Vyakarana
Sanskrit Grammar
A concise grammar of Sanskrit covering sandhi, samasa, vibhakti, dhatu, pratyaya, and the essential rules of Paninian grammar.
Adhyayas in Vyakarana
Adhyaya 348
Vyākaraṇa—Pratyāhāra System, Upadeśa Conventions, and Manuscript-Critical Notice (Agni Purana, Chapter 348)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀ-ਸਮੀਖਿਆ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਪਿਛਲਾ ਗੜਬੜ ਪਾਠ ਨਕਲ-ਦੋਸ਼ ਮੰਨ ਕੇ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰਸਾਰਣਾ ਅਤਿ-ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਕੰਦ ਵਿਆਕਰਣ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—‘ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧ ਸਰੂਪ’—ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ। ਵਿਆਕਰਣੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਜ्ञਾਵਾਂ ਦੱਸ ਕੇ, ਸ਼ਿਵਸੂਤਰ ਕ੍ਰਮ (‘ਅ ਇ ਉ ਣ੍ …’ ਤੋਂ ‘ਹ ਲ੍’ ਤੱਕ) ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰ ਪੱਧਤੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਪਦੇਸ਼-ਰੀਤੀਆਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ—ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਟ੍-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਦਰਸਾਉਣਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮ-ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਅਨੁਨਾਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਦੇਖਣਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰ-ਗ੍ਰਹਣ ਦਾ ਨਿਯਮ—ਆਦਿ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੂਚਕ (ਇਟ੍) ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਧੁਨੀ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗ੍ਰਹਣਯੋਗ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕਰਣ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀ ਸਹੀਤਾ ਅਤੇ ਅਰਥ-ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਲਕਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 349
Sandhi-siddha-rūpa (The Established Forms/Results of Sandhi)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪਿਛਲੀ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ-ਸੂਚੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਧੁਨੀ-ਸੰਖੇਪਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ ‘ਸੰਧਿ-ਸਿੱਧ-ਰੂਪ’—ਅਰਥਾਤ ਸੰਧੀ ਦੇ ਠਹਿਰੇ/ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਤੀਜਾ-ਰੂਪ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਕੰਦ ਸਵਰ-ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ, ਉਦਾਹਰਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ (ਦੰਡਾਗ੍ਰਮਮ, ਸਾਗਤਾਃ, ਦਧੀਦਮ, ਨਦੀਹਤੇ, ਮਧੂਦਕਮ) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਹੀ ਵਿਉਤਪੱਤੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਸਿੱਖੀਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਯਜ्ञੀ ਉਚਾਰਣ ਅਤੇ ਵਰਣ-ਸੰਕੇਤ (ḹ ਦੇ ਉਲੇਖ ਸਮੇਤ), ਪਰਯਾਏ/ਵਿਕਲਪ ਜੋੜੇ, ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਸੰਧੀ (ਤ + ਇਹ → ਤਯੀਹ) ਆਦਿ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਿਆੰਜਨ-ਸੰਧੀ ਅਤੇ ਵਿਸਰਗ-ਜਨਿਤ ਬਦਲਾਅ ‘ਭਵਾਞ੍ ਚੇਤੇ/ਭਵਾਞ੍ ਚ ਸ਼ੇਤੇ/ਭਵਾਞ੍ ਸ਼ੇਤੇ’ ਵਰਗੀਆਂ ਵਾਕ-ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਮ੍ਰਿਦੁਤਾ, ਅਨੁਪਾਤ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਜੋੜਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਵ ਦਾ ਨਿਯਮਕ ਸਿਧਾਂਤ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਆਕਰਨ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਨੂੰ ਧਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੰਯਮਿਤ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 350
Forms Established by the suP (Nominal Case-Endings) — सुब्विभक्तसिद्धरूपम्
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਬਣੇ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਾਮ-ਪਦਾਂ ਦੀ ਵਿਭਕਤੀ (ਸੁਪ੍) ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸਕੰਦ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ ਨੂੰ ਦੋ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ-ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਨਾਮਾਂ ਲਈ ‘ਸੁਪ੍’ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਲਈ ‘ਤਿਙ੍’; ਅਤੇ ‘ਸੁਪ੍’ ਨੂੰ ਸੱਤ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਵਿਭਕਤੀ ਦੇ ਸੁਪ੍-ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ-ਸਮੂਹ ਗਿਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕ’ ਸੰਜਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਧਾਤੂ ਅਤੇ ਤਿਙ੍ ਆਦਿ ਕ੍ਰਿਆ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਾਮ-ਮੂਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਾਂ ਨੂੰ ਅਜੰਤ/ਹਲੰਤ ਅਤੇ ਪੁਲਿੰਗ/ਇਸਤ੍ਰੀਲਿੰਗ/ਨਪੁੰਸਕਲਿੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ ਕੇ ‘ਨਾਯਕ’ ਆਦਿ ਉਦਾਹਰਨ-ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਵੈਦਿਕ ਤੇ ਅਨਿਯਮਿਤ ਰੂਪ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਕਾਰਕ-ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭਕਤੀ-ਅਰਥ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ—ਪ੍ਰਥਮਾ ਸਵਾਰਥ ਤੇ ਸੰਬੋਧਨ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਕਰਮ, ਤ੍ਰਿਤੀਯਾ ਕਰਣ, ਚਤੁਰਥੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਨ, ਪੰਚਮੀ ਅਪਾਦਾਨ, ਛੱਠੀ ਸਵਾਮਿਤ੍ਵ, ਸਪਤਮੀ ਅਧਿਕਰਣ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਖਾ, ਪਤੀ, ਪਿਤਾ, ਗੌḥ, ਰਾਜਾ, ਪੰਥਾ ਅਤੇ ਕ/ਅਯਮ/ਅਸੌ ਵਰਗੇ ਸਰਵਨਾਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ-ਪਾਠ, ਨਿਯਮ-ਅਪਵਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟ-ਯਜ੍ਞੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Adhyaya 351
स्त्रीलिङ्गशब्दसिद्धरूपम् (The Established Forms of Feminine Nouns)
ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿੰਗ ਰੂਪ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਕੰਦ ਸਤ੍ਰੀਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦ-ਸਿੱਧ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ, ਪਾਠ/ਉਚਾਰਣ-ਯੋਗ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ‘ਰਾਮਾ’ (ਆਕਾਰਾਂਤ) ਮਾਡਲ ਦੇ ਵਿਭਕਤੀ ਰੂਪ, ਫਿਰ ‘ਨਦੀ’ ਵਰਗੇ ਈਕਾਰਾਂਤ, ‘ਸ਼੍ਰੀ’ ਅਤੇ ‘ਸਤ੍ਰੀ’ ਜਿਹੇ ਮਾਨਯ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ, ਅਤੇ ਵਾਕ੍, ਸ਼੍ਰਗ੍, ਦ੍ਯੌਃ, ਸਮਿਤ੍, ਦ੍ਰਿਸ਼ਤ੍ ਆਦਿ ਵਿਆੰਜਨੰਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਂਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ‘ਅਸੌ/ਅਮੂ’ ਲੜੀ ਦੇ ਸਰਵਨਾਮਿਕ-ਸੂਚਕ ਰੂਪ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਯੈ/ਸ਼੍ਰੀਯੇ, ਭਵਤੀ→ਭਵੰਤ੍ਯ ਵਰਗੇ ਵਿਕਲਪ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੂਚੀ-ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਟੀਕਾ-ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਲਈ ਆਗਨੇਯ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣ-ਪੁਰਾਣ ਸਮਨਵਯ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 352
Chapter 352 — Established Forms of Feminine-Gender Words (Strīliṅga-śabda-siddha-rūpa)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਵਿਆਕਰਣ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸਤ੍ਰੀਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧ (ਸਥਾਪਿਤ) ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਪੁੰਸਕਲਿੰਗ ਦੇ ਰੂਪ-ਪਰਿਪਾਠ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸੰਕਲਨ-ਕੇਂਦਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਆਗਨੇਯ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਦੇਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਠ, ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਯਜ್ಞੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਸਮਾਪਤੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਸਿਰਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਕਲਪਿਤ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਤੇ ਕੰਠਸਥ ਕਰਨਯੋਗ ਸਿੱਧ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਪੱਧਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਆਕਰਣ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਨੂੰ ਅਰਥ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 353
Chapter 353: कारकं (Kāraka — Syntactic Relations) with Vibhakti-Artha (Case-Meaning Integration)
ਨਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੁਕੰਦ ਦੇ ਇਸ ਵਚਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮੇਤ ਕਾਰਕ ਸਮਝਾਵੇਗਾ। ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਮੰਨ ਕੇ ਪ੍ਰੇਰਕ-ਕਰਤ੍ਰਿਤ੍ਵ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਰਤਾ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ—ਸ਼੍ਰੀ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਹਰਿ ਦੀ ਸ਼ੁਭਤਾ ਲਈ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਵਰਗੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਰਣ, ਸੰਪ੍ਰਦਾਨ, ਅਪਾਦਾਨ ਅਤੇ ਅਧਿਕਰਣ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਭਕਤੀ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ—ਕਰਮਪ੍ਰਵਚਨੀਯਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਤੀਆ, ‘ਨਮਃ/ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਆਦਿ ਨਾਲ ਚਤੁਰਥੀ, ਅਤੇ ਅਨਭਿਹਿਤ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤੇ ਛੱਠੀ—ਵਰਨਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਵੈਸ਼ਯਿਕ ਅਤੇ ਸਾਮੀਪ੍ਯਕ ਦੋਸ਼, ਰੂੜ੍ਹ ਲੋਕਟਿਵ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਛੱਠੀ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਅਤੇ ਕੁਝ ਤੱਧਿਤ ਬਣਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਠੀ-ਨਿਸ਼ੇਧ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੂਹ ਵਿਆਕਰਣ ਨੂੰ ਅਗਨੇਯ ਵਿਦਿਆ ਵਜੋਂ ਧਰਮ, ਵਿਧੀ-ਵਾਕ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਅਰਥ ਲਈ ਸੇਵਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 354
Kāraka (Case-relations) — Chapter Colophon and Transition
ਇਹ ਇਕਾਈ ਅਗਨੀਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਰਕ’ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ-ਸੂਚਨਾ ਹੈ; ਕੋਲੋਫਨ ਰਾਹੀਂ ਕਾਰਕ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਕਰਣ ਨੂੰ ਐਸੀ ਵਿਧਿਵਤ ਵਿਦਿਆ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਯਜ੍ਞਕਰਮ, ਨਿਆਂ-ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਸਮਾਸ’ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ—ਕਾਰਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਸਮਾਸ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪ-ਅਰਥ ਸੰਖੇਪ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਪ੍ਰਗਤੀ, ਅਗਨੇਯ ਪੈਡਾਗੋਜੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 355
Chapter 355 — Samāsa (Compounds): Colophon and Transition to Taddhita
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਸ-ਪ੍ਰਕਰਣ ਦੇ ਸਮਾਪਨ ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਨੀਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਮਾਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵਾਕ-ਸੰਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਅਰਥ ਸੰਖੇਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਅਗੇ ਤੱਧਿਤ-ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਆਯ-ਵਿਉਤਪੱਤੀ ਦੁਆਰਾ ਅਰਥ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਧਿਆਪਨ-ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਰੀਤ ਹੈ। ਆਗਨੇਯ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਪਰਿਪ੍ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾਈ ਕ੍ਰਮ ਕੇਵਲ ਵਿਦਵਤਾ ਨਹੀਂ; ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਉਚਾਰਣ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਵਾਣੀ ਲਈ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਸਮਾਸ ਮੋਡੀਊਲ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਤੱਧਿਤ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਅਗਨੀਦੇਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਠਕ੍ਰਮ-ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 356
Forms Accomplished by Unādi (affixes) — उणादिसिद्धरूपम्
ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਤੱਧਿਤ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਉਣਾਦਿ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਿਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਧਾਤੂਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਪੱਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਉਣਿ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਨਾਲ ‘ਕਾਰੁ’ (ਕਾਰੀਗਰ)। ਫਿਰ ਵੇਦਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ‘ਬਹੁਲ’ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਉਣਾਦਿ-ਸਿੱਧ ਜਾਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਨਿਘੰਟੂ-ਸ਼ੈਲੀ ਸੂਚੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਥਾਂ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਠ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਾਚਨ-ਅੰਤਰ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਸ਼ੂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ, ਥਾਵਾਂ, ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਭਾਵ-ਗੁਣ ਆਦਿ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਇਹ ਗਿਆਨ ਯਜ੍ਞ, ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ-ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 357
Tिङ्विभक्तिसिद्धरूपम् (Established Forms of Tiṅ-Inflections)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਿਕ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਢਾਂਚੇ ਅੰਦਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਆਕਰਣ-ਪ੍ਰਕਰਨ ਵਜੋਂ ਤਿਙ੍-ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ (ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਪੁਰਸ਼-ਵਚਨ ਅੰਤ) ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭਾਵ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਰਤ੍ਰਿ-ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਨਿਯੋਗ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਉਣਾਦਿ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪਾਠ-ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਲਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ-ਖੇਤਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਲਟ੍ ਵਰਤਮਾਨ, ਲਿਙ੍ ਵਿਧੀ/ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ, ਲੋਟ੍ ਆਗਿਆ/ਆਸ਼ੀਸ਼, ਲਙ੍ ਦੂਰ ਭੂਤ, ਲੁਙ੍ ਅਤੇ ਲਿਟ੍ ਭੂਤ (ਲਿਟ੍ ਵਿੱਚ ਪਰੋਖ/ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ), ਅਤੇ ਲੁਟ੍/ਲ੍ਰਿਙ੍ ਭਵਿੱਖਤ। ਪਰਸਮੈਪਦ-ਆਤਮਨੇਪਦ ਭੇਦ ਸਮੇਤ ਪੁਰਸ਼-ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦੇ ਕੇ ਭੂ, ਏਧ੍ ਆਦਿ ਧਾਤੂਆਂ ਨਾਲ ਰੂਪ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ; ਹੋਰ ਧਾਤੂ-ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਵਿਕਰਣ ਨੋਟ ਵੀ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਨ੍ (ਇੱਛਾਰਥ), ਣਿਚ੍ (ਪ੍ਰੇਰਣਾਰਥ), ਯਙ੍ (ਆਵ੍ਰਿਤੀ) ਅਤੇ ਯਙ੍-ਲੁਕ੍ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਰੂਪ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਅਤੇ ‘ਰੂਪਕ’ ਨਮੂਨਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Adhyaya 358
Chapter 358 — कृत्सिद्धरूपम् (The Established Forms of Kṛt: Primary Nominal Derivatives)
ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਤਿਙ੍-ਸਿੱਧਰੂਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਕ੍ਰਿਤ੍-ਸਿੱਧਰੂਪ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰਿਤ੍-ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਂ ਨਾਲ ਭਾਵ (ਕਿਰਿਆ/ਅਵਸਥਾ), ਕਰਮ (ਵਸਤੂ) ਅਤੇ ਕਰਤ੍ਰ (ਕਰਤਾ) — ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਅਰਥ-ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਦੰਤ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਲ੍ਯੁṭ/ਕ੍ਤਿਨ/ਘਞ੍ ਭਾਵਵਾਚਕ ਹਨ; ਕ੍ਤ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕ੍ਰਿਦੰਤ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰਤ੍ਰਵਾਚਕ ਹੋ ਕੇ ਕਦੇ ਭਾਵ ਜਾਂ ਕਰਮ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਤ੍ਰ/ਸ਼ਾਨਚ, ਵੁਣ੍/ਤ੍ਰਚ ਆਦਿ ਨਾਲ ਭਾਗਵਾਚਕ/ਕਰਤ੍ਰਵਾਚਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਕ੍ਵਿਪ੍-ਜਨਿਤ ਰੂਪ (ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਵਯੰਭੂ), ਲਿਟ੍-ਸੰਬੰਧਿਤ ਕ੍ਰਿਤ੍-ਢਾਂਚੇ (ਕ੍ਵਨ੍-ਸੁ/ਕਾਨ) ਅਤੇ ਛੰਦਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਲ ਉਣਾਦਿ-ਵ੍ਯੁਤਪੱਤੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਲੇਖ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ–ਅਰਥ–ਉਦਾਹਰਣ’ ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਕਰਣ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਬੋਧ ਅਤੇ ਧਰਮਸੰਮਤ ਵਾਣੀ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 359
Kṛt-siddha-rūpa (Completed Derivative Forms) — Conclusion
ਇਹ ਸਮਾਪਨ-ਸੂਚਕ ਕ੍ਰਿਤ੍-ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਜਨ੍ਯ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਪਿਛਲੇ ਵਿਆਕਰਣ-ਖੰਡ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸਿੱਧ’ ਅਰਥਾਤ ਸਥਾਪਿਤ ਰੂਪ-ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਆਕਰਣ-ਪੈਡਾਗੋਜੀ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਅੰਤ-ਬਿੰਦੂ ਪਾਠ ਦੇ ਕਿਵਾੜ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਬਦ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ-ਅੰਤ ਕੋਲੋਫਨ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੰਵਾਦਾਤਮਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ, ਪਰਿਆਯ ਅਤੇ ਨਾਨਾਰਥ ਸਮੇਤ ਸ਼ਬਦ-ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਸੂਚੀ ਲਈ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।