Jyotisha & Yuddhajayarnava
Astrology & Military Strategy
Covers Vedic astrology (jyotisha) including planetary movements, omens, and muhurtas alongside military strategy and the science of warfare victory.
Adhyayas in Jyotisha & Yuddhajayarnava
Adhyaya 121
अध्याय १२१ — ज्योतिःशास्त्रम् (Jyotiḥśāstra / Astral Science)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਜੋਤਿਸ਼-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਫਲਾਂ ਦੇ ਵਿਵੇਕਪੂਰਕ ਨਿਰਣੇ ਲਈ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰ-ਰੂਪ ਵਿਦਿਆ ਵਜੋਂ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਮੁਹੂਰਤ-ਮੈਨੁਅਲ ਵਾਂਗ ਹੈ: ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਸੰਬੰਧ (ਛਟਕਾਸ਼ਟਕ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਵ), ਕੁਝ ਗ੍ਰਹਿ-ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਅਤੇ ਅਸਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ–ਸ਼ੁਕਰ) ਵਿੱਚ ਮਨਾਹੀਆਂ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਵਕਰੀ ਜਾਂ ਅਤਿ-ਤੀਵਰ ਗਤੀ ਦੌਰਾਨ ਵਰਜਿਤ ਸਮੇਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪੁੰਸਵਨ, ਅੰਨਪ੍ਰਾਸ਼ਨ, ਚੂੜਾ/ਕਰਨਵੇਧ, ਉਪਨਯਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਮ, ਦਵਾਈ ਸੇਵਨ, ਰੋਗ-ਮੋਚਨ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ (ਕੁਝ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਹੇਠ ਖਰੀਦ/ਵਿਕਰੀ) ਸਮਾਂ-ਨਿਯਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀਂ–ਹ੍ਰੀਂ ਸੰਪੁਟ, ਸਤੰਭਨ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਨਿਵਾਰਣ ਵਰਗੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਯੰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਮੁਹੂਰਤ-ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਭਾਵ-ਫਲ, ਨਵਤਾਰਾ/ਤਾਰਾਬਲ, ਤ੍ਰਿਪੁਸ਼ਕਰ ਯੋਗ, ਕਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਿਮਿੱਤ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਪੁੰਨ-ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ-ਦਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਮਿਆਦਾਂ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਸਮੂਹ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਾਲ-ਜ੍ਞਾਨ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਕਰਮ-ਸਿੱਧੀ, ਸਮਾਜਕ ਸਥਿਰਤਾ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 122
Chapter 122 — Kāla-gaṇana (Computation of Time)
ਅਗਨੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਤੀ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੁਚੱਜੀ ਕਾਲ-ਗਣਨਾ (ਸਮਾਗਣ) ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਖਿਆ-ਸ਼ਬਦ/ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਨਿਯਮਬੱਧ ਹਿਸਾਬ ਰਾਹੀਂ ਵਾਰ, ਤਿਥੀ, ਨਾਡੀ/ਘਟਿਕਾ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਕਰਣ ਆਦਿ ਪੰਚਾਂਗ-ਅੰਗ ਕੱਢਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਘਟਾਉ, 60 ਨਾਲ ਗੁਣਾ, ਭਾਗਫਲ-ਸ਼ੇਸ਼, ਰਿਣ/ਨੈਗੇਟਿਵ (‘ਬਕਾਇਆ’) ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਮਹੀਨੇ-ਵਾਰ ਸੋਧਾਂ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਉਲਟੀ ਗਿਣਤੀ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਵੀ ਹਨ। ਅਸ਼ੌਚ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ-ਭੇਦ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਤਫਾਵਤ ਲਈ, ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਹੋਮ ਆਦਿ ਪ੍ਰਤਿਪੂਰਕ ਅਰਪਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਮਾਪ ਸਮ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ‘ਤੇ ਕਿੰਤੁਘਨ ਸਮੇਤ ਕਰਣ-ਨਿਰਣੇ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਕੇ, ਕਾਲਗਣਨਾ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਤਕਨੀਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਯਥਾਕਾਲ ਕਰਮ, ਸਮਾਜਕ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਕ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 123
युद्धजयार्णवीयनानायोगाः (Various Yogas from the Yuddha-jayārṇava)
ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਗਣਨਾ (ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ) ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ‘ਯੁੱਧਜਯਾਰ্ণਵ’ ਤੋਂ ਸੰਕਲਿਤ ਯੁੱਧ-ਵਿਜੈ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਸਾਰ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਨੰਦਾ ਆਦਿ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਕਾਰਜ-ਨਿਰਣੈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਖਰ-ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਾਧਿਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਭਾਸ਼ਿਕ-ਆਕਾਸ਼ੀ ਸੰਕੇਤ-ਜਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕੁਨ/ਭਵਿੱਖ-ਵਿਚਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਡੀ-ਸਪੰਦਨ, ਉੱਛਵਾਸ ਅਤੇ ਪਲ ਆਦਿ ਕਾਲਮਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਹ-ਕਾਲ ਸੰਕੇਤਾਂ ਤੋਂ ਫਲ-ਨਿਰਣੈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਵਰੋਦਯ-ਚਕ੍ਰ, ਸ਼ਨੀ-ਚਕ੍ਰ, ਕੂਰਮ-ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਰਾਹੂ-ਚਕ੍ਰ ਦੀਆਂ ਵਿਭਾਜਨਾਵਾਂ, ਦਿਸ਼ਾ-ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਪ੍ਰਦ ਭਾਗ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ; ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮੁਹੂਰਤ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਯੋਗ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭੈਰਵ-ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰਯੋਗ—ਸ਼ਿਖਾ-ਬੰਧ, ਤਿਲਕ, ਅੰਜਨ, ਧੂਪ-ਲੇਪਨ—ਅਤੇ ਧਾਰਣਯੋਗ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ, ਵਸ਼ੀਕਰਨ-ਯੋਗ, ਤਿਲਕ-ਲੇਪ ਤੇ ਤੇਲ ਆਦਿ ਵਿਜੈ ਲਈ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋਤਿਸ਼, ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ-ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਾ ਧਰਮਾਨੁਕੂਲ ਸਮਨ੍ਵਯ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 124
Chapter 124 — युद्धजयार्णवीयज्योतिःशास्त्रसारः (Essence of the Jyotiḥśāstra of the Yuddhajayārṇava)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧਜਯਾਰ্ণਵ-ਅਧਾਰਿਤ ਜੋਤਿਸ਼-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਵਿਜੈ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ-ਤਕਨੀਕੀ ਢਾਂਚੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵਰਨ, ਬੀਜਾਖਰ, ਮੰਤ੍ਰ-ਪੀਠ, ਨਾਡੀਆਂ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀ ਆਦਿ ਸਹਾਇਕ ਦ੍ਰਵ੍ਯ। ਅਗਨੀ, ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉਮਾ-ਪ੍ਰਤੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਗੂੰਜ ਕਰਦਿਆਂ, ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਧੁਨੀ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਅਨੁਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਰਣਜਯ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਸ਼ਕਤੀ ਪੰਦਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ; ‘ਪੰਜ ਮੰਤ੍ਰ’ ਮੰਤ੍ਰ-ਪੀਠ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਮਰਨ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰ-ਦੇਵਤਾ ਸੰਬੰਧ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਸੁਰ-ਕਲਾਵਾਂ, ਅੰਤਰ-ਨਾਦ, ਮੋਖਸ਼-ਸੂਚਕ ‘ਇਕਾਰ’, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸ਼ਕਤੀ-ਨਾਡੀ ਸੰਬੰਧ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਣਵਿਜੈ ਲਈ ਅੰਗਨਿਆਸ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੰਤ੍ਰ-ਪੀਠ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਾਣ ਮ੍ਰਿਤਵਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 125
Adhyāya 125 — Karṇamoṭī Mahāvidyā, Svarodaya-Prāṇa Doctrine, and Yuddha-Jaya Jyotiṣa
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਯੁੱਧ-ਵਿਜੈ ਲਈ ਐਸੀ ਵਿਦਿਆ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ, ਸੂਖਮ-ਸ਼ਰੀਰ/ਪ੍ਰਾਣ-ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ੍ਣਮੋਟੀ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕ੍ਰੋਧਾਤਮਕ ਕਾਰਜ-ਸੂਤਰ ਵਜੋਂ ਮਰਣ/ਪਾਤਨ, ਮੋਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚਾਟਨ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਕਰ੍ਣਮੋਟੀ ਨੂੰ ਸ੍ਵਰੋਦਯ (ਸ੍ਵਰ-ਪ੍ਰਵਾਹ) ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹਿਰਦੇ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਣ-ਗਤੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ‘ਮਹਾਵਿਦਿਆ’ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੰਨ/ਅੱਖ ਭੇਦਨ ਵਰਗੇ ਮਰਮ-ਤર્ક ਅਤੇ ਹਿਰਦਾ–ਪਾਯੂ–ਕੰਠ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲਕਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜ੍ਵਰ, ਦਾਹ ਆਦਿ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਬਲ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਾਯੁ-ਚਕ੍ਰ, ਤੇਜਸ ਅਤੇ ਰਸ-ਚਕ੍ਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਤੇ 32 ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਅਸ਼ਟਕ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਚਵਰਗ ਵਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜਯ-ਸਾਧਨ, ਫਿਰ ਤਿਥੀ–ਨਕਸ਼ਤਰ–ਵਾਰ ਯੋਗ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪੂਰਨ/ਰਿਕਤ ਰਾਸ਼ੀ-ਨਿਆਇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਫਲ ਦੇ ਯੁੱਧ-ਨਿਰਣੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਦੇਹ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਕੁਨ, ਰਾਹੁ-ਚਕ੍ਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਕ੍ਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਜਯ-ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਤੰਭਨ ਕਰਮ, ਔਸ਼ਧ/ਤਾਬੀਜ਼ ਰੱਖਿਆ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਪਟ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਵਿਦ੍ਰਾਵਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Adhyaya 126
Chapter 126 — Nakṣatra-nirṇaya (Determination of the Lunar Mansions) and Rāhu-Based Victory/Defeat Omens
ਈਸ਼ਵਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨੂੰ ਸਿਰ, ਮੁਖ, ਨੇਤਰ, ਹਿਰਦਾ, ਅੰਗ, ਕਮਰ, ਪੁੱਛ ਆਦਿ ਦੇਹ-ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ “ਨਕਸ਼ਤਰ-ਦੇਹ-ਗੋਲ” ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਨਿਰਧਾਰਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਯੁੱਧਜਯਾਰṇਵ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਰਾਹੂ ਦਾ ਸਰਪ-ਫਣਾ ਚਿੱਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—੨੮ ਬਿੰਦੂ ਲਿਖ ਕੇ, ਰਾਹੂ-ਸਥਿਤ ਨਕਸ਼ਤਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ੨੭ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੱਤਵੇਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਥਿਤੀਆਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੌਤ/ਦੋਸ਼ ਦੇ ਸੰਕੇਤ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਥਿਤੀਆਂ ਮਾਨ, ਜਿੱਤ, ਕੀਰਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਯਾਮ ਦੇ ਅੱਧ-ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹ-ਅਧਿਪਤੀ ਗਿਣਾ ਕੇ ਨੀਤੀ ਦੱਸੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਨੀ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਰਾਹੂ ਨੂੰ “ਪਿੱਛੇ” ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਯੁੱਧ, ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ, ਤੇਜ਼, ਮ੍ਰਿਦੁ, ਉਗ੍ਰ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ/ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਆਦਿ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਯਾਤਰਾ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਨਿਰਮਾਣ, ਖੁਦਾਈ ਅਤੇ ਰਾਜਕਰਮ ਲਈ ਮੁਹੂਰਤ ਚੁਣਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਿਥੀ-ਦਾਹ ਨਿਯਮ, ਤਿਥੀ–ਵਾਰ–ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਤ੍ਰਿਪੁਸ਼ਕਰ ਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਫਲ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ, ਯਾਤਰਾ-ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ, ਅਤੇ ਗੰਡਾਂਤ ਵਰਗੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭਕਰਮ ਤੇ ਪ੍ਰਸਵ ਤੱਕ ਲਈ ਘੋਰ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 127
Determination of the Nakṣatras (नक्षत्रनिर्णयः) — Chapter Conclusion Notice
ਇਹ ਭਾਗ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਇੱਕ ‘ਸੰਧੀ’ ਰੂਪ ਕੜੀ ਹੈ—ਇਹ ਪਿਛਲੇ “ਨਕਸ਼ਤਰ-ਨਿਰਣਯ” ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਔਪਚਾਰਿਕ ਸਮਾਪਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ ਤੇ ਵਿਜੈ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ, ਹੋਰ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਭਾਗ ਵੱਲ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਿਰਧਾਰਣ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣ ਵਰਗੀਕਰਨਾਤਮਕ ਖਗੋਲ/ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਮੁਹੂਰਤ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਹੈ—ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਿਯਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਪੱਧਤੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਉਪਸੰਹਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਪਿਕੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਰਾਜਧਰਮ, ਅਭਿਆਨ/ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਜਨਜੀਵਨ ਦੇ ਫੈਸਲਾ-ਨਿਯਮਾਂ ਤੱਕ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਰਗੀ ਤਰੱਕੀ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 128
The Koṭacakra (कोटचक्रम्) — Fort-Diagram and Nakṣatra-Directional Mapping for Victory
ਯੁੱਧਜਯਾਰṇਵ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ‘ਕੋਟਚਕ੍ਰ’ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਕਿਲ੍ਹੇ/ਦੁਰਗ-ਸਥਾਨ ਲਈ ਇੱਕ ਤਕਨੀਕੀ ਨਕਸ਼ਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਅੰਦਰਲਾ ਵਰਗ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਇੱਕ ਵਰਗ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਤਦਾਰ ਵਰਗ-ਵਿਨਿਆਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੋਤਿਸ਼ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ-ਯੁੱਧਨੀਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾਡੀ-ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਬਾਹਰੀ ਨਾਡੀ ਅਤੇ ਮੱਧ/ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਾਡੀ ਦਾ ਭੇਦ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਗ-ਜੋਤਿਸ਼ ਕਾਰਗਰ ਬਣਦੀ ਹੈ—ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਹਿ ਅਨੁਕੂਲ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋਣ ਤਾਂ ਜਿੱਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੇਂਦਰੀ ਯੋਗ ਵਿਘਨ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਨਿਰਗਮਨ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਮ, ਸ਼ੁਕਰ-ਬੁੱਧ-ਮੰਗਲ ਅਤੇ ‘ਚਾਰ-ਭੇਦ’ ਵਰਗੇ ਗੁਪਤਚਰ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਫੈਸਲਾ ਕਰਕੇ, ਜਿਆਮਿਤੀ-ਕਾਲਗਣਨਾ-ਦੈਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਧਰਮਾਧਾਰਿਤ ਕਿਲ੍ਹਾ-ਵਿਜੈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 129
अर्घकाण्डम् (Argha-kāṇḍa) — Standards of Argha and Month-wise Prescriptions under Portent Conditions
ਯੁੱਧਜਯਾਰ্ণਵ ਧਾਰਾ ਦੇ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਯੁੱਧ-ਤਕਨੀਕੀ ਰੇਖਾਚਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਉੱਭਰਨ ‘ਤੇ ਧਰਮਸੰਗਤ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਲਕਾਪਾਤ, ਭੂਚਾਲ, ਅਸ਼ੁਭ ਗਰਜ, ਗ੍ਰਹਿਣ, ਧੂਮਕੇਤੂ-ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਦਾਹ—ਜੋਤਿਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵਿਘਨ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ‘ਅਰਘ’ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ (ਨਿਯਤ ਦਾਨ-ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ) ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਰੱਖ ਕੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਾਉਣੀ ਹੈ—ਚੈਤਰ ਵਿੱਚ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅੰਦਰ ਫਲ ਤੀਬਰ, ਵੈਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛੇ ਗੁਣਾ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ-ਆਸ਼ਾਢ ਵਿੱਚ ਜੌਂ-ਗੰਢਮ ਵਰਗੇ ਅਨਾਜ ਪ੍ਰਧਾਨ। ਅੱਗੇ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਵਿੱਚ ਘੀ/ਤੇਲ, ਆਸ਼ਵਿਨ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਅਨਾਜ, ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ, ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦੇ ਹੋਏ ਦਾਨ-ਪਦਾਰਥ, ਪੁਸ਼੍ਯ ਵਿੱਚ ਕੇਸਰ/ਸੁਗੰਧ, ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ, ਫਾਲਗੁਨ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦੀ ਹੋਈ ਸੁਗੰਧੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕੁਨ-ਵਿਦਿਆ, ਰਿਤੂ-ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਧਰਮਦਾਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਵਜੋਂ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 130
Chapter 130: घातचक्रम् (Ghāta-cakra) — Maṇḍalas, Portents, and Regional Prognostics for Victory
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਘਾਤਚਕ੍ਰ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਜਿੱਤ ਲਈ ਮੰਡਲਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਗਨੇਯ ਮੰਡਲ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਸਧਾਰਣ ਹਵਾਵਾਂ, ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਦੇ ਹਾਲੇ, ਭੂਚਾਲ, ਭਿਆਨਕ ਗੜਗੜਾਹਟ, ਗ੍ਰਹਿਣ, ਧੂਮਕੇਤੂ, ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲਪਟਾਂ, ਖੂਨ ਵਰਗੀ ਵਰਖਾ, ਤੀਖੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਰਗੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਰੋਗ, ਕਾਲ, ਦੁੱਧ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਫਸਲ ਨਾਸ਼ ਜਿਹੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਪਰਿਆਵਰਣੀ ਪੀੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਮਿੱਤਾਂ ਦੇ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਫਲ ਦੱਸੇ ਹਨ—ਉੱਤਰਾਪਥ ਆਦਿ ਜਨਪਦਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਤਨ, ਅਤੇ ਵਾਯਵ੍ਯ, ਵਾਰੁਣ, ਮਾਹੇਂਦ੍ਰ ਵਰਗੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾ/ਤੱਤਵ-ਅਧਿਪਤਿਆ ਵਾਲੀਆਂ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਰੋਗਤਾ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਤੀਜੇ। ਮੁਖਗ੍ਰਾਮ-ਪੁੱਛਗ੍ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਪਿੰਡ-ਪ੍ਰਕਾਰ, ਇੱਕ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰ–ਰਾਹੁ–ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਅਤੇ ਤਿਥੀ-ਸੰਧਿ ਉੱਤੇ ਸੋਮਗ੍ਰਾਮ ਨਿਰਧਾਰਣ ਦਾ ਨਿਯਮ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਯੁੱਧ-ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਗਨੋਸਟਿਕਸ ਰੂਪ ਆਗਨੇਯ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 131
Ghāta-cakra and Related Diagrams (घातचक्रादिः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ (ਘਾਤਚਕ੍ਰਾਦਿਃ) ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ-ਰੂਪ ਅਗਨੀ ਯੁੱਧਜਯਾਰ্ণਵ ਅੰਦਰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਜੋਤਿਸ਼-ਆਧਾਰਿਤ ਸੁਚੱਜੀ ਫੈਸਲਾ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਵਰਚਕ੍ਰ ਵਿੱਚ ਸਵਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣਾਵਰਤ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੈਤਰ ਤੋਂ ਮਾਸਚਕ੍ਰ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਤੋਂ ਪੂਰਨਿਮਾ ਤੱਕ ਤਿਥੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੈਤਰ-ਚਕ੍ਰ ਦੇ ਖਾਸ ‘ਸੰਪਰਕਾਂ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਰਣੇ—ਵਿਸਮ ਬਣਤਰ ਸ਼ੁਭ, ਸਮ ਬਣਤਰ ਅਸ਼ੁਭ। ਨਾਮਾਖ਼ਸ਼ਰ ਅਤੇ ਹ੍ਰਸਵ/ਦੀਰਘ ਸਵਰ-ਤર્ક ਨਾਲ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਆਰੰਭ/ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰਾਰੋਹਣ ਨੂੰ ਮੌਤ ਜਾਂ ਜਿੱਤ ਦੇ ਸ਼ਗੁਨ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਰਚਕ੍ਰ ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਦੇਹਾਕਾਰ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ (ਸਿਰ, ਮੂੰਹ, ਅੱਖਾਂ, ਹੱਥ, ਕੰਨ, ਹਿਰਦਾ, ਪੈਰ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ) ਰਾਹੀਂ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਜੇ ਸ਼ਨੀ, ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਰਾਹੂ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਘਾਤਕ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਯਚਕ੍ਰ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰ-ਲੇਖਨ ਤੇ ਰੇਖਾ-ਜਾਲ ਰਾਹੀਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਗ੍ਰਹ, ਰਿਸ਼ੀ, ਤਿਥੀ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਆਦਿ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਨਾਮ-ਯੋਗ ਨੂੰ ਅੱਠ (ਵਸੂ) ਨਾਲ ਭਾਗ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨਾਲ ਬਲਕ੍ਰਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ-ਸ਼ਗੁਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Adhyaya 132
Adhyaya 132 — Sevā-cakra and Tārā-cakra (Indicators of Gain/Loss, Compatibility, and Risk)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸੇਵਾ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਜੋਤਿਸ਼-ਆਧਾਰਿਤ ਨਿਦਾਨ ਚੱਕਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਾਭ–ਅਲਾਭ ਅਤੇ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਭਰਾ ਤੇ ਦੰਪਤੀ/ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਫਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੰਬਕਾਰੀ-ਖਿਤਿਜੀ ਵੰਡ ਨਾਲ 35 ਖਾਨਿਆਂ ਦਾ ਜਾਲ ਬਣਾਕੇ, ਸਵਰਾਂ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੀ ਅੱਖਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦੀ ਧੁਨੀ-ਵਰਗੀਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਫਲ-ਨਿਰਣਯ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲ ਸ਼ੁਭ—ਸਿੱਧ, ਸਾਧ੍ਯ, ਸੁਸਿੱਧ; ਅਸ਼ੁਭ—ਅਰੀ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ; ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤ੍ਰੁ/ਮੌਤ-ਸੂਚਕ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ। ਅੱਖਰ-ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵ, ਦੈਤ੍ਯ, ਨਾਗ, ਗੰਧਰਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਬਲ-ਕ੍ਰਮ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ—ਬਲਵਾਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਨਾ ਦਬਾਏ—ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਤਾਰਾ-ਚੱਕਰ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਮਾਤਰਾ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ 20 ਨਾਲ ਭਾਗ ਦੇ ਕੇ ਜਨਮ, ਸੰਪਤ, ਵਿਪਤ, ਖੇਮ ਆਦਿ ਫਲ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ੀ-ਮੈਤਰੀ/ਵੈਰ ਦੇ ਜੋੜੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਮਿੱਤਰ ਰਾਸ਼ੀ’ ਹੇਠ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ-ਰਣਨੀਤੀ ਜੋੜੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 133
Chapter 133 — Various Strengths (Nānā-balāni) in Jyotiṣa and Battle-Protection Rites
ਅਗਨੀਦੇਵ ਯੁੱਧਜਯਾਰਣਵ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਜੋਤਿਸ਼ੀ ਨਿਦਾਨ ਨੂੰ ਰਣ-ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ‘ਖੇਤਰਾਧਿਪ’ (ਯੁੱਧ-ਨੇਤਾ) ਦੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਦੇਹ-ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸ ਕੇ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰ, ਮੰਗਲ, ਬੁੱਧ, ਗੁਰੂ, ਸ਼ੁਕਰ, ਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਭਾਉ ਅਤੇ ਭਾਗ੍ਯ-ਫਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦਸ਼ਾ-ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਧਨ, ਭੂਮੀ, ਰਾਜ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਆਦਿ ਕਹਿ ਕੇ, ਨਾਡੀ-ਪ੍ਰਵਾਹ (ਖੱਬਾ/ਸੱਜਾ ਸਾਹ) ਅਤੇ ਨਾਮ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਸਮ/ਵਿਸਮਤਾ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਕੁਨ-ਵਿਚਾਰ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਜਾਣਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਅਗਨੇਯ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਭੈਰਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ-ਜਪ, ਸ਼ਤਰੂ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਭਜਾਉਣ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਸੈਨਾ-ਭੰਗ ਅਤੇ ਖਿੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਉੱਤੇ ਨਾਮ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਗਰੁੜ/ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ ਚੱਕਰ ਜਿੱਤ, ਵਿਸ਼-ਨਿਵਾਰਣ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਗ੍ਰਹ ਪੀੜਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਧਿਆਨ ਤੇ ਅੱਖਰ-ਵਿਨਿਆਸ ਸਮੇਤ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਿਛਿਕਾ ਵਿਧੀ (ਗ੍ਰਹਣ-ਜਪ), ਦੂਰ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੇਧ/ਭੰਗ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀਆਂ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਬੀਜ-ਗਰਭਿਤ ਕਮਲ-ਦਲ ਰਖਿਆ-ਯੰਤਰ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਵ੍ਯੂਹ ਅਤੇ ‘ਭੇਲਖੀ’ ਵਿਦਿਆ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਤਰੂ ਦੀ ਮਾਇਆਵੀਂ ਮੌਤ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ—ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਜੇਯਤਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ—ਵਰਨਿਤ ਹੈ।
Adhyaya 134
Adhyāya 134 — त्रैलोक्यविजयविद्या (Trailokya-vijayā Vidyā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ-ਪ੍ਰੋਕਤ ‘ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਵਿਜਯਾ ਵਿਦਿਆ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਰੀ ਯੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਘਨਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ-ਵਿਦਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੇ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਸੰਭਾਲੇ ਗਏ ਹਨ—ਸ਼ੋਕਨਾਸ਼ਿਨੀ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ, ਰੋਗ ਤੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਨਿਵਾਰਣ ਵਾਲੀ। ਫਿਰ ਮੁੱਖ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਯਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਗ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਨੀਲ ਵਰਣ, ਪ੍ਰੇਤ-ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ, ਵੀਹ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੀ—ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ; ਮੰਤ੍ਰ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੇਧਨ, ਛੇਦਨ ਅਤੇ ‘ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ’ ਦੀ ਆਗਿਆ ਉਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਪੰਚਾਂਗ-ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਹੋਮ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਤੰਭਨ, ਮੋਹਨ, ਦ੍ਰਾਵਣ, ਆਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਹਿਲਾਉਣੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਸੁਕਾਉਣੇ ਵਰਗੀਆਂ ਅਤਿਸ਼ਯੋਕਤ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਗਿਣ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਪ-ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਦਮਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 135
Chapter 135: सङ्ग्रामविजयविद्या (Saṅgrāmavijayavidyā) — The Vidyā for Victory in Battle
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ‘ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਵਿਜਯ-ਵਿਦਿਆ’ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਦਰਸਾ ਕੇ ਯੁੱਧਜਯਾਰ੍ਣਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ‘ਸੰਗ੍ਰਾਮਵਿਜਯ-ਵਿਦਿਆ’ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਸਤੰਭਨ/ਬੰਧਨ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਦਮਾਲਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮੂੰਹ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਹੱਥ-ਪੈਰ ਰੋਕਣਾ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਗ੍ਰਹਾਂ (ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਗ੍ਰਾਸ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਦਾ ਸ਼ਮਨ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਵਿਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਹੇਠਲਾ ਭਾਗ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਸਭ ਕੁਝ’ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸਮੂਹ ਖੇਤਰ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਰਾਹੀਂ ਜਿੱਤ ਦਾ ਉਪਾਯ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਸਮ, ਜਲ, ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਸਰੋਂ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ ‘ਪਾਤਯ’ (ਡਾਹ ਦੇ/ਗਿਰਾ ਦੇ) ਹੁਕਮ, ਅਤੇ ਚਾਮੁੰਡਾ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ‘ਵਿੱਚੇ ਹੁੰ ਫਟ ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਆਦਿ ਬੀਜ-ਅੰਤਾਂ ਸਮੇਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਮ-ਜਪ-ਪਾਠ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ, ਅਤੇ 28-ਭੁਜਾ ਦੇਵ-ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ—ਤਲਵਾਰ, ਢਾਲ, ਗਦਾ, ਡੰਡਾ, ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ, ਸ਼ੰਖ, ਧ੍ਵਜ, ਵਜ੍ਰ, ਚਕ੍ਰ, ਪਰਸ਼ੂ, ਡਮਰੂ, ਦਰਪਣ, ਸ਼ਕਤੀ-ਭਾਲਾ, ਤੋਮਰ, ਹਲ, ਪਾਸ਼ ਆਦਿ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਰ੍ਜਯੰਤੀ, ਮਹੀਸ਼ਘਾਤਿਨੀ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੋਮ ਅਤੇ ਤਿਲ-ਤ੍ਰਿਮਧੁ ਹੋਮ ਦੀ ਦੀਖਿਆ-ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਤੇ ਸੀਮਿਤ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Adhyaya 136
The Nakṣatra Wheel (नक्षत्रचक्रम्)
ਅਗਨੀਦੇਵ ਅਧਿਆਇ 136 ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਆਦਿ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਜਾਣਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਜੋਤਿਸ਼-ਉਪਕਰਣ ‘ਨਕਸ਼ਤਰ-ਚੱਕਰ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚੱਕਰ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਮਕੇਂਦਰੀ ਘੇਰਿਆਂ/ਤ੍ਰਿ-ਨਾਡੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫਲ-ਵਿਚਾਰ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਗਰੁੱਪਾਂ ਅਤੇ ਅੱਖਰ/ਮੁਦਰਾ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਮੁਸ਼ਟੀ–ਮੁਦਗਰ, ਰਿਸ਼ਟੀ–ਮੁਦਗਰ; ਅਤੇ ਅਭਯ, ਸਵਸਤਿਕ, ਸਤੰਭਿਕਾ ਸਮੇਤ ਗਰੁੱਪ) ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਨਤੀਜਾ-ਪਾਠ ਦੀ ਸੰਕੇਤਕ ਵਰਗੀਕਰਨ ਪদ্ধਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ–ਰੋਹਿਣੀ, ਚਿਤਰਾ–ਸਵਾਤੀ–ਵਿਸਾਖਾ, ਸ਼੍ਰਵਣਾ–ਰੇਵਤੀ ਆਦਿ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਅਹਿ’, ‘ਭੰ’ ਵਰਗੇ ਧੁਨੀ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਨਕਸ਼ਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ‘ਫਣੀਸ਼ਵਰ ਚੱਕਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿ-ਨਾਡੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਗ੍ਰਹਿ-ਸਥਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਮੰਗਲ, ਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਰਾਹੂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਅਸ਼ੁਭ; ਅਨੁਕੂਲ ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲ ਸ਼ੁਭ ਵੱਲ ਮੁੜ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਪਿੰਡ ਤੇ ਭਰਾ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੱਕ ਫਲ-ਵਿਸਤਾਰ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 137
Adhyāya 137 — महामारीविद्या (Mahāmārī-vidyā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਗੱਲ ਮੁਕਦਿਆਂ ਹੀ ਆਫ਼ਤ-ਨਿਵਾਰਕ ‘ਮਹਾਮਾਰੀ-ਵਿਦਿਆ’ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਰੋਗ, ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਬਲ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ-ਕ੍ਰਿਆ। ਈਸ਼ਵਰ ਹਿਰਦਾ, ਸਿਰ, ਸ਼ਿਖਾ, ਕਵਚ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਨਿਆਸ-ਕ੍ਰਮ ਸਿਖਾ ਕੇ ਮਹਾਮਾਰੀ, ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲੀ ਦੇ ਉਗ੍ਰ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮ੍ਰਿਤ-ਅਸ਼ੌਚ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਪੜੇ ਉੱਤੇ ਚੌਰਸ ਯੰਤਰ ਬਣਾਕੇ ਪੂਰਬਮੁਖੀ ਕਾਲੀ, ਤ੍ਰਿਮੁਖੀ, ਚਤੁਰਭੁਜੀ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ—ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼, ਤ੍ਰਿਸੂਲ, ਛੇਦਨ ਅਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਖਟਵਾਂਗ; ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਕਤ-ਜਿਹਵਾ ਵਾਲਾ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਅਤੇ ਪੱਛਮਮੁਖੀ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਵੇਤ ਰੂਪ ਦੀ ਸੁਗੰਧਿਤ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਰੋਗਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਮਰਨ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮਿਧਾ-ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਪੀੜਾ, ਮਰਨ, ਉੱਚਾਟਨ ਅਤੇ ਉਤਸਾਦਨ ਵਰਗੇ ਯੁੱਧਕਰਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਧਵਜ/ਪਟ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਕੁਆਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਸਤੰਭਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਵਿਜਯਾ ਮਾਇਆ’ ਨਾਮਕ ਸਤੰਭਨ-ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਦੁਰਗਾ/ਭੈਰਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਕੁਬਜਿਕਾ, ਭੈਰਵ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਹ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਾਮੋਚਾਰ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 138
अध्याय १३८: षट्कर्माणि (The Six Ritual Operations)
ਈਸ਼ਵਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਤੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਟਕਰਮਾਂ—ਛੇ ਕਾਰਜਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ—ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਲੇਖਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਸਾਧ੍ਯ (ਲਕਸ਼/ਉਦੇਸ਼) ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਵਿਨਿਆਸ-ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮ ਦੀ ‘ਵਿਆਕਰਣ’ ਵਾਂਗ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਪੱਲਵ (ਉੱਚਾਟਨ-ਪ੍ਰਧਾਨ), ਯੋਗ-ਵਿਧੀ (ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਵੰਸ਼/ਕੁਲ ਉਨਮੂਲਨ ਲਈ), ਰੋਧਕ (ਸਤੰਭਨ ਆਦਿ ਰੋਕਥਾਮ ਕਰਮਾਂ ਲਈ), ਅਤੇ ਸੰਪੁਟ (ਵਸ਼ੀਕਰਨ/ਆਕਰਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ-ਆਵਰਨ)। ਵਿਦਰਭ ਵਰਗੇ ਜਾਲ-ਵਿਨਿਆਸ ਅਤੇ ਅੱਖਰ-ਅੱਖਰ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਕਰਸ਼ਣ ਲਈ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਅਤੇ ਸ੍ਵਾਹਾ, ਵਸ਼ਟ, ਫਟ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਗਾਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਆਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਤਿਆਕਰਸ਼ਣ, ਭੇਦਨ ਅਤੇ ਅਪਾਇ-ਨਾਸ ਆਦਿ ਫਲਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਨਿਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਮ-ਆਹਵਾਨ ਸਮੇਤ ਜੈ-ਰੱਖਿਆ ਕ੍ਰਮ, ਰਾਤਰੀ ਲੱਛਣ-ਗਿਆਨ, ਦੁਰਗਾ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਨਾਸ ਲਈ ਭੈਰਵੀ ਜਪ-ਸੂਤਰ ਦੇ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਧਰਮਾਨੁਕੂਲ, ਗੁਰੂ-ਪਰੰਪਰਾ-ਸਿੱਧ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਜੋਂ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 139
Chapter 139 — षष्टिसंवत्सराः (The Sixty Years)
ਯੁੱਧਜਯਾਰ্ণਵ ਦੇ ਜੋਤਿਸ਼-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਛੱਠੀ-ਸੰਵਤਸਰ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜ-ਹਿਤ ਲਈ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਫਲਾਂ ਦੇ ਨਿਰਣੇ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਵ, ਵਿਭਵ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਅੰਗਿਰਾ, ਈਸ਼ਵਰ, ਪ੍ਰਮਾਥੀ, ਵਿਕ੍ਰਮ, ਦੁਰਮੁਖ, ਹੇਮਲੰਬ, ਵਿਲੰਬ ਆਦਿ ਨਾਮਿਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਯਜ್ಞ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਪ੍ਰਜਾ-ਸੁਖ, ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ, ਵਰਖਾ (ਮੱਧਮ/ਅਤਿਵਰਖਾ), ਸਿਹਤ-ਰੋਗ, ਧਨ-ਹਾਨੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਕਠੋਰਤਾ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਖੂਨ ਵਰਗਾ ਸ੍ਰਾਵ, ਖੂਨ-ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ, ਤਾਮ੍ਰੀ ਆਕਾਸ਼, ਉੱਛਲਦੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ‘ਸਿੱਧਾਰਥ/ਰੌਦ੍ਰ/ਦੁਰਮਤੀ/ਦੁੰਦੁਭੀ’ ਵਰਗੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਿਮਿੱਤ ਮੰਨ ਕੇ ਨੀਤੀ, ਸੈਨਿਕ ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਉਪਾਅ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਰਾਜ-ਉਪਯੋਗੀ ਸੰਖੇਪ ਜੋਤਿਸ਼ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਿਕਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਕਾਰਗਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 140
Adhyāya 140 — वश्यादियोगाः (Vaśyādi-yogāḥ): Sixteen-Square Diagram, Herb-Lists, and Encoded Formulas for Subjugation, Protection, and Prosperity
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ‘ਵਸ਼੍ਯਾਦਿ-ਯੋਗ’ ਨਾਮਕ ਤਕਨੀਕੀ ਕਰਮ-ਸਮੂਹ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਵਸ਼ੀਕਰਨ, ਆਕਰਸ਼ਣ ਆਦਿ ਫਲਾਂ ਲਈ ਦ੍ਵ੍ਯਸ਼੍ਟਪਦ (ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਖਾਨਿਆਂ) ਦੇ ਯੰਤਰ/ਚਿੱਤਰ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਧੀ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀ-ਸਚੇਤ ਸਿਰਲੇਖ ਅਤੇ ਪਾਠਾਂਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ, ਫਿਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਔਸ਼ਧ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਸਹਦੇਵੀ, ਪੁਤ੍ਰੰਜੀਵ/ਕ੍ਰਿਤਾਂਜਲੀ, ਵਿਸ਼੍ਣੁਕ੍ਰਾਂਤਾ/ਸ਼ਿਤਾਰਕਕ ਆਦਿ ਨਾਮ ਤੇ ਪਰ੍ਯਾਯ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਔਸ਼ਧ-ਵਿਦਿਆ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਤ੍ਵਿਜ, ਨਾਗ, ਮੁਨੀ/ਮਨੁ, ਸ਼ਿਵ, ਵਸੁ, ਦਿਕ, ਰਸ, ਵੇਦ, ਗ੍ਰਹ, ਰਿਤੁ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰ ਆਦਿ ਪਦ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵਰਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਦੇਹ-ਸੰਬੰਧੀ ਮੈਪਿੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਧੂਪ, ਉਦਵਰਤਨ, ਅੰਜਨ, ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਕਈ ਲੇਪ; ਸਰਵਕਾਰ੍ਯ ਧੂਪ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਅਭ੍ਯਕਤ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਮਾਨ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਮਿਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਘਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕਰਨਾ, ਨੇਤ੍ਰਾਂਜਨ, ਸਨਾਨ, ਭੱਖਣ, ਪਾਨ, ਤਿਲਕ ਆਦਿ ਪ੍ਰਯੋਗ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਸਮੂਹ ਵੱਖਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਸ਼੍ਯ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਸਤੰਭਨ, ਜਲ-ਰੱਖਿਆ, ਗਰਭ-ਲਾਭ, ਪ੍ਰਸਵ-ਸੌਖ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਗੁਟਿਕਾ ਤੇ ਲੇਪ, ਅਤੇ ਭੂਤ-ਸੰਖਿਆ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਤ੍ਵਿਜ-ਪਦ ਨਾਲ ਨਿਯੁਕਤ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਅਗਨੀਪੁਰਾਣ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਵਿਵਸਥਿਤ ਤੰਤ੍ਰ-ਵਿਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 141
Ṣaṭtriṃśat-padaka-jñāna (Knowledge of the Thirty-Six Padakas) — Mṛtasañjīvanī-Rasāyana and Coded Therapeutic Counts
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ “ਛੱਤੀ-ਪਦਕ” ਨਾਮ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਰਸਾਇਣ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਮ੍ਰਿਤਸੰਜੀਵਨੀ-ਰਸਾਇਣ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 36 ਔਸ਼ਧੀ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਏਕਾਦਿ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸੰਯੋਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਸਰਵਰੋਗਹਰ ਬਣ ਕੇ ਅਮਰੀਕਰਣ—ਮੌਤ-ਰਹਿਤਤਾ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ—ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਰਾ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਨ-ਰੂਪ (ਚੂਰਨ, ਗੋਲੀ, ਲੇਹ, ਕਾਢਾ, ਮਿੱਠਾ ਗੋਲਾ/ਗੁੜ-ਸ਼ੱਕਰ ਪਾਕ) ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਵਰਸ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਹੈ। ਝੁਰਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਸਫੈਦ ਹੋਣਾ ਘਟਣਾ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਸ਼ਠਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਆਚਰਨ ਨਾਲ 300 ਸਾਲ ਦੀ ਆਯੁ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਿਥੀ-ਸੌਰਮਾਨ, ਵਾਣ-ਰਿਤੁ-ਸ਼ੈਲ-ਵਸੁ ਵਰਗੇ ਸੰਕੇਤਕ ਗਣਨਾ-ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਗ੍ਰਹਣ ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚਿਕਿਤਸਾ ਨੂੰ ਜੋਤਿਸ਼-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਾਲ-ਗਣਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਦਕ-ਗਿਆਨ ਗੁਪਤ ਹੈ; ਅਯੋਗ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਣ ਦਾ ਨਿਯਮ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 142
Mantrāuṣadha-ādi (Mantras, Medicinal Herbs, and Ritual Diagrams for Protection and Victory)
ਯੁੱਧਜਯਾਰ্ণਵ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਜਿੱਤ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰ, ਔਸ਼ਧ (ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ) ਅਤੇ ਚਕ੍ਰ/ਰੇਖਾ-ਆਲੇਖਾਂ ਦਾ ਸਮਨਵਯ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਅੱਖਰ/ਮਾਤਰਾ ਗਣਨਾ ਨਾਲ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਹੋਰਾਰੀ) ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲ-ਸੰਕੇਤ, ਸਮ-ਵਿਸਮ ਅੱਖਰ-ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਛੰਦ/ਗੁਣ-ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਣ-ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀ-ਚਕ੍ਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ, ਕੁਝ ਪ੍ਰਹਰ/ਯਾਮ ਵੰਡਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ, ਅਤੇ ‘ਦਿਨ-ਰਾਹੁ’ ਤੇ ‘ਤਿਥਿ-ਰਾਹੁ’ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੂਲਭੇਦਕ ਰੇਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਟੀ–ਰਾਹੁ ਦੀ ਅੱਠ-ਰੇਖੀ ਗਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ/ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸ਼ਕੁਨ ਮੰਨ ਕੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਿਕ ਰਣਨੀਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜੜੀਆਂ ਮਿਸ਼ਾਈਲਾਂ ਤੇ ਧਾਰਦਾਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਪੀੜਾ, ਜ਼ੁਕਾਮ/ਜ੍ਵਰ, ਭੂਤ-ਬਾਧਾ ਆਦਿ ਤੇ ਆਮ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁ-ਬੀਜ ਯੁਕਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰੱਖਿਆ-ਮੰਤਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਗਨੇਯ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਸਮਨਵਿਤ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 143
Chapter 143 — Worship of Kubjikā (कुब्जिकापूजा)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਔਖਧੀ‑ਉਪਾਅਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਯੁੱਧਜਯਾਰਣਵ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਕਤ‑ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਵਿਜੈ‑ਕਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਕੁਬ੍ਜਿਕਾ ਦੀ ਕ੍ਰਮ‑ਪੂਜਾ ਨੂੰ “ਸਰਵਾਰਥ‑ਸਾਧਨੀ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਜ੍ਯ (ਘੀ), ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ‑ਅਧਿਵਾਸਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯੁੱਧ‑ਜਯ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਚਕ੍ਰ‑ਪੂਜਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਬੀਜਾਖਰ ਅਤੇ ਗੁਹ੍ਯ ਅੰਗ‑ਹੱਥ‑ਹਿਰਦਾ‑ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ‑ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਧਕ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ‑ਖੇਤਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਤ੍ਰ, ਕਵਚ, ਨੇਤ੍ਰ, ਸ਼ਿਖਾ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ 32‑ਦਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਬਹੁ‑ਅੱਖਰੀ ਬੀਜ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਚੰਡਿਕਾ ਦੀ ਪਰਮਤਾ ਤੋਂ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ, ਪੀਠਾਂ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ‑ਵਿਨਿਆਸ, ਅਤੇ ਵਿਮਲਪੰਚਕ ਦੀ ਵੰਡ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਣਪਤੀ/ਵਟੁਕ, ਗੁਰੂ, ਨਾਥ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮੰਡਲ‑ਪੂਰਤੀ ਕਰਕੇ ਕੁਬ੍ਜਿਕਾ (ਅਤੇ ਕੁਲਟਾ) ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮਸੰਗਤ ਵਿਜੈ ਲਈ ਕ੍ਰਮ‑ਪੂਜਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 144
Adhyāya 144 — Kubjikā-pūjā (कुब्जिकापूजा)
ਈਸ਼ਵਰ ਕੁਬ੍ਜਿਕਾ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਆਦਿ ਸਭ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜੈ-ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਕੇਵਲ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ-ਪੂਜਨ ਸਮੇਤ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕੁਬ੍ਜਿਕਾ ਮੰਤਰ-ਜਪ, ਕਰ ਅਤੇ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ, ਅਤੇ ਵਾਮਾ–ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ–ਰੌਦ੍ਰੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੌਲ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਕੁਬ੍ਜਿਕਾ ਨੂੰ ਕੁਲ-ਵਾਕ ਦੀ ਸਮਰਾਟਨੀ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਦੁਕਾ-ਪੂਜਾ ਰਚਿਤ ਨਾਮ-ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨਾਲ (ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੱਠ ਦਾ ਸਮੂਹ, ‘ਨਮੋ’ ਤੱਕ) ਵਿਸਤਾਰ ਪਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੰਡਲ-ਨਿਆਸ, ਦਿਸ਼ਾ-ਪੂਜਾ, ਬਲੀ-ਵਾਕ, ਬੀਜਾਕਸ਼ਰ-ਨਿਯੋਗ ਆਦਿ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ 32 ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਸਮਸ਼ਟੀ-ਰੂਪਾ, ਨੀਲ ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਸ਼ਿਆਮ, ਛੇ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਬਾਰਾਂ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲੀ, ਨਾਗ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਉਪਕਰਣ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਦਿਆ–ਦੇਵੀ–ਗੁਰੂ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਤ੍ਰਿਯ, ਸਥਾਨ/ਆਸਨ ਗਣਨਾ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਅਤੇ ਡਾਕਿਨੀ ਸ਼ਕਤੀ-ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਅਗਨੇਯ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਵਿਧਾਨ ਮੰਤਰ, ਦੇਹ-ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਜੈ-ਸਾਧਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 145
Chapter 145: Mālinīnānāmantrāḥ (The Various Mantras of Mālinī)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਾਲਿਨੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਰਿਤੁਅਲ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ੋਢਾ-ਨਿਆਸ (ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਆਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਕਤ, ਸ਼ਾਂਭਵ ਅਤੇ ਯਾਮਲ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਬਦ-ਰਾਸ਼ੀ (ਧੁਨੀ/ਵਰਨ-ਸਮੂਹ), ਤੱਤਵ-ਤ੍ਰਯ ਅਤੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਛੰਦ/ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਭਾਗ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਬਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ ਵਨਮਾਲਾ, ਪੰਜ ਇਕਾਈਆਂ ਦੀ ਰਤਨਪੰਚਾਤਮਾ, ਨੌਂ ਇਕਾਈਆਂ ਦੀ ਨਵਾਤਮਾ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਤ ਉਪਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਝ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਤ੍ਰਿਵਿਦਿਆ, ਅਧੋਰ-ਅਸ਼ਟਕ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਗ ਰਚਨਾ। ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਆਯੁਧ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਵਸਾਧਕ ਮੰਤ੍ਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—“ਕ੍ਰੀਂ ਹ੍ਰੌਂ ਕਲੀੰ ਸ਼੍ਰੀਂ ਕ੍ਰੂੰ ਫਟ” (ਫਟ ਤਿੰਨ ਵਾਰ)। ਅੱਗੇ ਲੰਬਾ ਦੇਹ-ਨਕਸ਼ਾ: ਸਿਰ, ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ, ਮੂੰਹ, ਦੰਦ, ਗਲਾ, ਮੋਢੇ, ਬਾਂਹਾਂ, ਉਂਗਲਾਂ, ਕਮਰ, ਨਾਭੀ, ਹਿਰਦਾ, ਰਾਨਾਂ, ਘੁੱਟਨੇ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਰਕਤ-ਮਾਂਸ-ਅਸਥੀ-ਮੱਜਾ-ਸ਼ੁਕਰ-ਪ੍ਰਾਣ-ਕੋਸ਼ ਆਦਿ ਸੁਖਮ ਧਾਤੂਆਂ ‘ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ/ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹ੍ਰੀਂ ਬੀਜ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਪ੍ਰਾਪਤ ਰੁਦ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਸਮੂਹ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ-ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਲਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮੇਲ।
Adhyaya 146
Chapter 146 — Aṣṭāṣṭaka Devī-s (अष्टाष्टकदेव्यः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ (ਈਸ਼ਵਰ-ਵਾਣੀ ਰੂਪ) ਤ੍ਰਿਖੰਡੀ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ—ਨੂੰ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁਪਤ ‘ਹ੍ਰਿਦਯ’ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਲਕਸ਼੍ਯ-ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ਯ, ਅਵਰੋਧ-ਰਹਿਤ ਗਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਵਸ਼ੀਕਰਨ, ਉੱਚਾਟਨ, ਮੂਲਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਛੇਦਣ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ—ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ‘ਵਿੱਚੇ ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਖੰਡ, ਪਾਠ-ਭੇਦ, ਪਦ/ਸ਼ਬਦ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜ ਪ੍ਰਣਵ-ਸੀਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਪ-ਪੂਜਾ, ਪਦ-ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਬ੍ਜਿਕਾ-ਹ੍ਰਿਦਯ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ‘ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਮੱਧ’ ਧੁਨੀ-ਨਿਆਸ ਨਿਯਮ, ਸ਼ਿਖਾ-ਸ਼ਿਵਾ/ਭੈਰਵ ਸੂਤਰ, ਅਤੇ 32 ਅੱਖਰ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤ੍ਰਿਅਕਸ਼ਰੀ ਬੀਜ-ਸਮੂਹ (ਬੀਜ-ਸਹਿਤ/ਬੀਜ-ਰਹਿਤ) ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਉੱਤਰਾਰਧ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ, ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਕੌਮਾਰੀ, ਵੈਸ਼ਣਵੀ, ਵਾਰਾਹੀ, ਐਂਦਰੀ, ਚਾਮੁੰਡਾ, ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਆਦਿ ਦੇਵੀ-ਨਾਮ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ, ਯੁੱਧਜਯਾਰ্ণਵ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਜਯ ਲਈ ਮੰਡਲ-ਪੂਜਾ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 147
Adhyāya 147 — Guhyakubjikā-Tvaritā Mantra: Upadrava-Śānti, Stambhana–Kṣobhaṇa, and Nyāsa for Jaya (Victory)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਗੁਹ੍ਯਕੁਬ੍ਜਿਕਾ ਅਤੇ ਤ੍ਵਰਿਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਾਲੀ ਤੀਖੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜੈ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਤਕਨੀਕ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦੇ ਯੰਤਰ, ਮੰਤ੍ਰ, ਤੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਚੂਰਨ-ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ‘ਉਪਦ੍ਰਵ’ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤ, ਕਾਰਿਤ, ਕ੍ਰਿਯਮਾਣ, ਕਰਿਸ਼੍ਯਤ—ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ, ਭਵਿੱਖ—ਸਾਰੀ ਕਰਮ-ਏਜੰਸੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕ੍ਸ਼ੋਭਣ, ਆਕਰਸ਼ਣ, ਵਸ਼੍ਯ, ਮੋਹਣ, ਸ੍ਤੰਭਣ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਬੀਜ-ਧੁਨੀ ਤੇ ਵਰਣ-ਸੰਕੇਤ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਜੈ ਲਈ ਤ੍ਵਰਿਤਾ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੂਤਰ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਨ੍ਯਾਸ—ਆਸਨ, ਹ੍ਰਿਦਯ, ਸ਼ਿਰਸ, ਸ਼ਿਖਾ, ਕਵਚ, ਨੇਤ੍ਰ, ਅਸਤ੍ਰ—‘ਫਟ੍’ ਅੰਤਾਂ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ-ਸੀਲਿੰਗ ਸਮੇਤ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਨੌ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਰੱਖਿਅਕ ‘ਦੂਰੀ’ਆਂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗ-ਨ੍ਯਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ‘ਦਾਰੁਣ’ ਤੇ ‘ਫਟ੍’ ਵਰਗੇ ਬਲ-ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 148
Saṅgrāma-Vijaya-Pūjā (सङ्ग्रमविजयपूजा) — Rapid Worship and Sūrya-Mantra for Victory
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਯੁੱਧ-ਵਿਜੈ ਲਈ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ‘ਸੰਗ੍ਰਾਮ-ਵਿਜੈ-ਪੂਜਾ’ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਛਡੰਗ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਪੂਰਨਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਰਮ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਠ ਸੰਪਦਾਵਾਂ—ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ, ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਆਦਿ—ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਯੋਗਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਆਹਵਾਨ-ਪੂਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ-ਅਗਨੀ ਦਾ ਮੰਡਲ ਕਮਲ ਦੀ ਕਰਨਿਕਾ ਤੇ ਕੇਸਰਾਂ ਵਰਗਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੀਪਤਾ, ਸੂਖ਼ਮਾ, ਜਯਾ, ਭਦਰਾ, ਵਿਭੂਤੀ, ਵਿਮਲਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਤ੍ਵ-ਰਜਸ-ਤਮਸ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਪੁਰੁਸ਼ ਤੱਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ-ਅੰਤਰਾਤਮਾ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਤ੍ਰਿਧਿਆਨ ਅੱਠ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸਮੇਤ ਕਰਕੇ, ਉਪਹਾਰ, ਜਪ ਅਤੇ ਹੋਮ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਯੁੱਧਾਰੰਭ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਜੈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 149
Lakṣa–Koṭi Homa (लक्षकोटिहोमः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਯੁੱਧਜਯਾਰ্ণਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਯੁੱਧ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੱਖ–ਕੋਟੀ ਹੋਮ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਹੋਮ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਯੁੱਧ-ਵਿਜੈ, ਰਾਜ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਘਨ-ਨਾਸ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਵਰਤ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ। ਫਿਰ ਜਪ ਅਤੇ ਸ਼ਵਾਸ-ਨਿਯੰਤਰਣ (ਬੀਜ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਚਾਰਣਾਂ ਸਮੇਤ) ਅਤੇ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ; ਪੂਰਨਤਾ ਤੱਕ ਏਕਭੁਕਤ (ਇੱਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ) ਆਹਾਰ-ਨਿਯਮ। ਅਯੁਤ (10,000), ਲੱਖ (100,000) ਅਤੇ ਕੋਟੀ (ਅਤਿ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ) ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ—ਛੋਟੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ, ਰੋਗ-ਦੁੱਖ ਸ਼ਮਨ, ਅਤੇ ਸਰਵਕਾਮ-ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਸਰਵਤੋ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਉਤਪਾਤ-ਸ਼ਮਨ ਕਰਮ ਵੀ ਹੈ; ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਅਤਿਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਕੀਟ-ਉਪਦ੍ਰਵ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ/ਅਸ਼ੁਭ ਸੱਤਾਵਾਂ ਆਦਿ ਸਮਾਜਿਕ-ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਆਫ਼ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਮੰਨਣਯੋਗ ਮੰਤ੍ਰ-ਪਰਿਵਾਰ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਗ੍ਰਹ ਮੰਤ੍ਰ, ਦੇਵਤਾ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੂਹ), ਹਵਿਸ (ਅਨਾਜ, ਤਿਲ, ਦੁੱਧ, ਘੀ, ਕੁਸ਼, ਪੱਤੇ ਆਦਿ) ਅਤੇ ਹੋਮਕੁੰਡ ਦੇ ਮਾਪ ਸਮੇਤ ਨਿਰਮਾਣ—ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੁਖਮ ਅਗਨੇਯ ਵਿਦਿਆ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।