Adhyaya 243
Chapter 243 — Strī-lakṣaṇa (Characteristics of a Woman)
ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼-ਲਕਸ਼ਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਤ੍ਰੀ-ਲਕਸ਼ਣ ਨੂੰ ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਣ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਭਤਾ ਪਰਖੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਗਠਿਤ ਅੰਗ, ਮਿਤ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਚਾਲ, ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣੇ ਪੈਰ ਅਤੇ ਸਤਨ, ਅਤੇ ਦੱਖਣਾਵਰਤ ਨਾਭੀ ਵਰਗੇ ਸ਼ੁਭ ਦੇਹ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਰੁੱਖਾਪਣ, ਅਸਮਾਨਤਾ, ਝਗੜਾਲੂ ਸੁਭਾਅ, ਲੋਭ, ਕਠੋਰ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨਾਮ-ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਅਸ਼ੁਭ ਮੰਨ ਕੇ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਸਮਾਜਿਕ ਸੌਹਾਰਦ ਨੂੰ ਧਰਮਕ ਮਾਪਦੰਡ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਬਾਹਰੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਗੁਣ ਅਤੇ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਆਦਰਸ਼ ਬਾਹਰੀ ਲਕਸ਼ਣ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉੱਚ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਨਾਲ ਇਸਤਰੀ ‘ਸ਼ੁਭ’ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਅਪਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਨਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੱਸ ਕੇ, ਰਾਜਧਰਮਕ ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਲਕਸ਼ਣ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे पुरुषलक्षणं नाम द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः स्त्रीलक्षणं समुद्र उवाच शस्ता स्त्री चारुसर्वाङ्गी मत्तमातङ्गगामिनी गुरूरुजघना या च मत्तपारावतेक्षणा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਪੁਰੁਸ਼-ਲੱਛਣ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਬਿਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਸਤ੍ਰੀ-ਲੱਛਣ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਤੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ਲਾਘਣੀਯ ਇਸਤਰੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਭ ਅੰਗ ਸੁੰਦਰ ਹੋਣ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਮੱਤੀ ਹਥਣੀ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਤੇ ਨਿਤੰਬ ਭਰੇ-ਭਾਰੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੱਤੇ ਕਬੂਤਰ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਣ।
Verse 2
सुनीलकेशी तन्वङ्गी विलोमाङ्गी मनोहरा शुभा स्त्री इति ज समभूमिस्पृशौ पादौ संहतौ च तथा स्तनौ
ਜਿਸ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਕੇਸ ਗੂੜ੍ਹੇ ਨੀਲੇ-ਸ਼ਿਆਮ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋਣ, ਦੇਹ ਸੁਕੁਮਾਰ ਤੇ ਸੁਘੜ ਹੋਵੇ, ਰੂਪ ਮਨੋਹਰ ਹੋਵੇ—ਉਹ ‘ਸ਼ੁਭਾ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਛੂਹਣ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਸਤਨ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੇ ਸੁਥਿਰ ਹੋਣ।
Verse 3
नाभिः प्रदक्षिणावर्ता गुह्यमश्वत्थपत्रवत् गुल्फौ निगूढौ मध्येन नाभिरङ्गुष्ठमानिका
ਨਾਭੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾਵਰਤ (ਘੜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ) ਹੋਵੇ; ਗੁਹ੍ਯ ਭਾਗ ਅਸ਼ਵੱਥ ਪੱਤੇ ਵਰਗੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੋਵੇ; ਗੁਲਫ਼ (ਟਖਨੇ) ਉਭਰੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਨਿਗੂੜ੍ਹ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਦੇ ਮੱਧ ਦਾ ਮਾਪ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ।
Verse 4
जठरन्न प्रलम्बञ्च रोमरूक्षा न शोभना नर्क्षवृक्षनदीनाम्नी न सदा कलहप्रिया
ਉਸ ਦਾ ਪੇਟ ਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਵੇ ਨਾ ਲਟਕਦਾ ਹੋਵੇ; ਅੰਗ ਢਿੱਲੇ ਨਾ ਹੋਣ; ਰੋਮ ਰੁੱਖੇ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਬੇਸੋਭਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰਿੱਛ, ਰੁੱਖ ਜਾਂ ਨਦੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਸਦਾ ਝਗੜਾਲੂ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 5
न लोलुपा न दुर्भाषा शुभा देवादिपूजिता गण्डैर् मधूकपुष्पाभैर् न शिराला न लोमशा
ਉਹ ਨਾ ਲੋਭੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਟੁਬੋਲੀ; ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਗੱਲ੍ਹੇ ਮਧੂਕ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਾ ਨਸਾਂ ਉਭਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਰੋਆਂ ਵਾਲੀ।
Verse 6
न संहतभ्रूकुटिला पतिप्राणा पतिप्रिया अलक्षणापि लक्षण्या यत्राकारास्ततो गुणाः
ਉਹ ਗੁੱਥੀਆਂ ਤੇ ਵੰਕੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਪਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਮੰਨੇ ਅਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੋਵੇ। ਬਾਹਰੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਨਾ ਵੀ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਸ਼ੁਭ-ਲੱਛਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਥੇ ਚੰਗਾ ਆਚਾਰ ਤੇ ਚਾਲ-ਢਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਗੁਣ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।
Verse 7
भुवङ्कनिष्ठिका यस्या न स्पृशेन्मृत्युरेव सा
ਜਿਸ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲੀ ਉੱਤੇ ‘ਭੁਵੰਕ’ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੂਹਦੀ।
Frequently Asked Questions
It outlines auspicious and inauspicious characteristics—both physical and behavioral—used within lakṣaṇa-śāstra and nīti-śāstra to evaluate suitability and harmony in social life, while emphasizing that virtuous conduct can outweigh mere external features.
The chapter discourages quarrelsomeness, greed, and harsh or foul speech, presenting social temperament as a dharmic indicator of auspiciousness.
It states that even if outward marks are lacking, one may still be considered auspicious when noble demeanor and conduct are present—because virtues arise from character and behavior.