Adhyaya 240
Mantra-śakti, Dūta-Carā (Envoys & Spies), Vyasana (Calamities), and the Sapta-Upāya of Nīti
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ (ਰਣਨੀਤਿਕ ਸਲਾਹ) ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਨਿੱਜੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦੱਸ ਕੇ ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪਛਾਣ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਸੰਦੇਹ-ਨਿਵਾਰਣ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਨਿਸ਼ਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ‘ਮੰਤ੍ਰ’ ਨੂੰ ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸਲਾਹ—ਮਿੱਤਰ, ਉਪਾਅ, ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦਾ ਅੰਕਲਨ, ਅਤੇ ਵਿਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮਨ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਹਨ। ਮਦ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਬੇਧਿਆਨ ਬੋਲ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉੱਤਮ ਦੂਤ ਦੇ ਗੁਣ, ਦੂਤਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਰਜੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਪਤਚਰ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਏਜੰਟ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਭੇਸਾਂ ਵਾਲੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਚਰ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਵਿਅਸਨ/ਆਪਦਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਵਜੋਂ ਵੰਡ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਨੀਤੀਕ ਉਪਾਅ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਰਾਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ—ਆਮਦਨ-ਖ਼ਰਚ, ਦੰਡਨੀਤੀ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਨਿਵਾਰਣ, ਆਫ਼ਤ-ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ-ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ। ਮੰਤਰੀ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਵਿਅਸਨ/ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਿਦਾਨੀ, ਛਾਵਣੀ-ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਉਪਾਅ—ਸਾਮ, ਦਾਨ, ਭੇਦ, ਦੰਡ, ਉਪੇਖਾ, ਇੰਦਰਜਾਲ, ਮਾਇਆ—ਉਪਭੇਦਾਂ ਤੇ ਧਰਮ-ਸੀਮਾਵਾਂ ਸਮੇਤ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਤੋੜਨ ਲਈ ਮਾਇਆ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
चत्वार्तिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः उभयोरित्यादिः, स्वयं व्रजेदित्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति बलोत्करमिति ग , घ , ज , ञ च अथ चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः समादिः राम उवाच प्रभवोत्साहशक्तिभ्यां मन्त्रशक्तिः प्रशस्यते प्रभावोत्साहवान् काव्यो जितो देवपुरोधसा
ਹੁਣ ਦੋ ਸੌ ਚਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਭਾਵ-ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਕਵੀ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 2
मन्त्रयेतेह कार्याणि नानाप्तैर् नाविपश्चिता अशक्यारम्भवृत्तीनां कुतः क्लेशादृते फलं
ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹਨ ਨਾ ਵਿਵੇਕੀ, ਉਹੀ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਅਸੰਭਵ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਆਦਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਫਲ ਕਿੱਥੇ?
Verse 3
अविज्ञातस्य विज्ञानं विज्ञातस्य च निश् चयः अर्थद्वैधस्य सन्देहच्छेदनं शेषदर्शनं
ਵਿਗਿਆਨ ਇਹ ਹੈ—(1) ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਣਜਾਣ ਸੀ ਉਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, (2) ਜੋ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ; ਅਤੇ (3) ਅਰਥ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਸੇ ਤਾਂ ਸੰਦੇਹ-ਛੇਦਨ, (4) ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਦਰਸ਼ਨ।
Verse 4
सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः विपत्तेश् च प्रतीकारः पञ्चाङ्गो मन्त्र इष्यते
ਮੰਤ੍ਰ (ਰਣਨੀਤਿਕ ਸਲਾਹ) ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—(1) ਸਹਾਇਕ/ਮਿੱਤਰ, (2) ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਉਪਾਅ, (3) ਦੇਸ਼‑ਕਾਲ ਦਾ ਵਿਚਾਰ, (4) ਵਿਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ।
Verse 5
मनःप्रसादः श्रद्धा च तथा करणपाटवं सहायोत्थानसम्पच्च कर्मणां सिद्धिलक्षणं
ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸ਼ਰਧਾ, ਕਾਰਜ-ਸਾਧਨ ਦੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ, ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ—ਇਹ ਕੰਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।
Verse 6
मदः प्रमादः कामश् च सुप्तप्रलपितानि च भिन्दन्ति मन्त्रं प्रच्छन्नाः कामिन्यो रमतान्तथा
ਮਦ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ—ਗੁਪਤ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੁਕੀਆਂ ਕਪਟੀ ਕਾਮਿਨੀਆਂ ਵੀ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਰਤ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 7
प्रगल्भः स्मृतिमान्वाग्मीशस्त्रे शास्त्रे च निष्ठितः अभ्यस्तकर्मा नृपतेर्दूतो भवितुर्मर्हति
ਜੋ ਨਿਡਰ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਵਾਲਾ, ਵਾਕਚਾਤੁਰ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਅਤੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸੀ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਰਾਜੇ ਦਾ ਦੂਤ ਬਣਨ ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 8
निसृष्टार्थो मितार्थश् च तथा शासनहारकः सामर्थ्यात् पादतो हीनो दूतस्तु त्रिविधः स्मृतः
ਦੂਤ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—(1) ਪੂਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਭੇਜਿਆ, (2) ਸੀਮਿਤ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲਾ, (3) ਕੇਵਲ ਰਾਜੇ ਦਾ ਲਿਖਤੀ ਹੁਕਮ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਾ; ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਅਗਲਾ ਪਿਛਲੇ ਨਾਲੋਂ ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
नाविज्ञातं पुरं शत्रोः प्रविशेच्च न शंसदं नय इष्यते इति ख , घ च शासनशासक इति ख , छ च कालमीक्षेत कार्यार्थमनुज्ञातश् च निष्पतेत्
ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਦਾਖ਼ਲ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ (ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ) ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾ ਜਾਵੇ—ਇਹੀ ਨਯ (ਨੀਤੀ) ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੂਤ ਨੂੰ ਹੁਕਮ-ਵਾਹਕ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੰਮ ਦੀ ਸਿਧੀ ਲਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਸਮਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਫਿਰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 10
छिद्रञ्च शत्रोर्जानीयात् कोषमित्रबलानि च रागापरागौ जानीयाद् दृष्टिगात्रविचेष्टितैः
ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਬਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ, ਸਰੀਰਕ ਲੱਛਣਾਂ ਤੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਸੰਦ-ਨਾਪਸੰਦ (ਰਾਗ-ਅਪਰਾਗ) ਪਛਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 11
कुर्याच्चतुर्विधं स्तोर्त्रं पक्षयोरुभयोरपि तपस्विव्यञ्जनोपेतैः सुचरैः सह संवसेत्
ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸਤੋਤ੍ਰ ਰਚੇ; ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਦਾਚਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਸੇ।
Verse 12
चरः प्रकाशो दूतः स्यादप्रकाशश् चरो द्विधा बणिक् कृषीबलो लिङ्गी भिक्षुकाद्यात्मकाश् चराः
ਜੋ ਚਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰੇ ਉਹ ਦੂਤ/ਸੰਦੇਸ਼ਵਾਹਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਉਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ। ਚਰ ਵਪਾਰੀ, ਖੇਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਸ਼ਾਨ-ਧਾਰੀ ਤਿਆਗੀ, ਭਿਖਾਰੀ ਆਦਿ ਦੇ ਵੇਸ ਧਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 13
यायादरिं व्यसनिनं निष्फले दूतचेष्टिते प्रकृतव्यसनं यत्स्यात्तत् समीक्ष्य समुत्पतेत्
ਜੇ ਵੈਰੀ ਵਿਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੂਤ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਕਿਹੜਾ ਨਵਾਂ ਖਤਰਾ ਉੱਠ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 14
अनयाद्व्यस्यति श्रेयस्तस्मात्तद्व्यसनं स्मृतं हुताशनो जलं व्याधिर्दुर्भिक्षं मरकं तथा
ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਲਿਆਣ (ਸ਼੍ਰੇਯਸ) ਵਿਗੜ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ‘ਵਿਆਸਨ’ (ਆਪਦਾ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਹਨ—ਅੱਗ, ਪਾਣੀ (ਬਾੜ), ਰੋਗ, ਦੁર્ભਿਖ (ਅਕਾਲ), ਅਤੇ ਮਰਕ (ਮਹਾਮਾਰੀ ਮੌਤ)।
Verse 15
इति पञ्चविधं दैवं व्यसनं मानुषं परं दैवं पुरुषकारेण शान्त्या च प्रशमन्नयेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੈਵਜਨਿਤ ਵਿਆਸਨ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਨੁਸ਼ (ਮਨੁੱਖ-ਕ੍ਰਿਤ) ਵਿਆਸਨ ਵੀ ਹੈ। ਦੈਵ—ਭਾਵੇਂ ਬਲਵਾਨ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਵੀ ਪੁਰਸ਼ਕਾਰ (ਨਿੱਜੀ ਯਤਨ) ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 16
उत्थापितेन नीत्या च मानुषं व्यसनं हरेत् मन्त्रो मन्त्रफलावाप्तिः कार्यानुष्ठानमायतिः
ਉਚਿਤ ਉਪਰਾਲੇ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਮਾਨੁਸ਼ ਵਿਆਸਨ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਮੰਤ੍ਰ’ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ-ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਵੇ; ਅਤੇ ਕੰਮ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਧੀ (ਸਫਲ ਪੂਰਤੀ) ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।
Verse 17
आयव्ययौ दण्डनीतिरमित्रप्रतिषेधनं व्यसनस्य प्रतीकारो राज्यराजाभिरक्षणं
ਆਮਦਨ-ਖ਼ਰਚ ਦਾ ਵਿਚਾਰ, ਦੰਡਨੀਤੀ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੇਧ, ਆਫ਼ਤਾਂ ਦੇ ਉਪਾਅ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ—ਇਹ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ।
Verse 18
इत्यमात्यस्य कर्मेदं हन्ति सव्यसनान्वितः हिरण्यधान्यवस्त्राणि वाहनं प्रजया भवेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਮਾਤ੍ਯ (ਮੰਤਰੀ) ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਸਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਵੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੋਨਾ, ਅਨਾਜ, ਕੱਪੜੇ, ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਵੀ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।
Verse 19
तथान्ये द्रव्यनिचया दन्ति सव्यसना प्रजा प्रजानामापदिस्थानां रक्षणं कोषदण्डयोः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਧਨ-ਸੰਚੇ ਵੀ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ—even ਜੇ ਵਿਅਸਨ-ਪ੍ਰਵਣ ਹੋਵੇ—ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰਹੇ। ਆਫ਼ਤ ਵੇਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਦੰਡ-ਅਧਿਕਾਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।
Verse 20
दृष्टिवक्त्रविचेष्टितैर् इति ग , घ , छ , झ , ञ च स्वचरैर् इति ज विफले इति घ , झ , ञ च पौराद्याश्चोपकुर्वन्ति संश्रयादिह दुर्दिनं तूष्णीं युद्धं जनत्राणं मित्रामित्रपरिग्रहः
‘ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਕਤ੍ਰ-ਵਿਚੇਸ਼ਟਿਤੈḥ’ ਨਾਲ ਗ, ਘ, ਛ, ਝ, ਞ ਅੱਖਰ ਮੁਰਾਦ ਹਨ; ‘ਸ੍ਵਚਰੈḥ’ ਨਾਲ ਜ ਅੱਖਰ; ਅਤੇ ‘ਵਿਫਲੇ’ ਨਾਲ ਘ, ਝ, ਞ ਅੱਖਰ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ, ਆਸਰੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ਹਿਰਵਾਸੀ ਆਦਿ ਇੱਥੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਆਪੱਤੀ ਵਿੱਚ, ਚੁੱਪੀ ਵਿੱਚ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ-ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਵੈਰੀ ਦੀ ਚੋਣ/ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ।
Verse 21
सामन्तादि कृते दोषे नश्येत्तद्व्यसनाच्च तत् भृत्यानां भरणं दानं प्रजामित्रपरिग्रहः
ਜੇ ਸਾਮੰਤ ਆਦਿ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਜਕਾਜ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਆਫ਼ਤ—ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼, ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ/ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਨਾ ਕਰਤੱਬ ਹੈ।
Verse 22
धर्मकामादिभेदश् च दुर्गसंस्कारभूषणं कोषात्तद्व्यसनाद्धन्ति कोषमूलो हि भूपतिः
ਧਰਮ, ਕਾਮ ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਢੰਗੀ ਤਿਆਰੀ ਤੇ ਸਿੰਗਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪਏ ਤਾਂ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ।
Verse 23
मित्रामित्रावनीहेमसाधनं रिपुमर्दनं दूरकार्याशुकारित्वं दण्डात्तद्व्यसनाद्धरेत्
ਦੰਡ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜਾ ਮਿੱਤਰ-ਅਮਿੱਤਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਮਰਦਨ ਅਤੇ ਦੂਰਲੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਨਿਭਾਉ ਕਰੇ; ਦੰਡ-ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਅਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ ਜੰਮੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 24
सस्तम्भयति मित्राणि अमित्रं नाशयत्यपि धनाद्यैर् उपकारित्वं मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेत्
ਧਨ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੇ; ਦਾਨ-ਉਪਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਮਦਦਗਾਰੀ ਪੱਕੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਬਿਪਤਾ ਤੋਂ ਬਚਾਏ।
Verse 25
राजा सव्यसनी हन्याद्राजकार्याणि यानि च वाग्दण्डयोश् च पारुष्यमर्थदूषणमेव च
ਰਾਜਾ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਵੇ—ਜੋ ਰਾਜਕਾਜ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰੇ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰਤਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਬੇਇਮਾਨੀ/ਵਿੱਤੀ ਗੜਬੜ ਕਰੇ।
Verse 26
पानं स्त्री मृगया द्यूतं व्यसनानि महीपतेः आलस्यं स्तब्धता दर्पः प्रमादो द्वैधकारिता
ਸ਼ਰਾਬਖੋਰੀ, ਇਸਤਰੀ-ਲੋਭ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਜੂਆ—ਇਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਆਲਸ, ਹਠ/ਜੜਤਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਅਤੇ ਦੋਮੁਹਾਂਪਨ ਵੀ।
Verse 27
इति पूर्वोपदिष्टञ्च सचिवव्यसनं स्मृतं अनावृष्टिश् च पीडादौ राष्ट्रव्यसनमुच्यते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਗੱਲ ‘ਸਚਿਵ-ਵਿਆਸਨ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਪੀੜਾ ਆਦਿ ਕਲੇਸ਼ ‘ਰਾਸ਼ਟਰ-ਵਿਆਸਨ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 28
विशीर्णयन्त्रप्राकारपरिखात्वमशस्त्रता क्षीणया सेनया नद्धं दुर्गव्यसनमुच्यते
ਜਦੋਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਯੰਤਰ, ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਖਾਈ ਜਰਜਰ ਹੋ ਜਾਣ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਫੌਜ ਨਾਲ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ—ਇਸ ਨੂੰ ‘ਦੁਰਗ-ਵਿਆਸਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
व्ययीकृतः परिक्षिप्तो ऽप्रजितो ऽसञ्चितस् तथा दषितो दरसंस्थश् च कोषव्यसनमुच्यते
ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਤਦ ‘ਕੋਸ਼-ਵਿਆਸਨ’ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਖਰਚ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਉਡਾ/ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਵਧਾਇਆ ਨਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ (ਆਮਦਨ ਨਾ ਦੇਵੇ), ਇਕੱਠਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ‘ਦਾਰਾ’ ਦੇ ਅਧੀਨ (ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ/ਘਰੇਲੂ ਨਿਰਭਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥ) ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 30
उपरुद्धं परिक्षिप्तममानितविमानितं संस्तम्भयतीत्यादिः, मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेदित्यन्तः पाठः छपुअतके नास्ति अभूतं व्याधितं श्रान्तं दूरायातन्नवागतं
ਜੋ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਘੇਰਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਜਾਂ ਤੌਹੀਨ ਹੋਈ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਆਦਿ। ‘ਮਿੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਵਿਆਸਨ ਤੋਂ ਛੁਡਾਓ’—ਇਹ ਅੰਤਿਮ ਪਾਠ ਛਪੁ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਅਤੇ ਜੋ ਨਿਰਧਨ, ਬਿਮਾਰ, ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੂਰੋਂ ਆਇਆ ਜਾਂ ਨਵਾਂ ਆਇਆ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 31
परिक्षीणं प्रतिहतं प्रहताग्रतरन्तथा आशानिर्वेदभूयिष्ठमनृतप्राप्तमेव च
ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਅਗੇਵਾਨ ਤਾਕਤ ਵੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਸਾਂ ਬਾਰੇ ਘੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਝੂਠਾ ਜਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਹੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।
Verse 32
कलत्रगर्भन्निक्षिप्तमन्तःशल्पं तथैव च विच्छिन्नवीवधासारं शून्यमूलं तथैव च
ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਹਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਲ੍ਯ (ਤੀਰ ਦਾ ਫਲ/ਕੰਟਾ), ਤਿਵੇਂ ਜਿਸ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇ ਆਧਾਰਕ ਤੰਤੂ ਕੱਟ ਗਏ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਸਭ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਅਸਾਧ੍ਯ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 33
अस्वाम्यसंहतं वापि भिन्नकूटं तथैव च दुष्पार्ष्णिग्राहमर्थञ्च बलव्यसनमुच्यते
ਜੋ ਧਨ ਬਿਨਾ ਹੱਕਦਾਰ ਮਾਲਕ ਦੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਟੁੱਟੇ/ਛੇੜੇ ਹੋਏ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸਮਾਨ, ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਛੀਨਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਲ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਬਲਵ੍ਯਸਨ’ (ਬਲ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 34
दैवोपपीडितं मित्रं ग्रस्तं शत्रुबलेन च कामक्रोधादिसंयुक्तमुत्साहादरिभिर्भवेत्
ਜੋ ਮਿੱਤਰ ਦੈਵ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਦਬਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਗਲਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਕਰਕੇ ਵੈਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
अर्थस्य दूषणं क्रोधात् पारुष्यं वाक्यदण्डयोः कामजं मृगया द्यूतं व्यसनं पानकं स्त्रियः
ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਧਨ ਦਾ ਨਾਸ/ਦੂਸ਼ਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੋਲ ਤੇ ਦੰਡ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਮ ਤੋਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਜੂਆ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਅਸਨ ਹਨ—ਮਦਿਰਾਪਾਨ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ-ਲੰਪਟਤਾ।
Verse 36
वाक्पारुष्यं परं लोके उद्वेजनमनर्थकं असिद्धसाधनं दण्डस्तं युक्त्यानयेन्नृपः
ਬੋਲ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ; ਇਹ ਬਿਨਾ ਲੋੜ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਹਿਤ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਯੁਕਤੀ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਇਸ ਉੱਤੇ ਉਚਿਤ ਦੰਡ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 37
उद्वेजयति भूतानि दण्डपारुष्यवान् नृपः भूतान्युद्वेज्यमानानि द्विषतां यान्ति संश्रयं
ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਡਰੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਜਾ ਉਸ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 38
विवृद्धाः शत्रवश् चैव विनाशाय भवन्ति ते दूष्यस्य दूषणार्थञ्च परित्यागो महीयसः
ਜਦੋਂ ਵੈਰੀ ਵਧ ਕੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਲਈ ਮਹਾਪੁਰਖ ਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੀਤੀ ਹੈ।
Verse 39
अर्थस्य नीतितत्त्वज्ञैर् अर्थदूषणमुच्यते पानात् कार्यादिनो ज्ञानं मृगयातो ऽरितः क्षयः
ਨੀਤੀ ਦੇ ਤੱਤ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ‘ਧਨ ਦੇ ਦੂਸ਼ਣ’ ਇਉਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮਦਿਰਾਪਾਨ ਨਾਲ ਕਰਤੱਬ-ਅਕਰਤੱਬ ਦੀ ਸਮਝ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਾਲ ਚੋਟ/ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ ਤਬਾਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 40
जितश्रमार्थं मृगयां विचरेद्रक्षिते वने धर्मार्थप्राणमाशादि द्यूते स्यात् कलहादिकं
ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਆਸ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਝਗੜੇ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਮ, ਧਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੱਕ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 41
कालातिपातो धर्मार्थपीरा स्त्रीव्यसनाद्भवेत् पानदोषात् प्राणनाशः कार्याकार्याविनिश् चयः
ਇਸਤਰੀ-ਵਿਆਸਨ ਤੋਂ ਸਮਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਧਨ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਦਿਰਾਪਾਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਜਾਨ ਦਾ ਨਾਸ ਅਤੇ ਕਰਤੱਬ-ਅਕਰਤੱਬ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Verse 42
स्कन्धावारनिवेशज्ञो निमित्तज्ञो रिपुं जयेत् स्कन्धावारस्य मध्ये तु सकोषं नृपतेर्गृहं
ਜੋ ਸੈਨਿਕ ਛਾਵਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਸ਼ਕੁਨ-ਨਿਮਿੱਤ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਛਾਵਣੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਖਜ਼ਾਨੇ ਸਮੇਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 43
मौलीभूतं श्रेणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं राजहर्म्यं समावृत्य क्रमेण विनिवेशयेत्
ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਲੋਕ, ਮਿੱਤਰ ਸਹਾਇਕ, ਵੈਰੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕਾਬੂ ਕੀਤੇ/ਦਬਾਏ ਦਲ ਅਤੇ ਆਟਵਿਕ (ਜੰਗਲੀ) ਫੌਜ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਜ-ਸਮਾਨ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਕੇ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰਦਿਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰੇ।
Verse 44
सैन्यैकदेशः सन्नद्धः सेनापतिपुरःसरः परिभ्रमेच्चत्वरांश् च मण्डलेन वहिर् निशि
ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਅੱਗੇ ਰਹੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫੌਜ ਦਾ ਇੱਕ ਦਲ ਬਾਹਰ ਗੋਲ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਕੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਚੌਕਾਂ/ਚੌਰਾਹਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰੇ।
Verse 45
वार्ताः स्वका विजानीयाद्दरसीमान्तचारिणः निर्गच्छेत् प्रविशेच्चैव सर्व एवोपलक्षितः
ਸਰਹੱਦ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਫਿਰਦੇ ਆਪਣੇ ਜਾਸੂਸਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਜਾਣੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਬਾਹਰ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਅੰਦਰ ਆਵੇ—ਸਭ ਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਗਰਾਨੀ ਤੇ ਪਛਾਣ ਹੋਵੇ।
Verse 46
सामदानं च भेदश् च दण्डोपेक्षेन्द्रजालकं मायोपायाः सप्त परे निक्षिपेत्साधनाय तान्
ਸਾਮ, ਦਾਨ, ਭੇਦ, ਦੰਡ, ਉਪੇਖਾ, ਇੰਦਰਜਾਲ (ਮਾਇਆ-ਕਲਾ) ਅਤੇ ਮਾਯੋਪਾਯ—ਇਹ ਸੱਤ ਉਪਾਅ ਹਨ; ਉਦੇਸ਼-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤੇ।
Verse 47
चतुर्विधं स्मृतं साम उपकारानुकीर्तनात् मिथःसम्बन्ह्दकथनं मृदुपूर्वं च भाषणं
ਸਾਮ (ਸਮਾਧਾਨ) ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—(1) ਉਪਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ, (2) ਮਦਦਗਾਰ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ, (3) ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਤੇ ਬੰਧਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ, (4) ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ।
Verse 48
आयाते दर्शनं वाचा तवाहमिति चार्पणं यः सम्प्राप्तधनोत्सर्ग उत्तमाधममध्यमः
ਜੋ ਆਏ ਹੋਏ ਯਾਚਕ/ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਬਚਨ ਨਾਲ ‘ਇਹ ਤੇਰਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਹਾਂ’ ਕਹਿ ਕੇ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੱਥ ਆਇਆ ਧਨ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਭਾਵ ਤੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਮ, ਮੱਧਮ ਜਾਂ ਅਧਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 49
प्रतिदानं तदा तस्य गृहीतस्यानुमोदनं द्रव्यदानमपूर्वं च स्वयङ्ग्राहप्रवर्तनं
ਤਦ (1) ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਦਾਨ/ਪ੍ਰਤਿਉਪਹਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, (2) ਜੋ ਕੁਝ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਅਨੁਮੋਦਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, (3) ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਧਨ-ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ (4) ਬਿਨਾ ਜ਼ਬਰ ਦੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 50
देयश् च प्रतिमोक्षश् च दानं पञ्चविधं स्मृतं स्नेहरागापनयनसंहर्षोत्पादनं तथा
ਦਾਨ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸਿਮਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—(1) ਦੇਯ (ਸਿੱਧਾ ਦਾਨ), (2) ਪ੍ਰਤਿਮੋક્ષ (ਮੁਕਤੀ/ਛੁਟਕਾਰੇ ਲਈ ਦਾਨ), (3) ਸਨੇਹ-ਰਾਗ ਅਪਨਯਨ (ਆਸਕਤੀ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ), ਅਤੇ (4) ਸੰਹਰਸ਼-ਉਤਪਾਦਨ (ਹਰਖ-ਉਤਸਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ) ਵੀ।
Verse 51
मिथो भेदश् च भेदज्ञैर् भेदश् च त्रिविधः स्मृतः बधो ऽर्थहरणं चैव परिक्लेशस्त्रिधा दमः
ਭੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਭੇਦ’ ਆਪਸੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲਗਾਉਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸਿਮਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਮਨ (ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਰੋਕ) ਵੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ—ਵਧ, ਅਰਥ-ਹਰਨ, ਅਤੇ ਪਰਿਕਲੇਸ਼ (ਤਕਲੀਫ਼/ਉਤਪੀੜਨ)।
Verse 52
प्रकाशश्चाप्रकाशश् च लोकद्विष्टान् प्रकाशतः उद्विजेत हतैर् लोकस्तेषु पिण्डः प्रशस्यते
ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਜਾਂ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਪਿੰਡਦਾਨ ਵੀ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 53
परिवेशयेदिति ख तथैव सुप्रवर्तनमिति ज , ट च विशेषेणोपनिषिद्योगैर् हन्याच्छस्त्रादिना द्विषः जातिमात्रं द्विजं नैव हन्यात् सामोत्तरं वशे
‘ਪਰਿਵੇਸ਼ਯੇਤ’—ਇਹ ਖ-ਪਾਠ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਸੁਪ੍ਰਵਰਤਨਮ’—ਜ ਅਤੇ ਟ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੁਪਤ/ਯੁਕਤੀਮਈ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੇਵਲ ਜਨਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਮਾਰੋ; ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਮ ਅਤੇ ਯੋਗ ਪ੍ਰਤਿਦਾਨ/ਸਮਝੌਤੇ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰੋ।
Verse 54
प्रलिम्पन्निव चेतांसि दृष्ट्वासाधु पिबन्निव ग्रसन्निवामृतं साम प्रयुञ्जीत प्रियं वचः
ਚਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਰਾਗ-ਮੋਹ ਨਾਲ ਲਿਪਟਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਚੀਜ਼ ਪੀਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਿਗਲਣ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਮ (ਸਾਂਤਵਨਾ) ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 55
मिथ्याभिशस्तः श्रीकाम आहूयाप्रतिमानितः राजद्वेषी चातिकर आत्मसम्भावितस् तथा
ਜੋ ਝੂਠੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਧਨ ਦਾ ਲਾਲਚੀ ਹੋਵੇ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਵੀ ਬੇਇਜ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਬਹੁਤ ਉਗਰ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਲੋਕ ਸੰਭਾਵਿਤ ਵੈਰੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ੱਕਯੋਗ ਹਨ।
Verse 56
विच्छिन्नधर्मकामार्थः क्रुद्धो मानी विमानितः अकारणात् परित्यक्तः कृतवैरो ऽपि सान्त्वितः
ਜਿਸ ਦੇ ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਟੁੱਟ ਗਏ ਹੋਣ; ਜੋ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਬੇਇਜ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਵੈਰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਵੀ ਸਾਮ (ਸਾਂਤਵਨਾ) ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 57
हृतद्रव्यकलत्रश् च पूजार्हो ऽप्रतिपूजितः एतांस्तु भेदयेच्छत्रौ स्थितान्नित्यान् सुशङ्कितान्
ਜਿਸ ਦਾ ਧਨ ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਛਿਨ ਗਏ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਜੋ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਯੋਗ ਸਨਮਾਨ ਨਾ ਪਾਇਆ ਹੋਵੇ—ਜੇਹੇ ਲੋਕ ਜੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਣ ਤੇ ਸਦਾ ਸ਼ੱਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉੱਥੇ ਫੁੱਟ (ਭੇਦ) ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 58
आगतान् पूजयेत् कामैर् निजांश् च प्रशमन्नयेत् सामदृष्टानुसन्धानमत्युग्रभयदर्शनं
ਜੋ ਆਏ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਭਾਉਂਦੇ ਉਪਚਾਰ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰੇ। ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸਾਮ (ਸਮਝੌਤਾ) ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰਾਹ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਡਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਰੋਕਥਾਮ ਕਰੇ।
Verse 59
प्रधानदानमानं च भेदोपायाः प्रकीर्तिताः मित्रं हतं काष्ठमिव घुणजग्धं विशीर्यते
ਸਾਮ, ਦਾਨ, ਮਾਨ (ਸਨਮਾਨ) ਅਤੇ ਭੇਦ—ਇਹ ਨੀਤੀ ਦੇ ਉਪਾਅ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਘਾਤ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੀਮਕ-ਖਾਧੇ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਟੁੱਟ ਕੇ ਬਿਖਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 60
त्रिशक्तिर्देशकालज्ञो दण्डेनास्तं नयेदरीन् मैत्रीप्रधानं कल्याणबुद्धिं सान्त्वेन साधयेत्
ਤਿੰਨ-ਪੱਖੀ ਰਾਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਡ ਰਾਹੀਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ; ਪਰ ਜੋ ਮਿੱਤਰਤਾ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵ (ਸਮਝੌਤੇ) ਨਾਲ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 61
लुब्धं क्षीणञ्च दानेन मित्रानन्योन्यशङ्कया दण्डस्य दर्शनाद्दुष्टान् पुत्रभ्रातादि सामतः
ਲੋਭੀ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਾਲ ਜਿੱਤੋ; ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸੀ ਸ਼ੱਕ ਰਾਹੀਂ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ; ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾ ਕੇ ਰੋਕੋ; ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ, ਭਰਾ ਆਦਿ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰੋ।
Verse 62
दानभेदैश् चमूमुख्यान् योधान् जनपददिकान् सामान्ताटविकान् भेददण्डाभ्यामपराद्धकान्
ਦਾਨ ਅਤੇ ਭੇਦ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਯੋਧੇ ਅਤੇ ਜਨਪਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਰਹੱਦੀ ਸਾਮੰਤਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਵਾਸੀ ਟੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੇਦ ਅਤੇ ਦੰਡ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਭਾਜਨ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਨਿਪਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 63
देवताप्रतिमानन्तु पूजयान्तर्गतैर् नरैः पुमान् स्त्रीवस्त्रसंवीतो निशि चाद्भुतदर्शनः
ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਮੰਡਪ/ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 64
दानभेदैश् चैव मुख्यान् पौरानिति ज वेतालोल्कापिशाचानां शिवानां च स्वरूपकी कामतो रूपधारित्वं शस्त्राग्न्यश्माम्बुवर्षणं
ਦਾਨ-ਭੇਦ ਆਦਿ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ‘ਪੌਰ’ ਨਾਮਕ ਮੁੱਖ ਵਰਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਤਾਲ, ਓਲਕਾ, ਪਿਸਾਚ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਨਾਮਕ ਸੱਤਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ, ਅੱਗ, ਪੱਥਰ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹਨ।
Verse 65
तमो ऽनिलो ऽनलो मेघ इति माया ह्य् अमानुषी जघान कीचकं भीम आस्थितः स्त्रीरूपतां
“ਅੰਧਕਾਰ, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਬੱਦਲ”—ਇਹ ਅਮਾਨੁਖੀ ਮਾਇਆ ਸੀ; ਇਸਤਰੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਭੀਮ ਨੇ ਕੀਚਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।
Verse 66
अन्याये व्यसने युद्धे प्रवृत्तस्यानिवारणं उपेक्षेयं स्मृता भ्रातोपेक्षितश् च हिडिम्बया
ਅਨਿਆਇ, ਮੁਸੀਬਤ ਜਾਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿਣਾ ‘ਉਪੇਖਾ’ ਨਾਮਕ ਦੋਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਹਿਡਿੰਬਾ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਭਰਾ ਵੀ ਉਪੇਖਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 67
मेघान्धकारवृष्ट्यग्निपर्वताद्भुतदर्शनं दरस्थानं च सैन्यानां दर्शनं ध्वजशालिनां
ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਹਨੇਰਾ, ਮੀਂਹ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਆਦਿ ਦੇ ਅਦਭੁਤ (ਅਸ਼ੁਭ) ਦਰਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਅਜੀਬ ਤਾਇਨਾਤੀ ਤੇ ਝੰਡਾ-ਧਾਰੀ ਦਲਾਂ ਦਾ ਅਸਧਾਰਣ ਦਿਸਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਕੁਨ (ਨਿਮਿੱਤ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 68
छिन्नपाटितभिन्नानां संसृतानां च दर्शनं इतीन्द्रजालं द्विषताम्भोत्यर्थमुपकल्पयेत्
ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਕੇ ਹਰਾਉਣ ਲਈ ਐਸਾ ਇੰਦਰਜਾਲ (ਮਾਇਆ-ਜਾਲ) ਰਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੱਟੇ, ਚੀਰੇ, ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮਰੇ ਹੋਏ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏਆਂ ਨੂੰ ਵੀ—ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਸਮਝਣ।
Frequently Asked Questions
Here ‘mantra’ is strategic counsel, defined as five-limbed planning: securing allies, selecting practical means, judging place and time, and preparing countermeasures for adversity—grounded in discernment and secrecy.
It presents three envoy grades—fully commissioned, limited commission, and mere order-carrier—implying different authority and discretion levels, which shapes negotiation risk, intelligence gathering, and accountability.
Calamities include fire, flood, disease, famine, and epidemic mortality (daiva), alongside human-caused crises; the text prescribes both śānti (propitiatory stabilization) and decisive policy action to restore order.
They are sāma (conciliation), dāna (gifts/inducements), bheda (division), daṇḍa (punishment/force), upekṣā (strategic neglect), indrajāla (illusion-display), and māyā (deceptive expedients), to be applied according to context.