Sahitya-shastra
The Science of Poetics
Literary theory covering rasa, alamkara (figures of speech), riti (literary styles), dhvani (suggestion), and the aesthetics of Sanskrit literature.
Adhyayas in Sahitya-shastra
Adhyaya 336
Chapter 336 — काव्यादिलक्षणम् (Definitions of Poetry and Related Arts)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸਾਹਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਾਂਗਮਯ ਦੇ ਮੂਲ ਅੰਗ—ਧ੍ਵਨੀ, ਵਰਣ, ਪਦ ਅਤੇ ਵਾਕ੍ਯ—ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ-ਰਚਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਦੀ। ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਅਭਿਧਾ (ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਰਥ) ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨ ਕੇ ਸੱਚੀ ਵਿਦਿਆ, ਕਾਵਿ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਦੁਰਲਭਤਾ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਭਕਤੀ, ਵਾਕ੍ਯ-ਸੀਮਾ ਨਿਰਣਯ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਈ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਵ੍ਯ-ਮੀਮਾਂਸਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਕਾਵਿ ਅਲੰਕਾਰ-ਯੁਕਤ, ਗੁਣ-ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਦੋਸ਼-ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ; ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੇਦ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਰਤੋਂ ਦੋਵੇਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਭਾਸ਼ਾ-ਸਤਹ ਅਤੇ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ (ਗਦ੍ਯ, ਪਦ੍ਯ, ਮਿਸ਼੍ਰ) ਰਚਨਾ-ਵਿਭਾਗ, ਗਦ੍ਯ-ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਗਦ੍ਯਕਾਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਰ—ਆਖ੍ਯਾਇਕਾ, ਕਥਾ, ਖੰਡਕਥਾ, ਪਰਿਕਥਾ, ਕਥਾਨਿਕਾ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਛੰਦ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪਦ੍ਯ-ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਕਾਵ੍ਯ-ਲਕ੍ਸ਼ਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਰੀਤੀ ਅਤੇ ਰਸ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਮਹਾਕਾਵ੍ਯ; ਸ਼ਬਦ-ਚਾਤੁਰ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਰਸ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਾ-ਕੌਸ਼ਲ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ-ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਮਨ੍ਵਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 337
Nāṭaka-nirūpaṇam (Exposition of Drama / Dramatic Genres and Plot-Structure)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਨਾਟ੍ਯ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਿਰੂਪਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰੂਪਕ ਆਦਿ ਮੰਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ-ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਧਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਟਕ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਣਾ ਅਤੇ ਨਾਟ੍ਯ-ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸ ਕੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਸ, ਭਾਵ, ਵਿਭਾਵ–ਅਨੁਭਾਵ, ਅਭਿਨਯ, ਅੰਕ ਅਤੇ ਨਾਟ੍ਯ-ਪ੍ਰਗਤੀ (ਸਥਿਤੀ) ਵਰਗੇ ਤੱਤ ਸਭ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਉਹ ਪੂਰਵਰੰਗ ਨੂੰ ਮੰਚਨ ਦੀ ਆਧਾਰਭੂਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਨਾਂਦੀ, ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ, ਸੂਤਰਧਾਰ ਦਾ ਔਪਚਾਰਿਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਵੰਸ਼-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਕਵੀ/ਕਰਤਾ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ। ਫਿਰ ਆਮੁਖ/ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ, ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤਕ, ਕਥੋਦਘਾਤ, ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਿਸ਼ਯ ਜਿਹੇ ਆਰੰਭਕ ਉਪਾਅ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਇਤਿਵ੍ਰਿੱਤ (ਕਥਾਵਸਤੂ) ਨੂੰ ਨਾਟਕ ਦਾ ‘ਸ਼ਰੀਰ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਿੱਧ (ਪਰੰਪਰਾਗਤ) ਅਤੇ ਉਤਪ੍ਰੇਕਸ਼ਿਤ (ਕਵੀ-ਕਲਪਿਤ) ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਅਰਥਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸੰਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਥਾ-ਰਚਨਾ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਸੁਸੰਗਤ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕਾਲ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰਤਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 338
Chapter 338 — शृङ्गारादिरसनिरूपणम् (Exposition of the Rasas beginning with Śṛṅgāra)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਰਸ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਅਕਸ਼ਰ ਬ੍ਰਹਮ ਇਕ ਚੇਤਨ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸਹਜ ਆਨੰਦ ਹੀ ‘ਰਸ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਦਿ ਪਰਿਵਰਤਨ (ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਭਿਮਾਨ) ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ‘ਰਤੀ’ ਨਾਮਕ ਭਾਵ-ਬੀਜ, ਵ੍ਯਭਿਚਾਰੀ ਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਭਿਵ੍ਯੰਜਕ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਪੱਕ ਕੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ-ਰਸ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ, ਹਾਸ੍ਯ, ਰੌਦ੍ਰ, ਵੀਰ, ਕਰੁਣ, ਅਦਭੁਤ, ਭਯਾਨਕ, ਵੀਭਤ੍ਸ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਦੇ ਸਥਾਨ ਸਮੇਤ ਰਸਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਰਚਨਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਾਵਿ ਨੀਰਸ ਹੈ, ਤੇ ਕਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਵਾਂਗ ਕਾਵ੍ਯ-ਜਗਤ ਘੜਦਾ ਹੈ। ਰਸ ਅਤੇ ਭਾਵ ਦੀ ਅਟੁੱਟਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸਥਾਈ ਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰੀ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਲੱਛਣ, ਮਾਨਸਿਕ-ਸ਼ਾਰੀਰਿਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਟ੍ਯ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਉਪਕਰਣ—ਵਿਭਾਵ (ਆਲੰਬਨ/ਉੱਦੀਪਨ), ਅਨੁਭਾਵ, ਨਾਇਕ-ਭੇਦ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ, ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਗਾਰੰਭ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤ੍ਰਿਯਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਾਵ੍ਯ-ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਭੇਦ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 339
Rīti-nirūpaṇam (Explanation of Poetic Style)
ਅਲੰਕਾਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਰਸ-ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ‘ਰੀਤੀ’ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਵਾਕ੍-ਵਿਦਿਆ (ਬੋਲਣ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ) ਦਾ ਇੱਕ ਔਪਚਾਰਿਕ ਅੰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰੀਤੀ ਦੇ ਚਾਰ ਭੇਦ—ਪਾਂਚਾਲੀ, ਗੌੜੀ (ਗੌੜਦੇਸ਼ੀਯਾ), ਵੈਦਰਭੀ ਅਤੇ ਲਾਟੀ—ਵਰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਲੰਕਾਰ-ਘਣਤਾ (ਉਪਚਾਰ), ਵਾਕ੍ਯ-ਜੋੜ/ਸੰਦਰਭ-ਬੰਧ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ/ਵਿਘ੍ਰਹ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਾਵ੍ਯ-ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਨਾਟ੍ਯ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਚਾਰ ਕਰਿਆ-ਆਧਾਰਿਤ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ—ਭਾਰਤੀ, ਆਰਭਟੀ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਤਵਤੀ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਵ੍ਯ-ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਨਾਟ੍ਯ-ਧਰਮ ਦਾ ਸਮਨਵਯ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ ਵਾਣੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ, ਕੁਦਰਤੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਭਰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵੀਥੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਸਨ ਵਰਗੇ ਨਾਟ੍ਯ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਵੀਥੀ-ਅੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਸਨ ਨੂੰ ਹਾਸ੍ਯ ਫਾਰਸ ਅਤੇ ਆਰਭਟੀ ਨੂੰ ਮਾਇਆ, ਯੁੱਧ ਆਦਿ ਉਰਜਾਵਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਮੰਚ-ਕਿਰਿਆ ਵਾਲੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਕਹਿ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ-ਤਕਨੀਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 340
Chapter 340 — नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् (Explanation of Bodily Actions in Dance and Performance)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਪਿਛਲੇ ਅਲੰਕਾਰ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਨਾਟ੍ਯ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਅਭਿਨਯ (1) ਗਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦਾਂ ਅਤੇ (2) ਅੰਗ ਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੰਗ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ—ਆਰੰਭਕ ‘ਆਧਾਰ-ਸਥਿਤੀ’ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਕੇ—ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੀਲਾ, ਵਿਲਾਸ, ਵਿਚ੍ਛਿੱਤੀ, ਵਿਭ੍ਰਮ, ਕਿਲਕਿਞ੍ਚਿਤ, ਮੋੱਟਾਯਿਤ, ਕੁੱਟਮਿਤ, ਵਿਵ੍ਵੋਕ, ਲਲਿਤ ਆਦਿ ਸੁਖਮ, ਅਕਸਰ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਭਾਵ-ਭੰਗੀਆਂ ਗਿਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ‘ਕਿਞ੍ਚਿਦ-ਵਿਲਾਸ’ ਅਤੇ ‘ਕਿਲਕਿਞ੍ਚਿਤ’ (ਹਾਸ੍ਯ–ਰੋਦਨ ਆਦਿ ਅਨੁਭਾਵਾਂ ਦਾ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਸੰਕੇਤ) ਦੀ ਉਪ-ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਿਰ, ਹੱਥ, ਛਾਤੀ, ਪਾਸੇ, ਕਮਰ/ਨਿਤੰਬ, ਪੈਰ ਆਦਿ ਅਨੁਸਾਰ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰੀਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾ ਕੇ ਸਵਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰਤ੍ਯੰਗ-ਚੇਸ਼ਟਾ ਅਤੇ ਯਤਨਜਨ੍ਯ ਚੇਸ਼ਟਾ ਦਾ ਭੇਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਕਨੀਕੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ 13, ਭੌਂਹ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ 7, ਰਸ-ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਭੇਦ (36 ਉਪਭੇਦ ਅਤੇ 8 ਭੇਦ), ਤਾਰਕਾ/ਨੇਤ੍ਰ ਕ੍ਰਿਆ 9, ਨਾਸਿਕਾ 6, ਸ਼੍ਵਾਸ 9, ਅਤੇ ਮੁਖ-ਗ੍ਰੀਵਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ। ਹਸਤ-ਮੁਦ੍ਰਾਵਾਂ ਇਕਹਸਤ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤਹਸਤ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ; ਸੰਯੁਕਤਹਸਤ 13—ਅੰਜਲੀ, ਕਪੋਤ, ਕਰਕਟ, ਸ੍ਵਸਤਿਕ ਆਦਿ; ਪਤਾਕਾ, ਤ੍ਰਿਪਤਾਕਾ, ਕਰਤਰੀਮੁਖ ਆਦਿ ਕਈ ਹਸਤ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਪਾਠਾਂਤਰ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧੜ/ਉਦਰ/ਪਾਸੇ/ਟੰਗਾਂ/ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਨਾਲ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਨਾਟ੍ਯ ਦੀ ਦੇਹ-ਸੌੰਦਰ੍ਯ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਧਰਮਾਧਾਰਿਤ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਵਿਦ੍ਯਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 341
Explanation of Abhinaya and Related Topics (अभिनयादिनिरूपणम्) — Agni Purana, Chapter 341
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ‘ਅਭਿਨਯ’ ਨੂੰ ਉਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਾਧਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਰਥ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਆਧਾਰ ਹਨ—ਸਾਤ্তਵਿਕ (ਭਾਵ-ਜਨਿਤ ਅਣਇੱਛਤ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ), ਵਾਚਿਕ (ਬੋਲੀ), ਆੰਗਿਕ (ਸ਼ਰੀਰਕ ਹਾਵ-ਭਾਵ) ਅਤੇ ਆਹਾਰ੍ਯ (ਵੇਸ਼-ਭੂਸ਼ਾ/ਅਲੰਕਾਰ)। ਫਿਰ ਉਹ ਰਸ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਵ੍ਯ-ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦਾ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਹੀ ਅਰਥਪੂਰਨ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ ਰਸ ਸੰਯੋਗ ਅਤੇ ਵਿਪ੍ਰਲੰਭ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਵਿਪ੍ਰਲੰਭ ਦੇ ਪੂਰਵਾਨੁਰਾਗ, ਪ੍ਰਵਾਸ, ਮਾਨ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾਤਮਕ ਭੇਦ; ਹਾਸ੍ਯ ਵਿੱਚ ਮੁਸਕਾਨ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਾਸੇ ਤੱਕ ਦੇ ਦਰਜੇ; ਅਤੇ ਕਰੁਣ, ਰੌਦ੍ਰ, ਵੀਰ, ਭਯਾਨਕ, ਬੀਭਤ੍ਸ ਰਸਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਤੇ ਦੇਹ-ਲੱਛਣ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅਗੇ ਕਾਵ੍ਯ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਲੰਕਾਰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਬਦਾਲੰਕਾਰ—ਛਾਇਆ (ਅਨੁਕਰਣ ‘ਛਾਇਆ’ ਸ਼ੈਲੀ), ਮੁਦਰਾ/ਸ਼ੈਯਾ, ਉਕਤੀ ਦੇ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਯੁਕਤੀ (ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥ ਦਾ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਜੋੜ), ਗੁੰਫਨਾ (ਰਚਨਾ ਦੀ ਬੁਣਤ), ਵਾਕੋਵਾਕ੍ਯ (ਸੰਵਾਦ) ਨਾਲ ਵਕ੍ਰੋਕ੍ਤੀ ਅਤੇ ਕਾਕੂ—ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਰੀਤ ਵਰਗੀਕਰਨਾਤਮਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਕਲਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪਰਿਸ਼ਕਾਰ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 342
Chapter 342: शब्दालङ्काराः (Verbal/Sound-based Ornaments)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸ਼ਬਦ-ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਚਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਨੂੰ ਪਦਾਂ ਤੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀਆਂ/ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਨਿਯਤ ਦੁਹਰਾਈ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਲੰਕਾਰ ਮਿਤ ਰਹੇ, ਅਤਿ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਕ-ਵਰਣ-ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਧੁਰਾ, ਲਲਿਤਾ, ਪ੍ਰੌਢਾ, ਭਦ੍ਰਾ ਅਤੇ ਪਰੁਸ਼ਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਦੱਸ ਕੇ ਵਰਗ-ਸੀਮਾਵਾਂ, ਸੰਯੁਕਤ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਅਨੁਸਵਾਰ/ਵਿਸਰਗ ਨਾਲ ਕਠੋਰਤਾ ਅਤੇ ਲਘੁ-ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੁਣਨ-ਸੌੰਦਰਯ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਯਮਕ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਪੇਤ (ਲਗਾਤਾਰ) ਅਤੇ ਵ੍ਯਪੇਤ (ਵੱਖਰੇ) ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾ ਕੇ ਮੁੱਖ ਉਪਭੇਦ ਦਸ ਤੱਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਕਲਪਾਂ ਸਮੇਤ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਚਿਤ੍ਰ-ਕਾਵ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਪਹੇਲੀਆਂ, ਗੂੜ੍ਹ/ਸਥਾਨ-ਚ੍ਯੁਤ ਬਣਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੁਕਾਵਟ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਹਟਾਉ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਅਰਥ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬੰਧ (ਆਕ੍ਰਿਤੀ-ਕਾਵ੍ਯ) ਵਿੱਚ ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ, ਅੰਬੁਜ (ਕਮਲ), ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਮੁਰਜ ਆਦਿ ਵਿਨਿਆਸਾਂ ਦੇ ਨਾਂ, ਅੱਖਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਦੱਸ ਕੇ ਧੁਨੀ, ਛੰਦ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ-ਰਚਨਾ ਦਾ ਧਰਮਸੰਮਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਏਕਤਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 343
Arthālaṅkāras (Ornaments of Meaning): Definitions, Taxonomy, and the Centrality of Upamā
ਸ਼ਬਦਾਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਅਰਥਾਲੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਵੇਚਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਰਥ-ਅਲੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸ਼ਬਦ-ਸੌੰਦਰਯ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰਸ ਹੈ—ਅਲੰਕਾਰ-ਵਿਹੀਣ ਸਰਸਵਤੀ ਵਾਂਗ। ਪਹਿਲਾਂ ‘ਸਵਰੂਪ/ਸਵਭਾਵ’ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਕੇ ਸਾਂਸਿੱਧਿਕ (ਸਵਭਾਵਿਕ) ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ (ਅਵਸਰਜਨ੍ਯ) ਭੇਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਾਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਪਮਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਸੰਕੇਤ, ਸਮਾਸ/ਅਸਮਾਸ ਰੂਪ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਉਪਭੇਦ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਤੱਕ। ਪਰਸਪਰ, ਵ੍ਯਤ੍ਯਯ, ਨਿਯਤ/ਅਨਿਯਤ, ਵਿਰੋਧੀ, ਬਹੁ, ਮਾਲੋਪਮਾ, ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ, ਅਦਭੁਤ, ਮਾਇਕ, ਸੰਦੇਹੀ/ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਵਾਕ੍ਯਾਰਥ, ਸ੍ਵੋਪਮਾ, ਕ੍ਰਮਵਰਧਿਨੀ (ਗਗਨੋਪਮਾ) ਅਤੇ ਪੰਜ ਵਿਹਾਰ-ਰੂਪ—ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ, ਨਿੰਦਾ, ਕਲਪਿਤ, ਯਥਾਰਥ, ਅੰਸ਼—ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਰੂਪਕ, ਸਹੋਕਤੀ, ਅਰਥਾਂਤਰਨਿਆਸ, ਉਤਪ੍ਰੇਖਾ, ਅਤਿਸ਼ਯ (ਸੰਭਵ/ਅਸੰਭਵ), ਵਿਸ਼ੇਸ਼ੋਕਤੀ, ਵਿਭਾਵਨਾ-ਸੰਗਤੀਕਰਣ, ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਹੇਤੂ (ਕਾਰਕ/ਜ੍ਞਾਪਕ) ਨੂੰ ਵ੍ਯਾਪਤੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 344
Chapter 344: Ornaments of Word-and-Meaning (शब्दार्थालङ्काराः)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸਾਹਿਤ੍ਯ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਲੰਕਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਬਦ (ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ) ਅਤੇ ਅਰਥ (ਭਾਵ) ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਇਕੋ ਹਾਰ ਗਲ੍ਹ ਅਤੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਨੂੰ ਇਕਸਾਥ ਸ਼ੋਭਾ ਦੇਵੇ। ਉਹ ਰਚਨਾ ਦੇ ਛੇ ਸਰਗਰਮ ਗੁਣ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਸ਼ਸਤੀ, ਕਾਂਤੀ, ਔਚਿਤ੍ਯ, ਸੰਕ੍ਸ਼ੇਪ, ਯਾਵਦਰਥਤਾ ਅਤੇ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ। ਪ੍ਰਸ਼ਸਤੀ ਉਹ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਦੇ ਅੰਤਰਕਰਨ ਨੂੰ ‘ਪਿਘਲਾ’ ਦੇਵੇ; ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ—ਸਨੇਹ-ਭਰਿਆ ਸੰਬੋਧਨ ਅਤੇ ਔਪਚਾਰਿਕ ਸਤੁਤੀ। ਕਾਂਤੀ ਕਹਿਣਯੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਅਰਥ ਦੀ ਮਨੋਹਰ ਸੰਗਤ ਹੈ। ਔਚਿਤ੍ਯ ਤਦ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰੀਤੀ, ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਰਸ ਵਿਸ਼ੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਤੇਜ ਤੇ ਮਾਧੁਰ੍ਯ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਿਆ ਰਹੇ। ਅੱਗੇ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤੀ (ਪ੍ਰਤੱਖ ਮੁੱਖ ਅਰਥ) ਅਤੇ ਆਕ੍ਸ਼ੇਪ (ਸੂਚਿਤ/ਵ੍ਯੰਗ੍ਯ ਅਰਥ), ਮੁੱਖ-ਉਪਚਾਰ ਭੇਦ, ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ/ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ/ਸਮਵਾਯ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਲਕ੍ਸ਼ਣਾ ਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਕ੍ਸ਼ੇਪ ਅਤੇ ਸਮਾਸੋਕ੍ਤੀ, ਅਪਹ੍ਨੁਤੀ, ਪਰ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਧ੍ਵਨੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵ੍ਯੰਗ੍ਯ ਅਰਥ ਨੂੰ ਕਾਵ੍ਯ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 345
काव्यगुणविवेकः (Examination of the Qualities of Poetry)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸਾਹਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਅਲੰਕਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਕਾਵ੍ਯ ਦੇ ਮੂਲ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਲੰਕਾਰ ਭਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਚ੍ਯ ਨੂੰ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਸੁੰਦਰਤਾ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਆਧਾਰ ‘ਭਾਵ’ ਵਿੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ‘ਛਾਇਆ’ ਨੂੰ ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ ਵਜੋਂ ਵੰਡ ਕੇ, ਸ਼ਬਦ, ਅਰਥ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ-ਗੁਣ—ਸ਼ਲੇਸ਼, ਲਾਲਿਤ੍ਯ, ਗਾਂਭੀਰ੍ਯ, ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯ, ਉਦਾਰਤਾ—ਨਾਲ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਵ੍ਯੁਤਪੱਤੀ-ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਅਰਥ-ਗੁਣ—ਮਾਧੁਰ੍ਯ, ਸੰਵਿਧਾਨ, ਕੋਮਲਤ੍ਵ, ਉਦਾਰਤਾ, ਪ੍ਰੌਢੀ, ਸਾਮਯਿਕਤ੍ਵ—ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਿਕਰ, ਯੁਕਤੀ, ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਥ-ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਅਤੇ ਨਾਮਕਰਨ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਪਾਕ ਦੇ ਚਾਰ ਭੇਦ, ਅਭਿਆਸਜਨ੍ਯ ਸਰਾਗ, ਰਾਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੰਗ ਅਤੇ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 346
Discrimination of the Qualities of Poetry (Kāvya-guṇa-viveka) — Closing Verse/Colophon Transition
ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਕਤੀ ਇੱਕ ‘ਸੰਧੀ’ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਇਹ ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਾਵ੍ਯ-ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਾਵ੍ਯ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਨੀ–ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਉਪਦੇਸ਼-ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇਵਾਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਰੀਤ ਦਿਸਦੀ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਵ੍ਯ ਦੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣ, ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਜੋ ਰਸਾਸ੍ਵਾਦ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਨੂੰ ਵਿਘਨ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ; ਕਾਵ੍ਯ-ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ ਵਿਦਿਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਣ ਤੋਂ ਦੋਸ਼ ਵੱਲ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵ੍ਯ ਵਿਆਕਰਣ, ਸਮਯ/ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੀਤ ਅਤੇ ਬੋਧਗਮਤਾ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਅਭਿਆਸ ਹੈ; ਮੁਲਾਂਕਣ ਸਭ੍ਯ ਦਰਸ਼ਕ, ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਮਾਨ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮਨ-ਪਰਿਸ਼ਕਾਰ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤਕਲਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 347
Chapter 347: One-syllable Appellations (एकाक्षराभिधानम्)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕਾਖ਼ਸ਼ਰਾਭਿਧਾਨ—ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਵਾਲੇ ਨਾਂ—ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਰ ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ-ਸੰਬੰਧ ਦੱਸ ਕੇ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਯੋਗ, ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਕੇਤੀਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ-ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੰਖੇਪ ਕੋਸ਼ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਫਲ-ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ‘ਕ੍ਸ਼ੋ’ ਰਾਹੀਂ ਹਰੀ/ਨਰਸਿੰਹ ਦਾ ਸੰਕੇਤ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਅੱਗੇ ਨਵਦੁਰਗਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਟੁਕ ਸਹਾਇਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਕਮਲ-ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ, ਦੁਰਗਾ-ਗਾਇਤਰੀ ਸਮਾਨ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ਡੰਗ ਨਿਆਸ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗਣਪਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ, ਰੂਪ-ਲੱਛਣ, ਸ੍ਵਾਹਾਂਤ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਤੇ ਹੋਮ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਨਿਆਸ ਤੇ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਆਕਰਣ ਟਿੱਪਣੀ ਰਾਹੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ-ਤਕਨੀਕ ਦੋਵਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।