Yoga & Brahma-vidya
Yoga & the Knowledge of Brahman
The culminating section on yoga practices, meditation, Brahma-vidya (knowledge of the Absolute), and the path to final liberation.
Adhyayas in Yoga & Brahma-vidya
Adhyaya 368
Explanation of the Final Dissolution (Ātyantika Laya) and the Arising of Hiraṇyagarbha — Subtle Body, Post-Death Transit, Rebirth, and Embodied Constituents
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਆਤ੍ਯੰਤਿਕ ਲਯ’ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਪ੍ਰਲਯ ਨਹੀਂ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਦਾ ਪੂਰਨ ਨਿਵਾਰਣ ਹੈ—ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਖੁਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਜੀਵ ਦੀ ਮਰਨੋਪਰਾਂਤ ਯਾਤਰਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਸਥੂਲ ਭੋਗ-ਦੇਹ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਆਤਿਵਾਹਿਕ (ਗਮਨ) ਦੇਹ ਧਾਰਨ, ਯਮ-ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਣਾ, ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਵੱਲੋਂ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦਾ ਨਿਰਣੇ, ਅਤੇ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਤੱਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ/ਪਿੰਡ ਅਰਪਣਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿਤਰ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਭੋਗ-ਦੇਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮਫਲ-ਭੋਗ, ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਅਵਤਰਨ ਅਤੇ ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਨੀਵੀਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ, ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਗਰਭ ਵਿਕਾਸ, ਗਰਭ-ਦੁਖ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦਾ ਆਘਾਤ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਸ਼ਵ-ਤੱਤਵ: ਆਕਾਸ਼-ਅਗਨੀ-ਜਲ-ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਤਮਸ-ਰਜਸ-ਸਤ੍ਤਵ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਨੋਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੇ ਆਚਰਨ, ਅਤੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਦੋਸ਼-ਰਸ-ਓਜਸ, ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ-ਬਲ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ—ਯੋਗ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਗਿਆਨ ਵਜੋਂ।
Adhyaya 369
Chapter 369 — शरीरावयवाः (The Limbs/Organs and Constituents of the Body)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚਿਕਿਤਸਾ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਵੇਕ ਲਈ ਸੁਵਿਉਂਤ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜ ਗਿਆਨੇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਜੀਭ, ਨੱਕ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ—ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ, ਗੰਧ—ਤਥਾ ਪੰਜ ਕਰਮੇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਗੁਦਾ, ਉਪਸਥ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਵਾਣੀ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਸਾਂਖ੍ਯ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਤਮਾ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਚੌਵੀ ਤੱਤ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼—ਮੱਛੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਵੀ ਵੱਖਰੇ—ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਸ਼ਯ, ਸ੍ਰੋਤਸ/ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ, ਅੰਗ-ਉਤਪੱਤੀ, ਦੋਸ਼-ਗੁਣ ਸੰਬੰਧ, ਗਰਭਧਾਰਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਦਾ ਆਸਨ, ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ, ਜੋੜਾਂ, ਸਨਾਯੂਆਂ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ, ਜਾਲ-ਕੂਰਚ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਦ੍ਰਵਾਂ ਦੇ ਅੰਜਲੀ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੱਸ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਲ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪੁੰਜ ਜਾਣ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 370
Chapter 370: नरकनिरूपणम् (Naraka-nirūpaṇa) — Description of Hell (with the physiology of dying and the subtle transition)
ਅਗਨੀ, ਯਮ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦੀ ਸੂਖਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਦੇਹ ਦੀ ਉਸ਼ਮਾ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਰੁਕਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਾਣ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਮਰਮ ਸ਼ਿਥਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਵਾਯੂ ਨਿਕਾਸ ਲਈ ਰਾਹ ਲੱਭਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ, ਨੱਕ, ਮੂੰਹ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ‘ਊਰਧਵ’ ਨਿਕਾਸ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਜਨਨੇੰਦ੍ਰੀ ਰਾਹੀਂ ‘ਅਧੋ’ ਨਿਕਾਸ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਦਾ; ਯੋਗੀ ਦਾ ਸਵਾਧੀਨ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਸਿਰ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵੇਲੇ ਚੇਤਨਾ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਾਭੀ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਜੀਵ ਅਤੀਵਾਹਿਕ ਸੂਖਮ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਸਿੱਧ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਯਮਦੂਤ ਭਿਆਨਕ ਯਮਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ-ਜਲ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਮ ਤੇ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਅੱਗੇ ਕਰਮ-ਫੈਸਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਨੇਕ ਨਰਕਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਦੰਡਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਵੀ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਦੁੱਖ (ਆਧਿਆਤਮਿਕ, ਆਧਿਭੌਤਿਕ, ਆਧਿਦੈਵਿਕ) ਦਿਖਾ ਕੇ ਗਿਆਨਯੋਗ, ਵਰਤ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਉਪਾਅ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 371
Chapter 371 — Yama-Niyama and Praṇava-Upāsanā (Oṅkāra) as Brahma-vidyā
ਅਗਨੀ ਯੋਗ ਨੂੰ ਏਕਚਿੱਤਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਚਿੱਤਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਨਿਰੋਧ ਨੂੰ ਜੀਵ–ਬ੍ਰਹਮ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦਾ ਪਰਮ ਸਾਧਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਯਮ—ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤ੍ਯ, ਅਸਤੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਚਰ੍ਯ, ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ—ਅਤੇ ਪੰਜ ਨਿਯਮ—ਸ਼ੌਚ, ਸੰਤੋਸ਼, ਤਪ, ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯ, ਈਸ਼ਵਰ-ਪੂਜਨ—ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰ੍ਯ ਨੀਂਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਹਿੰਸਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ; ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ‘ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਚਨ’ ਵਜੋਂ, ‘ਸਤ੍ਯ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯ’ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਚਰ੍ਯ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਰਮ ਤੱਕ ਅੱਠ-ਵਿਧ ਸੰਯਮ, ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਨੂੰ ਦੇਹ-ਨਿਭਾਉ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਰੱਖਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਤਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਣਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯ: ਓਂਕਾਰ ਨੂੰ ਅ-ਉ-ਮ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਅਰਧਮਾਤਰਾ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਵੇਦਾਂ, ਲੋਕਾਂ, ਗੁਣਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਤ੍ਰਯ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਤੁਰੀਯ ਧਿਆਨ—ਪ੍ਰਣਵ ਧਨੁਸ਼, ਆਤਮਾ ਤੀਰ, ਬ੍ਰਹਮ ਲਕਸ਼—ਦੀ ਉਪਮਾ। ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਛੰਦ, ਭੁਕਤੀ-ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਵਿਨਿਯੋਗ, ਕਵਚ/ਨਿਆਸ, ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪੂਜਾ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਜਪ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਾਭਕਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮ-ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਰਥ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 372
Āsana–Prāṇāyāma–Pratyāhāra (Posture, Breath-control, and Withdrawal of the Senses)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਯੋਗ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਧਕ ਸ਼ੁੱਧ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਨਾ ਬਹੁਤ ਨੀਵੇਂ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਵਸਤ੍ਰ‑ਅਜਿਨ‑ਕੁਸ਼ ਵਿਛਾ ਕੇ ਥਿਰ ਬੈਠੇ; ਧੜ‑ਸਿਰ‑ਗਰਦਨ ਸਿੱਧੀ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਨਾਸਾਗ੍ਰ‑ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਟਿਕਾਏ। ਐੜੀਆਂ ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ/ਸਥਿਰਕਾਰੀ ਵਿਨਿਆਸ ਦੱਸ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਅਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤਵ ਦੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸ਼ਰਤ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਨਿਯਤ ਵਿਸਤਾਰ‑ਨਿਗ੍ਰਹ ਮੰਨ ਕੇ ਰੇਚਕ‑ਪੂਰਕ‑ਕੁੰਭਕ ਤ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਕਨ੍ਯਕ‑ਮੱਧਮ‑ਉੱਤਮ ਭੇਦ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਲਾਭ—ਆਰੋਗ੍ਯ, ਬਲ, ਸੁਰ, ਕਾਂਤੀ, ਦੋਸ਼‑ਸ਼ਮਨ; ਪਰ ਅਸਿੱਧ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਰੋਗ ਵਧ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ। ਜਪ‑ਧਿਆਨ ‘ਗਰਭ’ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਬੀਜ‑ਏਕਾਗ੍ਰ ਅਵਸਥਾ) ਲਈ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ; ਇੰਦ੍ਰਿਯ‑ਜਯ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹੀ ਸਵਰਗ‑ਨਰਕ ਦਾ ਕਾਰਣ; ਦੇਹ ਰਥ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਘੋੜੇ, ਮਨ ਸਾਰਥੀ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਚਾਬੁਕ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਯ‑ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਣਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ‑ਵ੍ਰਿਖ਼ ਦੇ ਆਸਰੇ ਆਪ‑ਉੱਧਾਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 373
Chapter 373 — ध्यानम् (Dhyāna / Meditation)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਅਵਿਛਿੰਨ, ਅਵਿਕਸ਼ਿਪਤ ਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਚਿੰਤਨ ਵਜੋਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਵਾਰੰਵਾਰ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੁ/ਹਰੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਅਤੇ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਧਿਆਨ ਇੱਕਧਾਰ ‘ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ’ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ; ਤੁਰਦੇ, ਖੜ੍ਹੇ, ਸੁੱਤੇ, ਜਾਗਦੇ—ਹਰ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਚਾਰ-ਭਾਗੀ ਰਚਨਾ ਦੱਸੀ ਹੈ: ਧਿਆਤਾ, ਧਿਆਨ, ਧ੍ਯੇਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ; ਯੋਗਾਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਅਸ਼ਟ-ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ‘ਧਿਆਨ-ਯਜ੍ਞ’ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ, ਅਹਿੰਸਕ ਅੰਤਰਿਕ ਯਜ੍ਞ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ ਅਪਵਰਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗੁਣਤ੍ਰਯ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ, ਤਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਮੰਡਲ, ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ (ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ; ਡੰਡੀ/ਕਰਨਿਕਾ ਗਿਆਨ-ਵੈਰਾਗ੍ਯ) ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿਤਨਾ ਓੰਕਾਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ-ਪੁਰੁਸ਼ਾਤੀਤ ਤੇਜੋਮਯ ਕਮਲਾਸਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਣਵ ਮੂਰਤੀ-ਧਿਆਨ, ‘ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ… ਮੈਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹਾਂ’ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਜਪ ਨਾਲ; ਜਪ-ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਮੋਖਸ਼ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਜਯ ਲਈ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 374
Chapter 374 — ध्यान (Dhyāna) — Colophon & Transition to Dhāraṇā
ਇਹ ਭਾਗ ਧਿਆਨ ਸੰਬੰਧੀ ਪਿਛਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਉਪਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਗਲੇ, ਹੋਰ ਤਕਨੀਕੀ ਯੋਗ ਅੰਗ—ਧਾਰਣਾ (ਇਕਾਗ੍ਰ ਨਿਵੇਸ਼)—ਵੱਲ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ-ਅੰਤ ਕੋਲੋਫਨ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਮੋਖਸ਼-ਲਕਸ਼—ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ‘ਫਲ’—ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਸਤਲਿਖਤ ਪਾਠ-ਭੇਦਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਧਿਆਨ-ਅਭਿਮੁਖ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਧਾਰਣਾ ਰਾਹੀਂ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ‘ਤੇ ਸੁਖਮ, ਅਡੋਲ ਟਿਕਾਉ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਯੋਗ-ਪੈਡਾਗੋਜੀ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਵੱਲੋਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਪੁਰਾਣ ਅੰਤਰਯੋਗ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਾਂਗ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀ-ਕ੍ਰਮ ਸਮੇਤ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਤ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 375
Adhyāya 375 — समाधिः (Samādhi)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸਮਾਧੀ ਨੂੰ ਐਸਾ ਧਿਆਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਅਚਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਹਵਾ-ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਦੇ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ—ਜਿੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਪਾਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੋਗੀ ਬਾਹਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਜੜ੍ਹ-ਸਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਈਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਕੁਨ-ਸਮਾਨ ਲੱਛਣ ਤੇ ਲਾਲਚ ਉੱਠਦੇ ਹਨ—ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗ, ਰਾਜ ਦਾਨ, ਆਪੇ ਵਿਦਿਆ-ਸਿੱਧੀ, ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਦਵਾਈਆਂ, ਰਸਾਇਣ, ਕਲਾਵਾਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਤਿੰਨੇ ਵਾਂਗ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਵਿਘਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸ਼ਰਤ ਦੱਸਿਆ; ਇਕ ਆਤਮਾ ਘਟਾਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਵਾਂਗ ਅਨੇਕ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ, ਭੂਤ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ; ਕਰਮ ਤੇ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਬੰਧਨ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ। ਅਰਚਿਰਾਦਿ ‘ਉਜਲਾ ਮਾਰਗ’ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਤੀ ਅਤੇ ਧੂਮਾਦਿ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਚ, ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਧਨ, ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਨਾਲ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੀ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 376
Chapter 376 — ब्रह्मज्ञानम् (Knowledge of Brahman)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸੰਸਾਰ-ਜਨਿਤ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਇਲਾਜ ‘ਅਯਮ ਆਤਮਾ ਪਰੰ ਬ੍ਰਹਮ—ਅਹਮ ਅਸ੍ਮਿ’ ਵਾਲੀ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ। ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਵਸਤੂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਨਾਤਮਾ ਕਹਿ ਕੇ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਸਾਕਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਆਤਮਾ ਸਭ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਜ੍ਯੋਤੀ—ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ-ਭੋਕਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਮਾਧੀ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਧਿਆਨ—ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਕੇ, ਲਯ ਰਾਹੀਂ ਸਥੂਲ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ; ਵਿਰਾਟ (ਸਥੂਲ ਸਮਸ਼ਟੀ), ਲਿੰਗ/ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ (ਸਤਾਰਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਖਮ ਦੇਹ), ਅਤੇ ਜਾਗ੍ਰਤ-ਸੁਪਨਾ-ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼੍ਵ-ਤੈਜਸ-ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਸੰਬੰਧ ਸਮਝਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੱਤ੍ਵ ਅਨਿਰਵਚਨੀਯ ਹੈ, ‘ਨੇਤੀ-ਨੇਤੀ’ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵਾਕ੍ਯ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਚੇਤਨ ਦੇ ਘੋਸ਼ ਅਤੇ ਫਲ—ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 377
Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
ਇਸ ਯੋਗ–ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿਦੇਵ ਸੰਖੇਪ ਅਦ੍ਵੈਤ ਘੋਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—“ਮੈਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤਿ।” ਅਪਵਾਦ-ਕ੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਭ ਉਪਾਧੀਆਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ੇਧ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਧਰਤੀ, ਅੱਗ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗੇ ਸਥੂਲ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਰਾਟ, ਜਾਗ੍ਰਤ-ਸੁਪਨਾ-ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ, ਤੈਜਸ-ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਆਦਿ ਪਛਾਣਾਂ ਤੱਕ; ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ-ਜ੍ਞਾਨੇਂਦ੍ਰੀਆਂ, ਅੰਤਹਕਰਣ (ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਚਿੱਤ, ਅਹੰਕਾਰ), ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪ੍ਰਮੇਯ, ਕਾਰਣ-ਕਾਰਜ, ਸਤ-ਅਸਤ, ਭੇਦ-ਅਭੇਦ ਅਤੇ ‘ਸਾਕਸ਼ੀਭਾਵ’ ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਤੁਰੀਯ—ਤਿੰਨਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅਤੀਤ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਿੱਤ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਚੇਤਨਾ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਸਤ੍ਯ, ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਪਰਮ ਸਮਾਧੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 378
Chapter 378: Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਯਜ्ञ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ/ਲੌਕਿਕ ਪਦ, ਤਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ-ਯੁਕਤ ਸੰਨਿਆਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਲਯ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕੈਵਲ੍ਯ। ਗਿਆਨ ਚੇਤਨ-ਅਚੇਤਨ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਹੈ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਰਵਾਧਾਰ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞੇਸ਼ਵਰ ਵਜੋਂ ਸਤੁਤ—ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਮਾਰਗ ਦੇ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਪੂਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਮਾਰਗ ਦੇ ਗਿਆਨਯੋਗੀ ਸਾਖਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਵੇਦ/ਆਗਮ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਪਰ-ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ‘ਭਗਵਾਨ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵ੍ਯੁਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਛੇ ਭਗ—ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ, ਵੀਰ੍ਯ, ਯਸ਼, ਸ਼੍ਰੀ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ—ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਬੰਧਨ ਦਾ ਮੂਲ ਅਵਿਦਿਆ ਹੈ—ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਅਨਾਤਮਾ ਦਾ ਅਧਿਆਸ; ਜਲ-ਅਗਨੀ-ਘਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮਨ ਹਟਾ ਕੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰੂਪ ਸਮਰਨਾ, ਅਤੇ ਯਮ-ਨਿਯਮ, ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰ, ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਯੋਗ ਸਥਿਰ ਕਰਨਾ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਨਿਰਾਕਾਰ ਧਿਆਨ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਕਾਰ ਧਿਆਨ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਭੇਦ-ਬੋਧ; ਭੇਦ ਅਗਿਆਨਜਨ੍ਯ ਹੈ।
Adhyaya 379
Adhyāya 379 — अद्वैतब्रह्मविज्ञानम् (Advaita-brahma-vijñāna)
ਅਗਨੀ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਜ਼ਿਆਨ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਫਿਰ ਆਸਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਪੁਨਰਜਨਮ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ (ਹਿਰਣ-ਆਸਕਤੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ), ਅਤੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਅਵਧੂਤ-ਸਮਾਨ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਪਾਲਕੀ ਢੋਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾ ਕਰਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਢੋਣ ਵਾਲਾ’, ‘ਢੋਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ’ ਅਤੇ ‘ਪਾਲਕੀ’ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ, ਭੂਤ-ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਨਾਮ-ਮਾਤਰ ਹਨ; ‘ਮੈਂ-ਤੂੰ’ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਆਰੋਪ ਹੈ ਜੋ ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਸੰਚਿਤ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਚੱਲਦੇ ਗੁਣ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਉੱਤੇ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਆਤਮਾ ਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਿਦਾਘ–ਤੁ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਰਾਹੀਂ ਦੇਹ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦਿਖਾ ਕੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਨਾ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਗਿਆਨਜਨਿਤ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਅਵਿਦਿਆ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਡਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ‘ਸ਼ਤਰੂ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 380
अध्याय ३८० — गीतासारः (The Essence of the Gītā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਬ੍ਰਹਮਵਿਜ਼ਿਆਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਅਗਨੀ ‘ਗੀਤਾਸਾਰ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਰਜੁਨ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਅਜਨਮਾ ਆਤਮਾ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਸ਼ੋਕ-ਨਿਵਿਰਤੀ, ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਦੀ ਮਨੋ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ—ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਆਸਕਤੀ, ਫਿਰ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼—ਦੱਸ ਕੇ ਸਤਸੰਗ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਸਥਿਤਪ੍ਰਜ੍ਞਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਆਸਕਤੀ ਛੱਡਦਿਆਂ ਕਰਮਯੋਗ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਨਾਲ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣਾ, ਅਧਿਆਤਮ/ਅਧਿਭੂਤ/ਅਧਿਦੈਵਤ/ਅਧਿਯਜ੍ਞ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ‘ਓਂ’ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਪਰਮਗਤੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਰ-ਖੇਤਰਜ੍ਞ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਧਨ (ਅਮਾਨਿਤਾ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸ਼ੌਚ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਆਦਿ), ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ, ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆਨ, ਕਰਮ, ਕਰਤਾ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਆਹਾਰ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ੍ਵਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪੂਜਾ ਮੰਨ ਕੇ ਕਰਤਵ੍ਯ ਨੂੰ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 381
Chapter 381 — यमगीता (Yama-gītā)
ਅਗਨੀ ਯਮਗੀਤਾ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਨਚਿਕੇਤ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਮੋਖਸ਼-ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਯਮ ਮਨੁੱਖੀ ਮੋਹ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਨਿੱਤ ਜੀਵ ਸਥਿਰ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ ਤੇ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਕ “ਗੀਤ” ਜੋੜਦੇ ਹਨ—ਕਪਿਲ ਦਾ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਤੇ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ, ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਦਾ ਸਮਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ, ਗੰਗਾ–ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਵਿਵੇਕ, ਅਤੇ ਜਨਕ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਨਿਵਾਰਣ ਉਪਾਅ। ਉਪਦੇਸ਼ ਸਪਸ਼ਟ ਵੇਦਾਂਤਮਈ ਬਣਦਾ ਹੈ: ਅਭੇਦ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਭੇਦ-ਕਲਪਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨੀ ਹੈ; ਕਾਮ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਸਾਖਸ਼ਾਤ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਸਨਕ)। ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ—ਪਰਾਤਪਰ ਅਤੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਅਨੇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜ੍ਞੇਯ। ਧਿਆਨ, ਵਰਤ, ਪੂਜਾ, ਧਰਮ-ਸ਼੍ਰਵਣ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਨਚਿਕੇਤ ਦੇ ਰਥ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਮਨ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੱਕ ਤੱਤਵ-ਕ੍ਰਮ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗ—ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ, ਸਮਾਧੀ—ਦੱਸ ਕੇ ਨਿਸਕਰਸ਼: ਅਗਿਆਨ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮਰੂਪ ਅਦ੍ਵੈਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 382
Āgneya-Purāṇa-māhātmya (The Greatness and Self-Testimony of the Agni Purāṇa)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪਿਛਲੀ “ਯਮ-ਗੀਤਾ” ਦਾ ਉਪਸੰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਅਗਨੀ-ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰੂਪ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਪ੍ਰਪੰਚ (ਲੌਕਿਕ ਵਿਵਹਾਰ) ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਪੰਚ (ਪਰਮਾਰਥ) ਦੋਵੇਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗ, ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ, ਨਿਆਇ–ਮੀਮਾਂਸਾ, ਆਯੁਰਵੇਦ, ਰਾਜਧਰਮ-ਨੀਤੀ, ਧਨੁਰਵੇਦ, ਨਾਟ੍ਯ-ਗੀਤ ਆਦਿ ਕਲਾਵਾਂ—ਅਤੇ ਅਪਰਾਵਿਦਿਆ (ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਿਆਨ) ਤੇ ਪਰਾਵਿਦਿਆ (ਪਰਮ ਅਕਸ਼ਰ ਦੀ ਸਾਖਿਆਤਕਾਰਤਾ) ਦਾ ਭੇਦ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਗੋਵਿੰਦ/ਕੇਸ਼ਵ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਭਕਤੀ, ਕਥਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਪਾਪਹਰ, ਕਲੀਦੋਸ਼-ਸ਼ਾਮਕ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ, ਪਾਠ, ਲਿਖਣ, ਪੂਜਾ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥ ਰੱਖਣ ਤੱਕ ਦੇ ਰੱਖਿਆ-ਪਾਵਨ ਫਲ, ਰਿਤੂ/ਮਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੰਨ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ-ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਵਿਧਿਵਤ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਅਗਨੀ→ਵਸਿਸ਼ਠ→ਵਿਆਸ→ਸੂਤ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਵੇਦ-ਸੰਗਤਤਾ, ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਧਰਮ ਦਾ ਸਮਨ੍ਵਯ ਅਤੇ ਭੁਕਤੀ-ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਚਨ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਉਪਨਿਸ਼ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼—“ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ”—ਨੂੰ ਜਾਣੋ।