Adhyaya 242
Chapter 242 — पुरुषलक्षणं (Purusha-Lakshana): Marks of a Man (Physiognomy)
ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵ੍ਯੂਹ-ਰਚਨਾ (ਯੁੱਧ-ਵਿਨਿਆਸ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਬਾਹਰੀ ਰਣਨੀਤੀ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇਹਗਤ ਲੱਛਣਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰ ਸਕੇ। ਅਗਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸਮੁਦ੍ਰ ਮੁਨੀ ਨੇ ਗਰਗ ਨੂੰ ਸਿਖਾਈ ‘ਸਾਮੁਦ੍ਰਿਕ’ ਵਿਦਿਆ, ਜੋ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਖ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਦੇਹ-ਸਮਤਾ, ‘ਚਤੁਰਵਿਧ ਸਮਤਾ’, ਅਤੇ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ-ਪਰਿਮੰਡਲ ਮਾਪ (ਭੁਜਾ-ਵਿਸਤਾਰ = ਕੱਦ) ਵਰਗੇ ਆਦਰਸ਼ ਅਨੁਪਾਤ, ਅੰਗੁਲ-ਕਿਸ਼ਕੁ ਮਾਪ, ਛਾਤੀ ਆਦਿ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ, ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਲੱਛਣ, ਅਤੇ ਜੋੜੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਦਇਆ, ਖ਼ਿਮਾ, ਸ਼ੌਚ, ਦਾਨ, ਸ਼ੌਰਯ ਵਰਗੇ ਨੈਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਹ-ਪਰੀਖਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਜਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੁਭਾਵ-ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਲੋੜ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਰੁੱਖਾਪਣ, ਉਭਰੀਆਂ ਨਸਾਂ, ਦੁਰਗੰਧ ਅਸ਼ੁਭ; ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ ਚਾਲ ਸ਼ੁਭ—ਚੋਣ, ਨਿਯੁਕਤੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਲਈ ਨੀਤੀਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਇਹ ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਸਾਧਨ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
यव्यूहस्य ??? दुर्जयव्यूहस्य ??? भोगव्यूहस्य ??? गोमूत्रिकाव्यूहस्य ??? शकटव्यूहस्य ??? अमरव्यूहस्य ??? सर्वतोभद्रव्यूहस्य ??? अथ द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः पुरुषलक्षणं अग्निर् उवाच रामोक्तोक्ता मया नीतिः स्त्रीणां राजन् नृणां वदे लक्षणं यद्समुद्रेण गर्गायोक्तं यथा पुरा
ਯਵਵਿਊਹ, ਦੁਰਜਯਵਿਊਹ, ਭੋਗਵਿਊਹ, ਗੋਮੂਤ੍ਰਿਕਾਵਿਊਹ, ਸ਼ਕਟਵਿਊਹ, ਅਮਰਵਿਊਹ ਅਤੇ ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ-ਵਿਊਹ—ਇਹ ਵਿਊਹ ਕਹੇ ਗਏ। ਹੁਣ ‘ਪੁਰੁਸ਼-ਲੱਛਣ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਬਿਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਨੀਤੀ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦੇਹ-ਲੱਛਣ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸਮੁਦ੍ਰ ਨੇ ਗਰਗ ਨੂੰ ਲੱਛਣ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ।
Verse 2
समुद्र उवाच पुंसाञ्च लक्षणं वक्ष्ये स्त्रीणाञ्चैव शुभाशुभं एकाधिको द्विशुक्रश् च त्रिगन्भीरस्तथैव च
ਸਮੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਏਕਾਧਿਕ’, ‘ਦ੍ਵਿਸ਼ੁਕ੍ਰ’ ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰਿਗੰਭੀਰ’ ਵਰਗੇ ਭੇਦ ਵੀ ਹਨ।
Verse 3
त्रित्रिकस्त्रिप्रलम्बश् च त्रिभिर्व्याप्नोति यस् तथा त्रिबलीमांस्त्रिविनतस्त्रिकालज्ञश् च सुव्रत
ਉਹ ‘ਤ੍ਰਿਤ੍ਰਿਕ’ ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਲੰਬ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਤ੍ਰਿਵਿਧ (ਲੋਕ/ਅਵਸਥਾ) ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ। ਉਹ ‘ਤ੍ਰਿਬਲੀਮਾਨ’, ‘ਤ੍ਰਿਵਿਨਤ’, ‘ਤ੍ਰਿਕਾਲਜ੍ਞ’ ਅਤੇ ‘ਸੁਵ੍ਰਤ’ ਹੈ।
Verse 4
पुरुषः स्यात्सुलक्षण्यो विपुलश् च तथा त्रिषु चतुर्लेखस् तथा यश् च तथैव च चतुःसमः
ਪੁਰਸ਼ ਸੂਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੁ (ਰੇਖਾ/ਖੇਤਰ) ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਲੇਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਯਸ਼ਸਵੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ‘ਚਤੁಃਸਮ’—ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਤਾ ਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।
Verse 5
चतुष्किष्कुश् चतुर्दंष्ट्रः शुक्लकृष्णस्तथैव च चतुर्गन्धश् चतुर्ह्रस्वः सूक्ष्मदीर्घश् च पञ्चसु
ਉਹ ‘ਚਤੁਸ਼ਕਿਸ਼ਕੁ’ (ਚਾਰ ਅੰਗ/ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ), ‘ਚਤੁਰਦੰਸ਼ਟ੍ਰ’ (ਚਾਰ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਂ ਵਾਲਾ) ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ‘ਚਤੁਰਗੰਧ’ (ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਗੰਧ), ‘ਚਤੁਰ੍ਹ੍ਰਸਵ’ (ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹ੍ਰਸਵਤਾ) ਅਤੇ ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸੂਖਮਦੀਰਘ’ (ਸੂਖਮ ਤੇ ਦੀਰਘ) ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
षडुन्नतो ऽष्टवंशश् च सप्तस्नेहो नवामलः दशपद्मो दशव्यूहो न्यग्रोधपरिमण्डलः
ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਚਾ, ਅੱਠ ਡੰਡਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਸੱਤ ਸਨੇਹ-ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਨੌਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲ; ਦਸ ਕਮਲਾਂ ਵਰਗਾ, ਦਸ ਵ੍ਯੂਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਇਹ ਸਮਵਰਤੁਲ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ (ਬਰਗਦ) ਹੈ।
Verse 7
चतुर्दशसमद्वन्द्वः षोडशाक्षयश् च शस्यते धर्मार्थकामसंयुक्तो धर्मो ह्य् एकाधिको मतः
ਜਿਸ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਅੱਧ ਸਮਾਨ ਹੋਣ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਅੱਖਰ ਹੋਣ, ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਲਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਛੰਦ ਵੀ ਸਰਾਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਰਜਾ ਵੱਧ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 8
तारकाभ्यां विना नेत्रे शुक्रदन्तो द्विशुक्लकः गम्भीरस्त्रिश्रवो नाभिः सत्त्वञ्चैकं त्रिकं स्मृतं
ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰਕਾ (ਪੁਪਿਲ) ਨਹੀਂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ; ਦੰਦ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਵਰਗੇ ਚਿੱਟੇ; ਦੋਹਰੀ ਚਿੱਟਾਸ਼ ਹੈ; ਆਵਾਜ਼ ਗੰਭੀਰ; ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੋੜ/ਘੇਰੇ; ਅਤੇ ਸੱਤ੍ਵ ਨੂੰ ਇੱਕ, ਜਦਕਿ ਤ੍ਰਿਕ ਨੂੰ ਤਿੰਨ-ਵਿਧ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 9
अनसूया दया क्षान्तिर्मङ्गलाचारयुक्तता शौचं स्पृहा त्वकार्पण्यमनायासश् च शौर्यता
ਅਨਸੂਯਾ (ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤਤਾ), ਦਇਆ, ਖ਼ਸ਼ਾਂਤੀ, ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤਤਾ, ਸ਼ੌਚ, ਯੋਗ ਸਪ੍ਰਿਹਾ, ਅਕਾਰਪਣ੍ਯ (ਕੰਜੂਸੀ ਦਾ ਅਭਾਵ), ਅਨਾਯਾਸ (ਸਹਜਤਾ) ਅਤੇ ਸ਼ੌਰ੍ਯ—ਇਹ ਗੁਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 10
चित्रिकस्त्रिप्रलम्बः स्याद्वृषणे भुजयोर्नरः दिग्देशजातिवर्गांश् च तेजसा यशसा श्रिया
ਜਿਸ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ‘ਚਿਤ੍ਰਿਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਲੰਬ’ ਨਾਮ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੋਵੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੇ ਇਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣਾਂ ਜਾਂ ਭੁਜਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਣ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੇਜ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾ, ਦੇਸ਼, ਜਾਤਿ ਅਤੇ ਵਰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
व्याप्नोति यस्त्रिकव्यापी त्रिबलीमान्नरस्त्वसौ उदरे बलयस्तिस्रो नरन्त्रिविनतं शृणु
ਜੋ ਪੁਰਖ ਧੜ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਪਸ਼ਟ ਵਲੀਆਂ (ਰੇਖਾਂ) ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਐਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਉਸ ਪੁਰਖ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ ਜਿਸ ਦੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਿਲਵਟਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 12
देवतानां द्विजानाञ्च गुरूणां प्रणतस्तु यः धर्मार्थकामकालज्ञस्त्रिकालज्ञो ऽभिधीयते
ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਵਿਜਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਅੱਗੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਨਤਮਸਤਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਦੇ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਤ੍ਰਿਕਾਲਜ੍ਞ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
उरो ललाटं वक्त्रञ्च त्रिविस्तीर्णो विलेखवान् द्वौ पाणी द्वौ तथा पादौ ध्वजच्छत्रादिभिर्युतौ
ਛਾਤੀ, ਮੱਥਾ ਅਤੇ ਮੁਖ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਰੇਖਾਂ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਧਵਜ, ਛਤਰ ਆਦਿ ਮੰਗਲ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ।
Verse 14
अङ्गुल्यो हृदयं पृष्ठं कटिः शस्तं चतुःसमं षण्णवत्यङ्गुलोत्सेधश् चतुष्किष्कुप्रमाणतः
ਉਂਗਲਾਂ, ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਖੇਤਰ, ਪਿੱਠ ਅਤੇ ਕਮਰ ਦੇ ਮਾਪ ਚਤੁਹ-ਸਮ (ਸਮਾਨ ਅਨੁਪਾਤ) ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਕੱਦ ਛਿਆਨਵੇਂ ਅੰਗੁਲ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਕਿਸ਼ਕੂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
द्रंष्ट्राश् चतस्रश् चन्द्राभाश् चतुःकृष्णं वदामि ते नेत्रतारौ भ्रुवौ श्मश्रुः कृष्णाः केशास्तथैव च
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਚਾਰ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਂ ਚੰਦ ਵਰਗੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਚਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਾਲੀਆਂ—ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਪਿਲਾਂ, ਭੌਂਹਾਂ, ਸ਼ਮਸ਼੍ਰੁ (ਦਾੜ੍ਹੀ-ਮੂੰਛ) ਅਤੇ ਕੇਸ।
Verse 16
नासायां वदने स्वेदे कक्षयोर्विडगन्धकः ह्रस्वं लिङ्गं तथा ग्रीवा जङ्घे स्याद्वेदह्रस्वकं
ਜਦੋਂ ਨੱਕ, ਮੂੰਹ, ਪਸੀਨੇ ਅਤੇ ਬਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਠਾ ਵਰਗੀ ਬਦਬੂ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਤੇ ਗਰਦਨ ਵਿੱਚ ਘਟਾਅ (ਛੋਟਾਪਣ) ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੰਘਾਂ ਵੀ ਛੋਟੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵੇਦਹ੍ਰਸਵਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
सूक्ष्माण्यङ्गुलिपर्वाणि नखकेशद्विजत्वचः हनू नेत्रे ललाटे च नासा दीर्घा स्तनान्तरं
ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਸੁਖਮ ਤੇ ਸੁਸੰਗਤ ਹੋਣ; ਨਖ, ਕੇਸ ਅਤੇ ਦੰਦ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਨਿਰਮਲ ਹੋਵੇ। ਜਬੜਾ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਸੁਗਠਿਤ; ਨੱਕ ਲੰਮਾ ਅਤੇ ਛਾਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਅੰਤਰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਵੇ।
Verse 18
वक्षः कक्षौ नखा नासोन्नतं वक्त्रं कृकाटिका स्निग्धास्त्वक्केशदन्ताश् च लोम दृष्टिर्नखाश् च वाक्
ਛਾਤੀ, ਬਗਲਾਂ, ਨਖ, ਉੱਚੀ (ਸੁਗਠਿਤ) ਨੱਕ, ਚਿਹਰਾ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਦਾ ਪਿੱਛਲਾ ਭਾਗ; ਨਾਲ ਹੀ ਮਸ੍ਰਿਣ ਚਮੜੀ, ਕੇਸ ਅਤੇ ਦੰਦ; ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੋਮ, ਨਜ਼ਰ, ਨਖ ਅਤੇ ਬਾਣੀ—ਇਹ ਲੱਛਣ ਜਾਂਚਣ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 19
जान्वोरुर्वोश् च पृष्ठस्थ वंशौ द्वौ करनासयोः नेत्रे नासापुटौ कर्णौ मेढ्रं पायुमुखे ऽमलं
ਘੁੱਟਣਾਂ ਅਤੇ ਰਾਨਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਿੱਠ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਦੋ ‘ਵੰਸ਼’ (ਨਲੀਆਂ) ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕਰਮ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਲਈ ਦੋ (ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ) ਹਨ; ਦੋ ਅੱਖਾਂ, ਦੋ ਨਾਸਾ-ਛਿਦਰ, ਦੋ ਕੰਨ; ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਤੇ ਪਾਯੂ—ਇਹ ਦੇਹ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਦੁਆਰ ਹਨ।
Verse 20
जिह्वोष्ठे तालुनेत्रे तु हस्तपादौ नखास् तथा शिश्नाग्रवक्त्रं शस्यन्ते पद्माभा दश देहिनां
ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਦਸ ਅੰਗ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ—ਜਿਹਵਾ, ਹੋਠ, ਤਾਲੂ, ਅੱਖਾਂ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਨਖ, ਸ਼ਿਸ਼ਨਾਗ੍ਰ ਅਤੇ ਮੂੰਹ।
Verse 21
पाणिपादं मुखं ग्रीवा श्रवणे हृदयं शिरः ललाटमुदरं पृष्ठं वृहन्तः पूजिता दश
ਪੂਜਣਯੋਗ ਦਸ ਅੰਗ ਹਨ—ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ, ਮੁਖ, ਗਰਦਨ, ਕੰਨ, ਹਿਰਦਾ, ਸਿਰ, ਮੱਥਾ, ਪੇਟ, ਪਿੱਠ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਹੰਤ (ਛਾਤੀ/ਕੰਧਾ-ਭਾਗ)।
Verse 22
प्रसारितभुजस्येह मध्यमाग्रद्वयान्तरं उच्छ्रायेण समं यस्य न्यग्रोधपरिमण्डलः
ਇੱਥੇ ‘ਨਿਆਗ੍ਰੋਧ-ਪਰਿਮੰਡਲ’ ਉਹ ਮਾਪ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਂਹਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਫੈਲਾਉਣ ਤੇ ਮੱਧਲੀ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ।
Verse 23
पादौ गुल्फौ स्फिचौ पार्श्वौ वङ्क्षणौ वृषणौ कुचौ कर्णौष्ठे सक्थिनी जङ्घे हस्तौ बाहू तथाक्षिणी
ਪੈਰ, ਗੁਲਫ਼ (ਟਖਨੇ), ਸਫਿਚ (ਨਿਤੰਬ), ਪਾਰਸ਼ਵ (ਪਾਸੇ), ਵੰਕਸ਼ਣ (ਕੁੱਚੀ), ਵ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਕੁਚ (ਸਤਨ), ਕਰਨ ਅਤੇ ਓਠ, ਸਕਥਿਨੀ (ਰਾਨਾਂ), ਜੰਘਾ (ਪਿੰਡਲੀ), ਹੱਥ, ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ।
Verse 24
चतुर्दशसमद्वन्द्व एतत्सामान्यतो नरः विद्याश् चतुर्दश द्व्यक्षैः पश्येद्यः षोडशाक्षकः
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਚੌਦਾਂ ਸਮ-ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ (ਜੋੜੇ) ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ। ਜੋ ਦੋ-ਅੱਖਰੀ ਇਕਾਈਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਉਂਤੀਆਂ ਚੌਦਾਂ ‘ਵਿਦਿਆਵਾਂ’ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਅੱਖਰੀ (ਮੰਤ੍ਰ/ਵਿਦਿਆ) ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ।
Verse 25
रूक्षं शिराततं गात्रमशुभं मांसवर्जितं दुर्गन्धिविपरीतं यच्छस्तन्दृष्ट्या प्रसन्नया
ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਰੁੱਖੀ ਹੋਵੇ, ਨਸਾਂ ਉਭਰੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਹ ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਮਾਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਬਦਬੂਦਾਰ ਤੇ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਵੀ ਜੇ ਉਹਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
धन्यस्य मधुरा वाणी गतिर्मत्तेभसन्निभा एककूपभवं रोम भये रक्षा सकृत् सकृत्
ਧੰਨ ਪੁਰਖ ਦੀ ਬੋਲੀ ਮਿੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਮੱਤੇ ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਕੋ ਰੋਮਕੂਪ ਤੋਂ ਉੱਗਿਆ ਇਕ ਵਾਲ ਵੀ ਡਰ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It emphasizes proportional canons and measurement (e.g., height as ninety-six angulas = four kishkus; nyagrodha-parimandala where arm-span equals height), plus enumerated bodily markers such as lotus-like features and paired correspondences.
By aligning bodily assessment with dharmic discernment: virtues like compassion, purity, forbearance, and generosity are treated as auspicious markers, guiding a ruler or practitioner to prioritize sattvic character and right conduct while exercising worldly responsibility.