Agneya-vidya
The Science of Ritual Worship
Comprehensive instructions on Agni-based rituals, temple worship procedures, mantra recitation, and the sacred science of fire ceremonies.
Adhyayas in Agneya-vidya
Adhyaya 17
Chapter 17 — सृष्टिविषयकवर्णनम् (An Account Concerning Creation)
ਅਗਨੀਦੇਵ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਅਵਤਾਰ-ਕਥਾ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਰਨਨ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਸਗੁਣ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ। ਅਵ੍ਯਕਤ ਬ੍ਰਹਮਨ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਫਿਰ ਮਹਤੱਤਵ, ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਤਨਮਾਤਰਾਂ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪૃਥਵੀ ਤੱਕ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮਨ ਅਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤੇ, ਅਤੇ ਤਾਮਸ/ਤੈਜਸ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਯ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਨਾਰਾਯਣ’ ਜਲ-ਵਿਉਤਪੱਤੀ, ਹਿਰਣ੍ਯਾਂਡ ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਅੰਡੇ ਦਾ ਦ੍ਯੌ-ਪૃਥਵੀ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਨ, ਆਕਾਸ਼-ਦਿਸ਼ਾ-ਕਾਲ ਅਤੇ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਰਤੀ ਆਦਿ ਮਾਨਸਿਕ ਬਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮੇਘਾਦਿ ਵਾਯੁਮੰਡਲੀ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਪੰਛੀ, ਪਰਜਨ੍ਯ, ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਵੈਦਿਕ ਛੰਦ-ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਸੱਤ ਮਾਨਸ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਰਧਨਾਰੀ ਵਿਭਾਜਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾ-ਉਤਪੱਤੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਕਰਮਫਲ-ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 18
Svāyambhuva-vaṁśa-varṇanam (Description of the Lineage of Svāyambhuva Manu)
ਅਗਨੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਥਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਵੰਸ਼ਾਨੁਕ੍ਰਮਿਕ ਧਰਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸ-ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ—ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ, ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂਪਾ—ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ/ਧ੍ਰੁਵਪਦ (ਧ੍ਰੁਵਤਾਰਾ ਦਾ ਅਟੱਲ ਸਥਾਨ) ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੇਨ ਤੋਂ ਪૃਥੂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਵਸੁੰਧਰਾ ਨੂੰ ‘ਦੋਹਣਾ’ ਕਰਕੇ ਅੰਨ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਪਾਲਣ ਲਈ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਧਰਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਚੇਤਸਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਮਾਰਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ; ਦਕਸ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਸੋਮ ਆਦਿ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ, ਸਾਧ੍ਯ, ਮਰੁਤ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ; ਸਕੰਦ ਦੇ ਉਪਨਾਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰਮਾ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਿਲਪੀ-ਰੂਪ ਸੂਚੀਆਂ ਵਜੋਂ ਆ ਕੇ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਸੂਚੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ, ਸਮਾਜ, ਸ਼ਿਲਪ ਅਤੇ ਭਗਤੀ-ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 19
Chapter 19 — कश्यपवंशवर्णनम् (Description of Kaśyapa’s Lineage)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਰਨਨ ਤੋਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਚਿੰਤਨ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵ, ਅਰਧ-ਦੇਵ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਸ਼ਿਤਾਂ ਅਤੇ ਆਦਿਤਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ/ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸੂਰਜ-ਦੇਵਤਾ) ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕਸ਼ ਰਾਹੀਂ “ਯੁਗ ਪਿੱਛੋਂ ਯੁਗ” ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਦੁਹਰਾਅ ਦਾ ਚੱਕਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਨਵ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਬਲੀ, ਬਾਣ ਆਦਿ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੀ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਭਗਤੀ ਦੈਤ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨੈਤਿਕ ਪਦਰਚਨਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ—ਪੁਲੋਮਾ, ਕਾਲਕਾ, ਵਿਨਤਾ, ਕਦ੍ਰੂ, ਸੁਰਸਾ, ਸੁਰਭੀ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਛੀਆਂ, ਨਾਗਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਤਿਸਰਗ (ਦੂਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਰਥ, ਵਾਸੁਕੀ, ਤਕਸ਼ਕ, ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਵਸਥਾ ਰੱਖ ਕੇ ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਮ ਵਰਗੀ ਧਰਮਿਕ ਸ਼ਾਸਨ-ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 20
Sargaviṣayaka-varṇana — The Topics of Primary Creation (Sarga)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸ੍ਰਗ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਬਾਰੇ ਇਕ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਗ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਦਿ ਸਿਰਜਣਾ ਵਜੋਂ ਮਹਤ ਤੱਤ, ਫਿਰ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਸਥੂਲ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੈਕਾਰਿਕ/ਐਂਦ੍ਰਿਯਕ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ। ਅੱਗੇ ਸਥਾਵਰ, ਤਿਰਯਕਸ੍ਰੋਤਸ (ਪਸ਼ੂ-ਯੋਨੀਆਂ), ਊਰਧਵਸ੍ਰੋਤਸ ਦੇਵ, ਅਤੇ ਵਾਕਸ੍ਰੋਤਸ ਮਨੁੱਖ—ਇਹ ਪੱਧਰ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਸ੍ਰਗ’ ਸੱਤਵ-ਤਮਸ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਨੈਤਿਕ-ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਫਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੰਸ਼-ਉਦਾਹਰਨ—ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਜਨਮ ਤੇ ਨਾਮ, ਅਤੇ ਸਤੀ ਦਾ ਪਾਰਵਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਜਨਮ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਾਨ-ਪੂਰਵਕ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪੂਜਾ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 21
Chapter 21 — सामान्यपूजाकथनम् (Teaching on General Worship)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਲਾਗੂ “ਸਾਮਾਨ੍ਯ-ਪੂਜਾ” ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਢਾਂਚਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ ਸਪਰਿਵਾਰ ਸਰਵਜਨਿਕ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ, ਪਰਿਚਰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮੰਡਲ-ਵਿਨਿਆਸ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ/ਸ਼ਕਤੀ-ਵਰਧਕ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਸਤਾਰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਰ-ਸ਼੍ਰੀ, ਵਾਸਤੁ ਵਰਗੀਆਂ ਸਥਲ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਕੂਰਮ ਤੇ ਅਨੰਤ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼੍ਵਾਧਾਰ, ਅਤੇ ਕਮਲ-ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗਠਨਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਆਯੁਧ ਅਤੇ ਬੀਜ (ਸ਼੍ਰੀਂ, ਹ੍ਰੀਂ, ਕ੍ਲੀੰ), ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਆਮ ਵਿਧੀ (ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲ ਤੋਂ ਆਰੰਭ), ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਹਿਰਦਾ/ਸ਼ਿਰ/ਨੇਤ੍ਰ ਆਦਿ ਨਿਆਸ-ਸਮਾਨ ਨਿਯੋਗ, ਕਵਚ ਅੰਗ ਅਤੇ ਰਾਹੁ–ਕੇਤੂ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਹ-ਸਮਨ੍ਵਯ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਨਿਯਮ (ਪ੍ਰਣਵ, ਬਿੰਦੂ, ਚਤੁਰਥੀ + ਨਮਃ) ਅਤੇ ਤਿਲ-ਘਿਉਂ ਦੇ ਹੋਮ ਨਾਲ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ-ਫਲਦਾਇਕ ਸਮਾਪਤੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਠ-ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਵੀ ਹੈ।
Adhyaya 22
Chapter 22 — स्नानविधिकथनं (Instruction on the Rite of Bathing)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ/ਸਿੰਹ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਤਿਕਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਭਾਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਭਾਗ ਨਾਲ ‘ਮਨਃ-ਸਨਾਨ’ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਹੈ। ਨਿਮੱਜਨ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਸਿੰਹ-ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ/ਦਿਗਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਵਰਿਤਾ ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਵਿਕਲਪੀ ਰੱਖਿਆ-ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਰੀ-ਜ੍ਞਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਵਾਸੁਦੇਵ-ਜਪ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ, ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਸ਼ੋਧਨ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਘਮਰਸ਼ਣ, ਸ਼ੁੱਧ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ, ਕਰ-ਜਲ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਨਾਰਾਇਣ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰੀ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗਪੀਠ ਤੋਂ ਦਿਕਪਾਲ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰਗਣ ਤੱਕ ਆਹਵਾਨ-ਜਪ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਅੰਗ-ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ ਜਾ ਕੇ ਮੂਲਮੰਤ੍ਰ-ਆਧਾਰਿਤ ਸਮਾਪਨ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪੂਜਾਵਾਂ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤਣਯੋਗ ਕ੍ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 23
Chapter 23 — पूजाविधिकथनम् (The Account of the Rules of Worship)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪੂਜਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਧੋਣਾ, ਆਚਮਨ, ਮੌਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਕਰਮ; ਫਿਰ ਪੂਰਬ-ਮੁਖ ਆਸਨ, ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਬੀਜ-ਧਿਆਨ—ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ‘ਯੰ’ ਉਗ੍ਰ ਵਾਯੂ-ਰੂਪ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ‘ਕ੍ਸ਼ੌਂ’ ਤੇਜਸਵੀ ਨਿਧਿ-ਰੂਪ—ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਮਲ-ਦਾਹ, ਆਕਾਸ਼-ਚੰਦਰ ਵਰਗੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਸੂਖਮ-ਦੇਹ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ-ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ। ਅੱਗੇ ਕਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਸਥਾਪਨਾ, ਅਤੇ ਹਿਰਦਾ-ਸ਼ਿਰ-ਸ਼ਿਖਾ-ਕਵਚ-ਅਸਤ੍ਰ-ਨੇਤਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਨਿਆਸ। ਵੇਦੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ (ਵਰਧਨੀ ਖੱਬੇ, ਸਮੱਗਰੀ ਸੱਜੇ), ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰੋਖ਼ਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਯੋਗਪੀਠ-ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ। ਪਦਮ-ਮੰਡਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ; ਪੁੰਡਰੀਕਾਕਸ਼-ਵਿਦਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਘ੍ਯ, ਪਾਦ੍ਯ, ਆਚਮਨ, ਮਧੁਪਰਕ, ਸਨਾਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਆਭੂਸ਼ਣ, ਧੂਪ, ਦੀਪ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰ। ਫਿਰ ਆਯੁਧ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਦਿਕਪਾਲ-ਪੂਜਾ; ਜਪ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਸਤੁਤੀ, ਅਰਘ੍ਯ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ ਅਤੇ ‘ਅਹੰ ਬ੍ਰਹਮ; ਹਰਿਸ ਤ੍ਵੰ’ ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ-ਵਚਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਏਕਰੂਪ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਨਵ-ਵਿਊਹ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਂਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਨਿਆਸਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਾਠ-ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।
Adhyaya 24
Chapter 24 — कुण्डनिर्माणादिविधिः (Procedure for Constructing the Fire-pit and Related Rites)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਗਨੀ-ਕਾਰਜ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਹੋਮ-ਕੁੰਡ ਲਈ ਵਾਸਤੂ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੁਖਮ ਮਾਪ—ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਮਾਪਣਾ, ਖੁਦਾਈ, ਮੇਖਲਾ (ਉੱਚਾ ਕਿਨਾਰਾ) ਬਣਾਉਣਾ, ਯੋਨੀ-ਨਾਲੀ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚੌੜਾਈ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਢਲਾਣ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ—ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਗੋਲ, ਅਰਧਚੰਦਰ, ਕਮਲਾਕਾਰ ਆਦਿ ਵਿਕਲਪਕ ਕੁੰਡ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਕ/ਸ਼੍ਰੁਵਾ, ਸ੍ਰੁਵਾ-ਪਾਤਰ ਦੇ ਅੰਗੁਲ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਨੁਪਾਤ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਦਰਭਾ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਿਛਾਉਣਾ, ਪਾਤਰ-ਨਿਆਸ, ਪ੍ਰਣੀਤ ਜਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਪ੍ਰੋਖਣ, ਘੀ ਦਾ ਆਜ੍ਯ-ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਏਕਤਾ-ਮੰਤਰ ਤੱਤ ਮੰਨ ਕੇ ਹੋਮ ਦੀ ਕ੍ਰਮ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਗਰਭਾਧਾਨ ਤੋਂ ਸਮਾਵਰਤਨ ਤੱਕ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਗਨੀ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬੀਜ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਧਿਆਨ, ਲਿੰਗ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਰਗੀ ਅੰਤਰਮੁਖ ਸਾਧਨਾ, ਗੁਰੂ-ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਵਾਲੇ ਦੀਕਸ਼ਾ-ਅੰਗ, ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿਸਕਰਸ਼—ਭੋਗੀ ਨੂੰ ਲੋਕਿਕ ਫਲ, ਮੁਮੁਕਸ਼ੂ ਨੂੰ ਹਰਿ ਵਿੱਚ ਲਯ—ਦੁਆਰਾ ਭੁਕਤੀ-ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਏਕ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੈ।
Adhyaya 25
Explanation of the Vāsudeva and Related Mantras (वासुदेवादिमन्त्रनिरूपणम्)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਮੰਤਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਵਿਊਹ (ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਣਵ ਅਤੇ ‘ਨਮੋ’ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਮੰਤਰ-ਰਚਨਾ, ਸਵਰ-ਬੀਜ (ਅ, ਆ, ਅੰ, ਅਃ) ਅਤੇ ਦੀਰਘ-ਹ੍ਰਸਵ ਸਵਰਾਂ ਤੇ ਸਥਾਨ-ਨਿਯਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅੰਗ–ਉਪਾਂਗ ਭੇਦ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਛਡੰਗ ਬੀਜ-ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਗ ਮੂਲ-ਨਿਆਸ ਦੁਆਰਾ ਹਿਰਦਾ, ਸਿਰ, ਸ਼ਿਖਾ, ਕਵਚ, ਨੇਤਰ, ਅਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰ-ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਗਰੁੜ/ਵੈਨਤੇਯ, ਪਾਂਚਜਨ੍ਯ ਸ਼ੰਖ, ਕੌਸਤੁਭ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ, ਵਨਮਾਲਾ, ਅਨੰਤ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜ-ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਨਿਯੋਗ ਨਾਲ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਧ੍ਵਨੀ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਸਮਨ੍ਵਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭੂਤ, ਵੇਦ, ਲੋਕ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਬੁੱਧੀ-ਅਹੰਕਾਰ-ਮਨ-ਚਿੱਤ ਅਤੇ 26 ਤੱਤਵਾਂ ਤੱਕ ਵਿਊਹ-ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਸੰਗਤੀ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਮੰਡਲ-ਪੂਜਾ, ਕਰ্ণਿਕਾ-ਮਧ੍ਯ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ-ਵਿਸ਼੍ਵਕਸੇਨ ਉਪਾਸਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸਥਿਰਤਾ ਤੇ ਰਾਜ-ਵਿਜਯ ਦੇ ਫਲ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Adhyaya 26
Explanation of the Characteristics of Mudrās (मुद्रालक्षणकथनं)
ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਥੇ ਮੁਦਰਾ-ਲੱਛਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਉਹ ਯਾਗੀ ਹੱਥ-ਇਸ਼ਾਰੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਫਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੀਤੀ ‘ਅੰਜਲੀ’ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਨਮਸਕਾਰ-ਮੁਦਰਾ ਦੱਸ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਖੱਬੀ ਮੁੱਠ, ਉੱਪਰ ਉਠਿਆ ਅੰਗੂਠਾ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਫੜ/ਗੰਢਣ ਕਿਰਿਆ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੁਖਮ ਦੇਹ-ਚਾਲ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਧੀ-ਵਿਊਹ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਣ ਤੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਬਣਦੀਆਂ ਅੱਠ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਬੀਜ-ਪ੍ਰਯੋਗ, ਸਿੱਧੀ ਆਦਿ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਪਾਠਾਂਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ, ਵਰਾਹ-ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਅੰਗਨਾ-ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸੇ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਸੰਕੋਚ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਨਿਆਸ ਨਾਲ ਮੁਦਰਾ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 27
Dīkṣāvidhi-kathana (Explanation of the Rite of Initiation)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੁਦ੍ਰਾ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਕਸ਼ਾ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਵੈਸ਼ਣਵ ਦੀਕਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਮਲ-ਆਕਾਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਹਰਿ-ਪੂਜਾ, ਰੱਖਿਆ-ਉਪਾਅ (ਨਰਸਿੰਹ-ਨਿਆਸ, ‘ਫਟ੍’ ਯੁਕਤ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸਰੋਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਛਿੜਕਣਾ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਔਸ਼ਧੀ ਅਤੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਕੁਸ਼ਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਖਸ਼ਣ, ਨਾਰਾਇਣਾਂਤ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ, ਕੁੰਭ-ਪੂਜਾ ਤੇ ਅਗਨੀ-ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵ੍ਯੂਹ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਹਵਿ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਸ਼ਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪૃਥਵੀ ਤੱਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ/ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਬੰਧਨ-ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਲਕਸ਼੍ਯ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਈ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਸਾਧਕ, ਗਰੀਬ/ਤਪਸਵੀ/ਬੱਚੇ ਆਦਿ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਦੀਕਸ਼ਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 28
Abhiṣeka-vidhāna (The Procedure for Consecratory Bathing)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੀਖਿਆ ਦੇ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਰਦ ਜੀ ਅਭਿਸੇਕ-ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਭਿਸੇਕ ਆਚਾਰਯ ਅਤੇ ਸਾਧਕ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਰੋਗ-ਸ਼ਮਨ ਲਈ ਚਿਕਿਤਸਾਤਮਕ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ, ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਯੁਕਤ ਕੁੰਭ ਮੱਧ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਵਿਨਿਆਸ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ, ਜਾਂ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੌ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੰਡਪ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਮੁਖ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ ਵਾਸਤੂ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਚਾਰਯਾਂ ਅਤੇ ਪੁਤ੍ਰਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਅਭਿਸੇਕ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਗੀਤ/ਪਾਠ ਵਰਗੇ ਮੰਗਲ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਕਰਮ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਪੀਠ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਾਨ, ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਸਮਯ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ, ਅਤੇ ਗੁਪਤਤਾ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪੂਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 29
The Description of the Sarvatobhadra Maṇḍala (सर्वतोभद्रमण्डलकथनम्)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ ਮੰਡਲ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਕਠੋਰ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਰਗਾਕਾਰ ਜਾਲ ਨੂੰ ਕਮਲ-ਆਵਰਨਾਂ—ਪੀਠ, ਵੀਥਿਕਾ, ਦ੍ਵਾਰ—ਵਿੱਚ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਵਿਭਾਗ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੱਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਹਕਰਣ ਦੇ ਬਹੁ-ਸਤਰੀ ਵਿਨਿਆਸ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਰੰਗਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਸ਼ੋਧਨ-ਚਿੰਨ੍ਹਕਰਨ ਕ੍ਰਮ, ਅੰਗੁਲ-ਹਸਤ-ਕਰ ਮਾਪ, ਅਤੇ ਬੀਜ/ਮੰਤ੍ਰ/ਵਿਦਿਆ ਜਪ ਦੇ ਮਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁਰਸ਼ਚਰਣ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾ ਬਤਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੰਡਲ-ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਯੋਗ-ਦੇਹ ਵਜੋਂ—ਨਾਡੀਆਂ, ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ, ਬੀਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ—ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਸਥੂਲ ਸ਼ਬਦ-ਮੂਰਤੀ, ਸੂਖਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਹਿਰਦਾ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਪਦ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮਿਕ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ 9, 25, 26 ਆਦਿ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵ੍ਯੂਹ-ਵਿਨਿਆਸ, ਦ੍ਵਾਰ-ਅਲੰਕਾਰ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮਰਤ੍ਯੇਸ਼ਟ੍ਯ ਮੰਡਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 30
Chapter 30: मण्डलविधिः (Maṇḍala-vidhi) — Procedure for the Maṇḍala
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੰਡਲ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਬਾਰੇ ਪਿਛਲੀ ਗੱਲ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਕਮਲ-ਆਧਾਰਿਤ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ-ਕ੍ਰਮ ਬਤਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਮੱਧ ਪਦਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ ਪੂਜੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੰਡਲ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਦਿਵ੍ਯਤਾ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਖੇਤਰ ਬਣੇ। ਪੂਰਬੀ ਪਦਮ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਪਦਮਨਾਭ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਕੇ ਦਿਸ਼ਾ/ਪੰਖੁੜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਸਥਾਪਨਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਨੇਯ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਮਰਮ ਹੈ: ਪਵਿੱਤਰ ਜਿਆਮਿਤੀ, ਮੰਤ੍ਰ-ਰਚਿਤ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ ਕ੍ਰਮ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੁਚੱਜੀ, ਦੁਹਰਾਈ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਸਾਧਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 31
Chapter 31 — मार्जनविधानं (The Procedure of Mārjana / Purificatory Sprinkling)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ‘ਮਾਰਜਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰ ਛਿੜਕਾਅ/ਪ੍ਰੋਖਣ। ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ (ਵਰਾਹ, ਨਰਸਿੰਹ, ਵਾਮਨ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ, ਰਾਮ, ਵੈਕੁੰਠ, ਨਰ) ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਤ੍ਯ, ਸਿਮਰਣ (ਸਮ੍ਰਿਤੀ) ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦੁੱਖ, ਪਾਪ, ਸ਼ਤ੍ਰੂਕ੍ਰਿਤ ਅਭਿਚਾਰ, ਦੋਸ਼/ਸੰਨਿਪਾਤ-ਭੇਦਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਕਈ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ‑ਪ੍ਰੇਤ‑ਡਾਕਣੀ‑ਵੇਤਾਲ‑ਪਿਸਾਚ‑ਯਕਸ਼‑ਰਾਕਸ਼ਸ ਆਦਿ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਮਨ ਤੇ ਨਾਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਹ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ-ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ‘ਕੱਟੋ‑ਕੱਟੋ’ ਵਰਗੇ ਦੁਹਰਾਏ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਾ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਛੇਦਨ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ/ਹਰੀ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਅਪਾਮਾਰਜਨਕ ਨੂੰ ਰੋਗਨਿਵਾਰਕ ‘ਅਸਤ੍ਰ’ ਮੰਨ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰਜਪ‑ਦ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਰਿਆ‑ਭਗਤੀਤੱਤ ਦੇ ਏਕਤ੍ਰ ਸੰਯੋਗ ਵਾਲੀ ਅਗਨੇਯ-ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਤਕਨੀਕ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 32
Saṃskāra-kathana (Account of the Saṃskāras)
ਅਗਨੇਯ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਨਿਰਵਾਣ-ਦੀਖ਼ਿਆ ਆਦਿ ਦੀਖ਼ਿਆ-ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਅਠਤਾਲੀਹ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਧਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ‘ਦਿਵ੍ਯ’ ਜੀਵਨ-ਰੀਤੀ ਵੱਲ ਉਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗਰਭਾਧਾਨ, ਪੁੰਸਵਨ, ਸੀਮੰਤੋন্নਯਨ, ਜਾਤਕਰਮ ਅਤੇ ਨਾਮਕਰਣ ਵਰਗੇ ਜੀਵਨ-ਸੰਸਕਾਰ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੌਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਕਯਜ੍ਞ, ਆਵਰਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ, ਰਿਤੁ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਹਵਿਰਯਜ੍ਞ—ਆਧਾਨ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ, ਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਪੌਰਨਮਾਸ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੋਮਯਾਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ, ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਨੂੰ ‘ਹਿਰਣ੍ਯ’ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਅਤੇ ਦਇਆ, ਖ਼ਸ਼ਾਂਤੀ, ਆਰਜਵ, ਸ਼ੌਚ ਆਦਿ ਅੱਠ ਨੈਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਨੈਤਿਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਜਪ, ਹੋਮ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰ-ਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦੱਸ ਕੇ ਭੁਕਤੀ-ਮੁਕਤੀ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 33
Chapter 33 — पवित्रारोहणविधानं (The Procedure for Pavitrārohaṇa / Installing the Sacred Thread or Consecratory Amulet)
ਅਗਨਿਦੇਵ ਪਵਿਤ੍ਰਾਰੋਹਣ ਨੂੰ ਹਰਿ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਉਪਾਸਨਾ-ਰੁੱਤ ਵਜੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਆਸ਼ਾਢ ਤੋਂ ਕਾਰਤਿਕ ਤੱਕ, ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤਿਥੀ; ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਤਿਥੀ-ਕ੍ਰਮ (ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ/ਬ੍ਰਹਮਾ ਦ੍ਵਿਤੀਆ ਤੋਂ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਵਿਤ੍ਰ-ਸੂਤਰ ਦੀ ਚੋਣ ਤੇ ਤਿਆਰੀ (ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਕਾਤਿਆ ਧਾਗਾ ਉੱਤਮ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ), ਤੰਤੂ ਤਿੰਨ/ਨੌ ਗੁਣਾ ਵਧਾਉਣਾ, ਗ੍ਰੰਥੀ-ਗਿਣਤੀ (12-ਗ੍ਰੰਥੀ ਆਦਿ), ਮੂਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਨਾ-ਸਥਾਨ (ਘੁੱਟਣ/ਕਮਰ/ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤੱਕ), ਅਤੇ ਮਾਲਾ-ਮਾਪ (108/1008; ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ) ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਸਤੁ-ਅਪਸਾਰਣ, ਖੇਤਰਪਾਲ ਤੇ ਦੁਆਰ-ਪੂਜਾ, ਬਲੀ, ਅਤੇ ਭੂਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰੋਦਘਾਤ ਰਾਹੀਂ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ-ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਲਯ (ਪ੍ਰਿਥਵੀ→ਜਲ→ਅਗਨੀ→ਵਾਯੂ→ਆਕਾਸ਼), ਫਿਰ ਦੇਹ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਦਿਵ੍ਯ-ਦੇਹ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸ ਯਾਗ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ, ਕਵਚ/ਅਸਤ੍ਰ ਰੱਖਿਆ, ਵੈਸ਼ਣਵ ਵ੍ਯੂਹ-ਆਵਰਣ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਰੱਖਿਆ-ਸੂਤਰ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਅਤੇ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ (ਉਪਵਾਸ, ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਸੰਯਮ) ਨਾਲ ਲੋਕਿਕ ਪੂਰਨਤਾ ਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 34
Chapter 34 — होमादिविधिः (The Procedure for Homa and Related Rites)
ਅਗਨੀ ਦੇਵ ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਹੋਮ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਗਨੀ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਧਿਆਨ ਤੱਕ। ਪਹਿਲਾਂ ਯਾਗ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਖ਼ਸ਼ਣ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ ਵੇਦ-ਦੇਹ ਵਰਗਾ ਮੰਡਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਤੋਰਨ-ਪੂਜਾ, ਦਿਸ਼ਾ-ਸਥਾਪਨਾ, ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਵੰਦਨਾ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਨਿਛੇਪ ਕਰਕੇ ਵਿਘਨ-ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭੂਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਧਾਨ—ਸਰਸੋਂ ਛਿੜਕਣਾ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਕਈ ਕਲਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ; ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਲਈ ਦਸ ਕਲਸ਼ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣ ਵਿੱਚ ਵਰਧਨੀ ਸਮੇਤ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ। ਅੱਗੇ ਹੋਮ ਦੀ ਯਾਂਤ੍ਰਿਕਤਾ—ਸ਼੍ਰੁਕ/ਸ਼੍ਰੁਵ, ਪਰਿਧੀ, ਇਧਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਪ੍ਰਣੀਤਾ/ਪ੍ਰੋਖ਼ਸ਼ਣੀ ਜਲ, ਚਰੂ ਪਕਾਉਣਾ, ਰੇਖਾਵਾਂ ਖਿੱਚਣਾ, ਯੋਨੀ-ਮੁਦਰਾ ਦਿਖਾਉਣਾ ਅਤੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੀ। ਕੁੰਡ-ਲਕਸ਼ਮੀ (ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਦਾ ਅਗਨੀ-ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ; ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਯੋਨੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ-ਦਾਤਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਿਧਾਂ ਅਤੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਿਯਤ ਗਿਣਤੀ (108 ਸਮੇਤ) ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸੱਤ-ਜਿਹਵਾ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 35
Chapter 35: पवित्राधिवासनादिविधिः (Method of Consecrating the Pavitra and Related Rites)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਵਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਵਾਸਨ (ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਪਨ) ਅਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪੂਰਵ-ਤਿਆਰੀ ਕਰਮ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਪਾਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਖਣ, ਫਿਰ ਨਰਸਿੰਹ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ, ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਗੋਪਨ/ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯਜ੍ਞ ਪਾਤਰ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਕੇ ਥਾਂ ਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਿਲਵ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਮੁੜ ਜਪ ਨਾਲ ਸਸ਼ਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁੰਭ ਦੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਧਾਨ, ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਦਾ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਵ੍ਯੂਹ-ਸੰਬੰਧ (ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ) ਨਿਰਧਾਰਿਤ; ਭਸਮ-ਤਿਲ, ਗੋਬਰ ਅਤੇ ਸਵਸਤੀ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹ੍ਰਿਦਯ/ਸ਼ਿਰ/ਸ਼ਿਖਾ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਦਰਭ-ਜਲ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਅਰਪਣਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ; ਪੁਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ, ਜਲ, ਅਖਤ, ਦਹੀਂ, ਦੂਰਵਾ। ਘਰ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸੂਤਰ ਨਾਲ ਘੇਰ ਕੇ ਸਰੋਂ ਛਿੜਕਦੇ, ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਣੂ-ਕੁੰਭ ਕਰਮ ਨਾਲ ‘ਵਿਸ਼ਣੂ-ਤੇਜ’ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੰਧ-ਪੁਸ਼ਪ-ਅਖਤ ਸਮੇਤ ਪਵਿਤ੍ਰ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹਰਿ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਬਲੀ, ਕੁੰਭ-ਸਜਾਵਟ, ਮੰਡਲ-ਤਿਆਰੀ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਤੇ ਪੁਰਾਣ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਲਈ ਨਿਯਮ-ਛੂਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗੰਧ-ਪਵਿਤ੍ਰਕ ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ।
Adhyaya 36
Pavitrāropaṇa-vidhāna (The Procedure for Installing the Pavitra)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ (ਪਵਿੱਤਰਕ) ਆਰੋਪਣ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ‑ਸ਼ੁੱਧੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਭੁੱਲਾਂ ਦਾ ਪਰਿਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਤಃ ਸਨਾਨ, ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਤਿਆਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਤੇ ਸੰਸਕਾਰ‑ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਬਾਸੀ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਹਟਾ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਨਵੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ, ਕਸ਼ਾਯ ਕਢੇ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਪਨ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਪੂਜਾ; ਵਿਸ਼ਣੂ‑ਕੁੰਭ ਆਵਾਹਨ, ਹਰਿ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਅਤੇ ਹ੍ਰਿਦਾਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ‑ਸੰਸਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਨ/ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ, ਆਸਨ, ਗੁਰੂ, ਪਰਿਚਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਰਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਪੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; 108 ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਧਨਾਢ ਪੁਸ਼ਪ‑ਮਾਲਾ ਅਰਪਣ ਪੂਰਨਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਿਮਾ‑ਯਾਚਨਾ, ਬਲੀ‑ਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਣੂਲੋਕ ਲਈ ਵਿਸਰਜਨ; ਵਰਤਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੰਤੂ‑ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੰਨ, ਵੰਸ਼ ਉਤਥਾਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 37
Chapter 37 — सर्वदेवपवित्रारोहणविधिः (Procedure for Installing the Pavitra for All Deities)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ-ਆਰੋਪਣ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਲਾਗੂ ‘ਸਰਵਦੇਵ-ਪਵਿੱਤਰਾਰੋਪਣ’ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸਾਰਵਭੌਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ-ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪਾਵਨ ਉਪਕਰਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਸਹੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਅਗਨੀ-ਹੋਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਪਦਾਰਥ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਧੁਨੀ-ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਹੋਮ-ਬਲ ਇਕੱਠੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦੀ ਯੋਨੀ/ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਕਹਿ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਆਵਾਹਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰਕ ਅਰਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਮ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਪਵਿੱਤਰਾਰੋਪਣ’ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਲ ਭਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਅਰਪਣਾਂ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰ ਕੇ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਾਲਾਨਾ ਸਮੀਖਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ, ਸੂਰਜ, ਵਾਣੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਦੇਵ ਆਦਿ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਵੀਕਾਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸੂਤਰ/ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ, ਅਨਿਰੁੱਧ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਕਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਦੱਸ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸਿਹਤ, ਵਿਦਿਆ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰਕ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯਲੋਕ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਸ਼ਣ/ਵਿਸਰਜਨ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਾਠਭੇਦਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸੰਚਾਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 38
Chapter 38 — देवालयनिर्माणफलं (The Merit of Constructing a Temple)
ਅਗਨੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਦੇਵਾਲੇ ਦੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੀ, ਸਥਾਪਨਾ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੇਵਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਵੀ ਪੁੰਨ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਮਾਣ, ਰਖਿਆ, ਲੇਪਨ, ਝਾੜੂ, ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ, ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਰੇਤ ਦਾ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣਾ ਵੀ ਧਰਮਕਰਮ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਉੱਨਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਪਟ ਜਾਂ ਦਿਖਾਵਾ ਸਵਰਗਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇੱਕ, ਤਿੰਨ, ਪੰਜ, ਅੱਠ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਰੂਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕਫਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਉੱਚੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਭੁਕਤੀ-ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਵੈਸ਼ਣਵ ਆਯਤਨ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼। ਧਨ ਛਣਭੰਗੁਰ ਹੈ; ਮੰਦਰ-ਨਿਰਮਾਣ, ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ, ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੁ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਧਾਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਪੁਨਰਜਨਮ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਹੇਤੂ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਤੁਲਨਾ, ਪਦਾਰਥ-ਭੇਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮੰਦਰ-ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਪੂਜਕ ਨਰਕ-ਗ੍ਰਹਣ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਯਗ੍ਰੀਵੋਕਤ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 39
Chapter 39 — भूपरिग्रहविधानम् (Bhū-parigraha-vidhāna: Procedure for Acquiring and Ritually Securing Land)
ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਪੂਰਵਾਂਗ ਵਜੋਂ ਧਰਮਸੰਗਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭੂਮੀ ਦਾ ਪਰਿਗ੍ਰਹਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਹਯਸ਼ੀਰਸ਼-ਤੰਤਰ ਆਦਿ ਤੰਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ/ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਕੌਣ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਝੂਠੇ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਤੰਤਰ-ਨਿਪੁਣਤਾ ਨਾਲ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਾਸਤੂ-ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਬਸਤੀ ਵੱਲ ਮੁਖ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਨਾ—ਅਗਨੀ, ਯਮ, ਚੰਡਿਕਾ, ਵਰੁਣ, ਵਾਯੂ, ਨਾਗ, ਕੁਬੇਰ/ਗੁਹ, ਈਸ਼ਾਨ ਖੇਤਰ ਦੇ ਦੇਵ—ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਅਨੁਪਾਤ ਤੇ ਸੀਮਾ-ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੂਮੀ-ਸ਼ੋਧਨ, ਭੂਤ-ਬਲੀ, ਅੱਠ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸੱਤੂ ਛਿੜਕਣਾ, ਫਿਰ ਹਲ ਚਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ ਸਥਾਨ ਸਥਿਰ ਕਰਨਾ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਸਰੇਣੂ ਤੋਂ ਪਦਮਹਸਤ ਤੱਕ ਮਾਪ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨੂੰ ਨਿਰਮਾਣ-ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 40
Chapter 40 — भूपरिग्रहो नाम (Bhū-parigraha) / अर्घ्यदानविधानम् (Arghya-dāna-vidhāna)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਭੂਮੀ-ਕਰਮ ਨੂੰ ਵਾਸਤੁ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਪੌਰਾਣਿਕ-ਯਜ੍ਞੀ ਅਸਤਿਤ੍ਵ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਟਾਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਸਥਾਨ ਆਪ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਕ 64-ਪਦ (ਮੰਡਲ) ਵਿੱਚ ਪਦਾਂ ਅਤੇ ਅੱਧ-ਪਦਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ/ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ ਘੀ, ਅਕਸ਼ਤ, ਫੁੱਲ, ਅਨਾਜ, ਮਾਸ, ਸ਼ਹਿਦ, ਦੁੱਧ-ਉਤਪਾਦ ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ-ਬਲੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪੋਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਆਸੁਰੀ ਵਿਘਨ, ਪਾਪ ਤੇ ਰੋਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ। ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਮਾਤ੍ਰ-ਗਣ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਪਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰਪਾਲ ਆਦਿ ਸਹਾਇਕ ਸੱਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਲੀ ਦੇਣਾ ਸਥਲ-ਸਮਰਸਤਾ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਕੁੰਭ-ਸਥਾਪਨਾ (ਮਹੀਸ਼ਵਰ/ਵਾਸਤੁ-ਰੂਪ ਵਰਧਨੀ ਸਮੇਤ), ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਦਿਕਪਾਲ ਕੁੰਭ, ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ, ਮੰਡਲ-ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਧਾਗੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਰੇਖਾਂਕਨ, ਖੁਦਾਈ, ਕੇਂਦਰੀ ਕੂਪ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਚਤੁਰਭੁਜ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਨਿਕਸ਼ੇਪ—ਸਫੈਦ ਫੁੱਲ, ਦਕਸ਼ਿਣਾਵਰਤ ਸ਼ੰਖ, ਬੀਜ ਤੇ ਮਿੱਟੀ—ਵਰਨਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤੁ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ: ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਖੋਦ ਕੇ ਸ਼ਲ੍ਯ (ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅਵਰੋਧ) ਲੱਭ ਕੇ ਹਟਾਓ; ਸ਼ਕੁਨ-ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹਟਾਉਣ ਤੇ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਗਾੜ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਵਾਮੀ ਦਾ ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 41
Chapter 41 — शिलाविन्यासविधानं (The Procedure for Laying the Stones / Foundation Setting)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸ਼ਿਲਾ-ਵਿਨਿਆਸ ਅਤੇ ਪਾਦ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੰਦਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਸਕਾਰ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਡਪ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਜਾਵਟ, ਫਿਰ ਕੁੰਭ-ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਇਸ਼ਟਕਾ-ਨਿਆਸ; ਦਰਵਾਜ਼ੇ-ਸਤੰਭਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ; ਖੁਦਾਈ ਨੂੰ ਅੰਸ਼ਕ ਭਰ ਕੇ ਸਮਤਲ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਵਾਸਤੂ-ਪੂਜਾ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਅੰਗੁਲ-ਮਾਪ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ; ਸ਼ਿਲਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਕਲਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕੁੰਭਾਂ ਸਮੇਤ ਸਥਾਪਨਾ। ਪੰਚ-ਕਸ਼ਾਯ, ਸਰਵੌਸ਼ਧੀ-ਜਲ, ਗੰਧ-ਤੋਇ ਨਾਲ ਸ਼ਿਲਾ-ਸੰਧਾਨ/ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ‘ਆਪੋ ਹਿ ্ঠਾ’, ‘ਸ਼ੰ ਨੋ ਦੇਵੀ’, ਪਵਮਾਨੀ, ਵਰੁਣ-ਸੂਕਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਸੂਕਤ ਮੰਤ੍ਰ। ਫਿਰ ਹੋਮ—ਆਘਾਰ, ਆਜ੍ਯ-ਭਾਗ, ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ। ਆਚਾਰਯ ਇੱਟਾਂ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰ ਕੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਗਰਭਾਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਧਾਤੂ, ਰਤਨ, ਆਯੁਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਗਰਭ-ਕਲਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਕਮਲ-ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰ ਕੇ ਕੂਪ-ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਗੋਮੂਤਰ ਛਿੜਕਾਵ, ਰਾਤ ਦਾ ਗਰਭਾਧਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੀਠ-ਬੰਧ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ, ਨਿਰਮਾਣ ਮਗਰੋਂ ਮੁੜ ਵਾਸਤੂ-ਯਜ੍ਞ, ਮੰਦਰ-ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਯਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Adhyaya 42
Chapter 42 — प्रासादलक्षणकथनं (Prāsāda-lakṣaṇa-kathana: Characteristics of the Temple/Prāsāda)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਸਧਾਰਣ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਚੌਰਸ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਗਰਭਨਿਆਸ, ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਅਨੁਪਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਚਾਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਿੰਡਿਕਾ (ਪੀਠ) ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਮਾਪ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਅਤੇ ਭਿੱਤੀ-ਮਾਨ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖਰ ਨੂੰ ਭਿੱਤੀ-ਉਚਾਈ ਦਾ ਦੋਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ-ਪਥ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ, ਰਥਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ, ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਸ਼ੁਕਨਾਸ ਦੀ ਸੂਤਰ (ਡੋਰੀ) ਨਾਲ ਸੈਟਿੰਗ, ਅਤੇ ਸਿੰਹ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਵੇਦੀ, ਕਲਸ਼ ਆਦਿ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਜਿਆਮਿਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ—ਉਚਾਈ ਚੌੜਾਈ ਦੀ ਦੋਗੁਣੀ—ਉਦੁੰਬਰ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਚੰਡ–ਪ੍ਰਚੰਡ, ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ, ਸ਼੍ਰੀ ਆਦਿ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਦੀ ਚੌਥਾਈ, ਗੋਪੁਰ ਕੁਝ ਘੱਟ; ਵਰਾਹ, ਨਰਸਿੰਹ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਹਯਗ੍ਰੀਵ, ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ ਆਦਿ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਖੇਤਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨਾਸ਼ੀ ਮਾਪਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਦਰਸਾ ਕੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਿਖਾਰ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮੰਗਲਤਾ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।