Adhyaya 245
Chapter 245 — रत्नपरीक्षा (Examination of Gems)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਰਤਨ-ਪਰੀਖਿਆ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਗਹਿਣਾ ਰਾਜਸੱਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਭੋਗ-ਵਸਤੂ ਹੈ। ਹੀਰਾ, ਪੰਨਾ, ਮਾਣਿਕ, ਮੋਤੀ, ਨੀਲਮ, ਵੈਡੂਰਯ (ਕੈਟਸ-ਆਈ), ਚੰਦਰਕਾਂਤ, ਸੂਰਜਕਾਂਤ, ਸਫਟਿਕ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਨਾਮੀ ਪੱਥਰ ਤੇ ਜੈਵ/ਖਨਿਜ ਪਦਾਰਥ ਗਿਣਾ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ, ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਖਰੀਦ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਸੂਚੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮਾਪਦੰਡ—ਅੰਦਰੂਨੀ ਚਮਕ, ਸਫ਼ਾਈ, ਨਿਰਮਲਤਾ ਅਤੇ ਸੁਘੜ ਆਕਾਰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਜੜੇ ਰਤਨਾਂ ਲਈ। ਹੀਰੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਾਲੇ ਰੂਪ (ਬੇਚਮਕ, ਅਸ਼ੁੱਧ, ਟੁੱਟੇ, ਕਰਕਰੇ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ‘ਠੀਕ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ’) ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਕੜੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ; ਉੱਤਮ ਹੀਰਾ ਛੇਕੋਣਾ, ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਵਰਗਾ, ਸੂਰਜ-ਦੀਪਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ‘ਅਭੇਦ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪੰਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਛਿਟਾਂ ਅਤੇ ਤੋਤੇ ਦੇ ਪਰਾਂ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਿਆਰ ਹਨ। ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸਮਾਂ (ਸੀਪ, ਸ਼ੰਖ, ਦੰਦ, ਮੱਛੀ, ਬੱਦਲ) ਦੱਸ ਕੇ ਗੋਲਾਈ, ਚਮਕ, ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸ਼ਕੁਨ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਵੈਧਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे आयुधलक्षणादिर्नाम चतुश् चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः रत्नपरीक्षा अग्निर् उवाच रत्नानां लक्षणं वक्ष्ये रत्नं धार्यमिदं नृपैः वज्रं मरकतं रत्नं पद्मरागञ्च मौक्तिकं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ “ਆਯੁਧ-ਲੱਛਣ ਆਦਿ” ਨਾਮਕ ੨੪੪ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ੨੪੫ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ “ਰਤਨ-ਪਰੀਖਿਆ” ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਧਾਰਣਯੋਗ ਰਤਨ ਹਨ—ਵਜ੍ਰ (ਹੀਰਾ), ਮਰਕਤ (ਪੰਨਾ), ਪਦਮਰਾਗ (ਮਾਣਿਕ) ਅਤੇ ਮੌਕਤਿਕ (ਮੋਤੀ)।
Verse 2
इन्द्रनीलं महानीलं वैदूर्यं गन्धशस्यकं चन्द्रकान्तं सूर्यकान्तं स्फटिकं पुलकं तथा
ਇੰਦ੍ਰਨੀਲ, ਮਹਾਨੀਲ, ਵੈਦੂਰਯ, ਗੰਧਸ਼ਸ੍ਯਕ; ਚੰਦਰਕਾਂਤ, ਸੂਰਜਕਾਂਤ, ਸਫਟਿਕ ਅਤੇ ਪੁਲਕ—ਇਹ ਵੀ (ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ) ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 3
कर्केतनं पुष्परागं तथा ज्योतीरसं द्विज स्पटिकं राजपट्टञ्च तथा राजमयं शुभं
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਕਰਕੇਤਨ, ਪੁਸ਼ਪਰਾਗ ਅਤੇ ਜੋਤੀਰਸ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫਟਿਕ, ਰਾਜਪੱਟ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਰਾਜਮਯ—ਇਹ ਵੀ (ਰਤਨ/ਦ੍ਰਵ੍ਯ) ਹਨ।
Verse 4
सौगन्धिकं तथा गञ्जं शङ्खब्रह्ममयं तथा गोमेदं रुधिराक्षञ्च तथा भल्लातकं द्विज
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਸੌਗੰਧਿਕ, ਗੰਜ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ-ਸੰਬੰਧੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਮਯ ਪਦਾਰਥ; ਗੋਮੇਦ, ਰੁਧਿਰਾਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਭੱਲਾਤਕ—ਇਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰਯੋਗ ਹਨ।
Verse 5
धूलीं मरकतञ्चैव तुथकं सीसमेव च पीलुं प्रवालकञ्चैव गिरिवज्रं द्विजोत्तम
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ! ਧੂਲੀ (ਸੂਖਮ ਚੂਰਨ), ਮਰਕਤ, ਤੁਥਕ (ਨੀਲਾ ਥੋਥਾ/ਵਿਟ੍ਰਿਓਲ), ਸੀਸਾ, ਪੀਲੂ, ਪ੍ਰਵਾਲ ਅਤੇ ਗਿਰਿਵਜ੍ਰ—ਇਹ ਵੀ (ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ) ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 6
भुजङ्गममणिञ्चैव तथा वज्रमणिं शुभं टिट्टिभञ्च तथा पिण्डं भ्रामरञ्च तथोत्पलं
ਭੁਜੰਗਮਣੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਵਜ੍ਰਮਣੀ; ਅੱਗੇ ਟਿੱਟਿਭ, ਪਿੰਡ, ਭ੍ਰਾਮਰ ਅਤੇ ਉਤਪਲ—ਇਹ ਵੀ (ਰਤਨ/ਤਾਬੀਜ਼) ਦੇ ਨਾਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 7
सुवर्णप्रतिबद्धानि रत्नानि श्रीजयादिके अन्तःप्रभत्वं वैमल्यं सुसंस्थानत्वमेव च
ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਜੜੇ ਹੋਏ—ਸ਼੍ਰੀ, ਜਯ ਆਦਿ—ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚਮਕ, ਨਿਰਮਲਤਾ (ਦੋਸ਼ਰਹਿਤਤਾ) ਅਤੇ ਸੁਗਠਿਤ ਆਕਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 8
सुधार्या नैव धार्यास्तु निष्प्रभा मलिनास् तथा खण्डाः सशर्करा ये च प्रशस्तं वज्रधरणम्
ਜੋ ਹੀਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਰੰਮਤ-ਯੋਗ ਹੋਣ ਉਹ ਨਾ ਪਹਿਨੇ ਜਾਣ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਚਮਕ, ਮੈਲੇ, ਟੁੱਟੇ ਜਾਂ ਰੇਤਲੇ ਕਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹੀਰੇ ਵੀ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ। ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੀਰਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ।
Verse 9
अम्भस्तरति यद्वज्रमभेद्यं विमलं च यत् षट्कोणं शक्रचापाभं लघु चार्कनिभं शुभम्
ਜੋ ‘ਜਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਾ ਦੇਂਦਾ’ ਹੈ, ਜੋ ਅਭੇਦ੍ਯ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ; ਜੋ ਛੇ-ਕੋਣੀ, ਸ਼ਕ੍ਰਚਾਪ (ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼) ਵਰਗਾ, ਹਲਕਾ, ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ—ਉਹੀ ਵਜ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
शुकपक्षनिभः स्निग्धः कान्तिमान्विमलस् तथा स्वर्णचूर्णनिभैः सूक्ष्मैर् मरकतश् च विन्दुभिः
ਉਹ ਤੋਤੇ ਦੇ ਪਰਾਂ ਵਰਗਾ, ਚਿਕਣਾ, ਕਾਂਤਿਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧੂੜ ਵਰਗੇ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਕਣ, ਨਾਲ ਹੀ ਮਰਕਤ (ਪੰਨਾ) ਵਰਗੇ ਬਿੰਦੂ ਵੀ ਹੋਣ।
Verse 11
स्फटिकजाः पद्मरागाः स्यू रागवन्तो ऽतिनिर्मलाः जातवङ्गा भवन्तीह कुरुविन्दसमुद्भवाः
ਸਫਟਿਕ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਦਮਰਾਗ ਰਤਨ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਤਿ ਨਿਰਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕੁਰੁਵਿੰਦ ਤੋਂ ਬਣੇ ਪਦਮਰਾਗ ‘ਜਾਤਵੰਗ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 12
सौगन्धिकोत्था काषाया मुक्ताफलास्तु शुक्तिजाः विमलास्तेभ्य उत्कृष्टा ये च शङ्खोद्भवा मुने
ਸੌਗੰਧਿਕ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੋਤੀ ਕਸ਼ਾਇ (ਭੂਰੇ) ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮੋਤੀ ਸ਼ੁਕਤੀ (ਸੀਪ) ਤੋਂ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਿਰਮਲ ਹੋਣ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸ਼ੰਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੋਤੀ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 13
नागदन्तभवाश्चाग्र्याः कुम्भशूकरमत्स्यजाः वेणुनागभवाः श्रेष्ठा मौक्तिकं मेघजं वरं
ਹਾਥੀ ਦੇ ਦੰਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੋਤੀ ਅਗ੍ਰਯ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੁੰਭ-ਮੱਛੀ, ਸੂਕਰ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਤੋਂ ਬਣੇ ਮੋਤੀ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੇਣੁਨਾਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੋਤੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ; ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਮੌਕਤਿਕ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
वृत्तत्वं शुक्रता स्वाच्छ्यंमहत्त्वं मौक्तिके गुणाः इन्द्रनीलं शुभं क्षीरे राजते भ्राजते ऽधिकं
ਗੋਲਾਈ, ਚਮਕ, ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਵੱਡਾਪਣ—ਇਹ ਮੋਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਸ਼ੁਭ ਇੰਦ੍ਰਨੀਲ (ਨੀਲਮ) ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਦਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 15
रञ्जयेत् स्वप्रभावेण तममूल्यं विनिर्दिशेत् नीलरक्तन्तु वैदूर्यं श्रेष्ठं हारादिकं भजेत्
ਰਤਨ ਆਪਣੀ ਜਨਮਜਾਤ ਚਮਕ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਰੰਗ ਤੇ ਦਿਪਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰੇ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵੈਦੂਰਯ (ਬਿੱਲੀ ਦੀ ਅੱਖ) ਵਿੱਚ ਨੀਲੇ ਅਤੇ ਲਾਲੀਮਾਯੁਕਤ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਾਰ ਆਦਿ ਗਹਿਣਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
A structured rubric for gem quality: radiance (antaḥprabhā), clarity (vaimalya), proper form (susaṃsthāna), explicit diamond disqualifiers (fractures/grit/dullness), and pearl virtues (roundness, luster, clarity, size) plus origin-based grading.
It disciplines royal consumption: gems are not mere luxury but regulated symbols of authority, to be chosen by purity and auspicious qualities, aligning wealth-management with Dharma and social order.