ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਾਂਗ, ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਵਾਂਗ ਵੀ।

Verse 20

रिपननर्थकृत्येष्विति ख जनानाश्रयकाम्ययेति ख भृत्या वशिष्टं विज्ञेयाः कुभृट्याश् च तथैकतः चारचक्षुर्भवेद्राजा नियुञ्जीत सदाचरान्

(ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ) ‘ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਅਤੇ ਅਨਰਥ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; (ਕੁਝ ਵਿੱਚ) ‘ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ’ ਵੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਗੇ ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਮੰਦੇ ਸੇਵਕ ਦੋਵੇਂ ਪਛਾਣੇ ਜਾਣ। ਰਾਜੇ ਲਈ ਜਾਸੂਸ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਹਨ; ਉਹ ਸਦਾ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ।

Verse 21

जनस्याविहितान् सौम्यांस् तथाज्ञातान् परस्परं वणिजो मन्त्रकुशलान् सांवत्सरचिकित्सकान्

ਹੇ ਸੁਮਧੁਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਸਦੀਕ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਵਪਾਰੀ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਲੋਕ, ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਘੁੰਮੰਤੂ ਹਕੀਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 22

तथा प्रव्रजिताकारान् बलाबलविवेकिनः नैकस्य राजा श्रद्दध्याच्छ्रद्दध्याद् बहुवाक्यतः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵਰਗਾ ਭੇਸ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਬਲ-ਅਬਲ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ (ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੇ)। ਰਾਜਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋਵੇ।

Verse 23

रागापरागौ भृत्यानां जनस्य च गुणागुणान् शुभानामशुभानाञ्च ज्ञानङ्कुर्याद्वशाय च

ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਗ-ਵਿਰਾਗ, ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਕੇ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।

Verse 24

अनुरागकरं कर्म चरेज्जह्माद्विरागजं जनानुरागया लक्ष्म्या राजा स्याज्जनरञ्जनात्

ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਐਸੇ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਜਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਰਾਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨ; ਚੰਚਲਤਾ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਕਰਮ ਤਿਆਗੇ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ, ਜਨ-ਰੰਜਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਉਹ ਸੱਚਾ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।